SGV - Ngữ văn 12 - Tập 1
0/0
minus
100%
plus
Ghi chú
setting
share
Nền
Đọc offline

Lưu sách trên máy

Đang kiểm tra...

list Mục lục
list Mục lục
1. KHẢ NĂNG LỚN LAO CỦA TIỂU THUYẾT
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (Trích: Số đỏ – Vũ Trọng Phụng)
Thực hành tiếng Việt: Biện pháp tu từ nói mỉa, nghịch ngữ: đặc điểm và tác dụng
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện
Củng cố, mở rộng
2. NHỮNG THẾ GIỚI THƠ
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Cảm hoài (Nỗi lòng - Đặng Dung)
Đọc: Tây Tiến (Quang Dũng)
Đọc: Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo)
Thực hành tiếng Việt: Tác dụng của một số biện pháp tu từ trong thơ
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ
Củng cố, mở rộng
3. LẬP LUẬN TRONG VĂN BẢN NGHỊ LUẬN
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Nhìn về vốn văn hóa dân tộc (Trích - Trần Đình Hượu)
Đọc: Năng lực sáng tạo (Trích - Phan Đình Diệu)
Đọc: Mấy ý nghĩ về thơ (Trích - Nguyễn Đình Thi)
Thực hành tiếng Việt: Lỗi logic, lỗi câu mơ hồ và cách sửa
Viết bài văn nghị luận về một vấn đề liên quan tới tuổi trẻ (những hoài bão, ước mơ)
Củng cố, mở rộng
4. YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG TRUYỆN KỂ
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Hải khẩu linh từ - Đền thiêng cửa biển (Trích - Đoàn Thị Điểm)
Muối của rừng (Trích - Nguyễn Huy Thiệp)
Thực hành tiếng Việt: Nghệ thuật sử dụng điển cố trong tác phẩm văn học
Viết bài văn nghị luận về việc vay mượn - cải biến - sáng tạo trong một tác phẩm văn học
Củng cố, mở rộng
5. TIẾNG CƯỜI CỦA HÀI KỊCH
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Nhân vật quan trọng (Trích Quan thanh tra - Ni-cô-lai Gô-gôn - Nikolai Gogol)
Đọc: Giấu của (Trích Quẫn - Lộng Chương)
Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội
Củng cố, mở rộng
ÔN TẬP HỌC KÌ I
Hệ thống hoá kiến thức đã học
Luyện tập và vận dụng
Học liệu
Đang xem trang 0 Học liệu dưới đây tương ứng với nội dung bạn đang đọc
empty Không có học liệu bổ trợ
cover-first
page-1
Trang 1
Trang 2
Trang 3
Trang 4
Trang 5
Trang 6
Trang 7
Trang 8
Trang 9
Trang 10
Trang 11
Trang 12
Trang 13
Trang 14
Trang 15
Trang 16
Trang 17
Trang 18
Trang 19
Tìm hiểu tri thức ngữ văn GV cho HS thảo luận, làm rõ các khái niệm, thuật ngữ được nêu trong phần Tri thức ngữ văn của SGK, trước khi tiến hành đọc hiểu các vă
Tìm hiểu tri thức ngữ văn
GV cho HS thảo luận, làm rõ các khái niệm, thuật ngữ được nêu trong phần Tri thức ngữ văn của SGK, trước khi tiến hành đọc hiểu các văn bản cụ thể. Văn bản đầu tiên cần phải
đọc là Xuân Tóc Đỏ cứu quốc. Với văn bản này, việc nắm vững đồng thời các khái niệm, thuật ngữ như tiểu thuyết, tiểu thuyết hiện đại, nói mỉa, nghịch ngữ đều cần thiết, giúp HS phân tích, đánh giá được giá trị nhiều mặt của tác phẩm một cách thuận lợi. Cần lưu ý: Ở những bài học khác, trước khi đọc hiểu văn bản đầu tiên, không phải mọi đơn vị kiến thức (ở đây là các khái niệm, thuật ngữ) được nêu trong phần Tri thức ngữ văn đều cần tìm hiểu trước, do việc phân tích, đánh giá văn bản đó không cần phải sử dụng tất cả các khái niệm, thuật ngữ đã được nêu.
Khi hướng dẫn tìm hiểu các khái niệm, thuật ngữ, GV có thể nêu cho HS một số câu hỏi và yêu cầu mang tính gợi mở như: - Em đã từng học, đọc những tiểu thuyết nào? Qua những tác phẩm ấy, em hiểu được gì về thể loại tiểu thuyết? - Nêu cách hiểu của em về mệnh đề sau đây: Tiểu thuyết dành sự chú ý đặc biệt cho đời tư hay số phận của con người cá nhân. Để hiểu rõ đặc điểm đó của tiểu thuyết, em có thể so sánh tiểu thuyết với thể loại nào đã được học? - Nêu một vài căn cứ theo hiểu biết của em để chứng minh rằng tiểu thuyết có rất nhiều dạng thức, thể hiện nhiều hướng phát triển, tìm tòi khác nhau. - Theo em, người biên soạn SGK muốn nhắm tới điều gì khi đặt tên cho bài học là "Khả năng lớn lao của tiểu thuyết"? Nêu những điều mà tiểu thuyết có thể làm được trong khả năng của nó. - Em hiểu thế nào về vấn đề: Tiểu thuyết có khả năng tổng hợp cao mọi thành tựu hay kinh nghiệm nghệ thuật của các thể loại văn học khác? - Cắt nghĩa nguyên nhân khiến tiểu thuyết thường đưa tới cho độc giả cảm giác "chân thật". - Em đã biết gì về những cuộc bình chọn nhằm xác định "Những tiểu thuyết Việt Nam hay nhất", "Những tiểu thuyết nổi tiếng nhất mọi thời đại của văn học thế giới"?
GV gợi ý cho HS ghi những ý phân tích mở rộng đối với các nội dung đã có trong SGK.
ĐỌC Văn bản 1 Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (Trích Số đỏ) Vũ Trọng Phụng 1. Phân tích yêu cầu cần đạt – HS nhận biết và phân tích được một số nét đặc trưng của tiểu thuy
ĐỌC
Văn bản 1
Xuân Tóc Đỏ cứu quốc
(Trích Số đỏ)
Vũ Trọng Phụng
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
– HS nhận biết và phân tích được một số nét đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại trên các phương diện: khả năng bao quát hiện thực đời sống; góc độ quan sát, thể hiện nhân vật và hệ thống sự kiện; cách miêu tả nét đặc thù của ngôn ngữ nhân vật;...
– HS nhận biết và phân tích được tính chất trào phúng, giá trị hiện thực của tiểu thuyết Số đỏ thể hiện qua đoạn trích.
– HS nhận biết và phân tích được hiệu quả nghệ thuật của các biện pháp nói mỉa, nghịch ngữ trong đoạn trích.
– HS có thái độ phê phán tình trạng loạn chuẩn khi đánh giá các hiện tượng đời sống và nhìn nhận con người, hướng tới việc xây dựng một môi trường xã hội lành mạnh.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
– GV có thể khởi động giờ học dựa vào những câu hỏi, yêu cầu mang tính chất gợi ý được đặt đầu văn bản. Cũng có thể tổ chức một trò chơi phù hợp nhằm khơi dậy những trải nghiệm và kiến thức cần vận dụng để khám phá văn bản, cụ thể là trải nghiệm và kiến thức về đời sống ở một số đô thị Việt Nam thời Pháp thuộc.
– Qua diễn biến thực tế của bước khởi động, GV cần hình dung được hướng điều chỉnh các hoạt động dạy học đã dự kiến (thể hiện trong kế hoạch bài dạy), làm sao để HS có được niềm hứng thú thật sự với tiểu thuyết Số đỏ – một kiệt tác hoạt kê của tiểu thuyết Việt Nam trong thế kỉ XX.
Hoạt động 2 Đọc văn bản
– GV cho một số HS luân phiên đọc văn bản. Nhắc các em chú ý những chi tiết làm nổi rõ tình huống đặc biệt đã khiến mọi nhân vật lộ rõ bản chất; chọn được giọng điệu thích hợp khi đọc – thể hiện những sắc thái riêng của ngôn ngữ nhân vật và ngôn ngữ người kể chuyện;...
– Văn bản có một số từ tiếng Pháp được viết nguyên dạng hoặc được phỏng nhại theo cách phát âm bình dân (tiếng "Tây bồi"). Cách đọc các từ tiếng Pháp, từ ngoại lai mà tác giả viết nguyên dạng (tên sân quần, tên Sở Liêm phóng hay Sở Mật thám, danh tính vua Xiêm, tài tử quần vợt Xiêm,...) đã được cước chú ghi rõ. Khi đọc những từ hoặc câu nói do chính tác giả phỏng nhại, không cần thiết phải chỉnh cho đúng giọng Pháp, bởi bản thân cách phát âm lạ tai có thể làm bật ra tiếng cười, đúng với điều mà tác giả mong muốn.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản Cho HS đọc phần giới thiệu chung về tác giả Vũ Trọng Phụng và tiểu thuyết Số đỏ. Trên cơ sở trao đổi của HS và những tra cứu, tìm h
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
Cho HS đọc phần giới thiệu chung về tác giả Vũ Trọng Phụng và tiểu thuyết Số đỏ. Trên cơ sở trao đổi của HS và những tra cứu, tìm hiểu riêng của GV, có thể ghi lên bảng một số thông tin cốt yếu về tác giả (cuộc đời, cảm hứng sáng tác, tác phẩm chính, giá trị nổi bật,…) và tác phẩm (thời điểm ra đời, vị trí tác phẩm trong sự nghiệp sáng tác của tác giả và trong nền văn học, tính chất trào phúng - hoạt kê, giá trị nội dung và nghệ thuật,…). - Hướng dẫn HS tìm hiểu bố cục của văn bản. Có thể chia văn bản thành ba phần, theo sát diễn biến sự kiện được kể: + Phần 1 (Từ đầu đến "nhà quán quân quần vợt Xiêm La ra thử tài với Xuân Tóc Đỏ."): Tình hình chuẩn bị cho cuộc thi đấu thể thao đặc biệt. + Phần 2 (Tiếp theo đến "các đức vua và quý quan của ba chính phủ về Sở Toàn quyền."): Diễn biến kịch tính của "ván quần" giữa Xuân Tóc Đỏ và quán quân quần vợt Xiêm La.
Phần 3 (Còn lại): Màn hùng biện của Xuân Tóc Đỏ và sự tung hô của dân chúng.
GV có thể hướng dẫn HS tìm hiểu, phân tích văn bản theo những phương án khác nhau. Phương án quen thuộc, dễ thực hiện nhất là lần lượt đi vào khám phá từng phần của văn bản dựa theo bố cục đã xác định ở trên. Phương án khác có thể lựa chọn là tìm hiểu, phân tích các vấn đề nổi bật xuyên suốt văn bản như: Nghệ thuật tạo dựng bối cảnh và tình huống; Nghệ thuật khắc hoạ chân dung các nhân vật; Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ trào phúng;… Dù chọn phương án nào, GV cũng phải luôn hướng HS tới yêu cầu cần đạt của bài học. Hệ thống câu hỏi gợi ý và yêu cầu hoạt động trong SGK cần được sử dụng một cách sáng tạo, linh hoạt. Sau đây là một số gợi ý:
Câu hỏi 1
Đây là yêu cầu quen thuộc đối với việc đọc hiểu một văn bản truyện. Từ việc tóm tắt các sự việc chính, HS có điều kiện hiểu sâu thủ pháp kết cấu chương truyện (chương XX) của tác giả, mà ở đó, việc xâu chuỗi các nhân vật, các chi tiết diễn ra một cách vừa tự nhiên, vừa bất ngờ, phục vụ đắc lực cho mục tiêu trào phúng. - Mỗi nhóm HS có thể đưa ra các sơ đồ khác nhau để tóm tắt những sự việc chính. GV cần hướng dẫn các em phân tích, đánh giá từng sơ đồ dựa trên mấy tiêu chí cơ bản: đảm bảo cái nhìn tổng quan về đoạn trích; thể hiện được mối liên hệ logic giữa các sự việc được kể; luôn để ngỏ khả năng bổ sung những chi tiết cụ thể trong quá trình sơ đồ được sử dụng để khám phá, phân tích toàn bộ văn bản.
Câu hỏi 2
Câu hỏi nhắc HS nhớ lại các khái niệm công cụ cơ bản dùng để phân tích văn bản truyện từng được một số bài học trước đó đề cập (tiêu biểu là Bài 1 - Câu chuyện và điểm nhìn trong truyện kể trong SGK Ngữ văn 1 1, tập một). Cần lưu ý các em: Việc lựa chọn ngôi kể và điểm nhìn ở mỗi tác phẩm mỗi khác, tuỳ thuộc đặc điểm của đối tượng được miêu tả, thể hiện và ý đồ nghệ thuật của nhà văn - Sau khi cho HS trao đổi, GV có thể phân tích thêm: Trong đoạn trích không có sự chuyển đổi cơ động, linh hoạt về ngôi kể và điểm nhìn (ngôi kể xuyên suốt là ngôi thứ ba mang tính chất toàn tri và điểm nhìn được duy trì ổn định là điểm nhìn bên ngoài),
nhưng đây là sự lựa chọn phù hợp, có ý đồ nghệ thuật rõ ràng. Nhờ lựa chọn đó, tác giả có điều kiện bao quát toàn cảnh sự việc, đẩy nhanh nhịp độ kể và làm nổi
nhưng đây là sự lựa chọn phù hợp, có ý đồ nghệ thuật rõ ràng. Nhờ lựa chọn đó, tác giả có điều kiện bao quát toàn cảnh sự việc, đẩy nhanh nhịp độ kể và làm nổi bật tính chất"hề" của toàn bộ những gì được nói tới (với các nhân vật chỉ hoạt động như con rối, điểm nhìn bên trong không thể là lựa chọn tối ưu). Cần lưu ý: Tuy chọn điểm nhìn bên ngoài để miêu tả, tái hiện sự việc nhưng vị trí đặt điểm nhìn ấy luôn được dịch chuyển, tương tự như nhà quay phim đặt nhiều máy ở nhiều góc khác nhau hay liên tục điều chỉnh tiêu cự của một máy cụ thể, để khi phối hợp các cảnh quay, người xem thấy được bức tranh tổng thể về những gì đang diễn ra, từ cảnh náo nhiệt trên sân vận động đến cảnh rỉ tai ám muội giữa các "đấng" tai to mặt lớn trong ban tổ chức sự kiện, từ cảnh rừng người hò reo đến cảnh đặc tả từng động tác tay, chân đầy "biểu cảm" của nhân vật chính - Xuân Tóc Đỏ.
Câu hỏi 3
Theo yêu cầu của câu hỏi này, HS phải phát hiện được nút thắt của sự kiện mà với nó, các diễn biến tiếp theo đi vào một bước ngoặt và những mặt phi lí của tồn tại, sự điên rồ của đám đông, của xã hội nói chung được bộc lộ một cách rõ ràng nhất.
Có thể cho HS trao đổi ở quy mô toàn lớp học hoặc theo từng nhóm. Khi nhận xét, đánh giá về các tình huống được các em nêu lên, có thể dựa vào một số tiêu chí sau (được diễn đạt dưới hình thức câu hỏi): Tình huống đó liên quan như thế nào đến cao trào của sự kiện? Tình huống đó nói lên được điều gì về "số đỏ" của nhân vật Xuân? Tình huống đó đóng vai trò quyết định ra sao đối với việc phơi bày toàn bộ sự bịp bợm của màn kịch đang diễn ra?
GV nhận xét những ý kiến trao đổi của HS và phân tích thêm: + Đoạn trích có một số tình huống đáng lưu ý: 1 . Hai nhà quán quân cũ là Hải và Thụ mất tích, dẫn đến nguy cơ trận chung kết quần vợt phải hoãn, đồng thời cũng tạo cơ hội cho Xuân Tóc Đỏ được ra sân tỉ thí với quán quân Xiêm La; 2. Xuân Tóc Đỏ thắng điểm quán quân Xiêm La, vô tình đẩy hai nước Việt, Xiêm đến miệng hố chiến tranh - một tình trạng nguy cấp phải giải quyết kịp thời, như kíp nổ cần được tháo ngòi ngay lập tức; 3. Đông đảo khán giả đả đảo Xuân, đòi được giải thích, buộc Xuân và ông bầu Văn Minh phải biện xảo để xoay ngược thế cờ. Trong ba tình huống nêu trên, tình huống thứ hai đáng được nhìn nhận là quan trọng nhất, phù hợp với các tiêu chí đã xác định.
Tình huống Xuân Tóc Đỏ đổi thắng thành thua hiển nhiên là tình huống cực kì phi lí, thể hiện sự cao tay của tác giả trong việc sử dụng thủ pháp phóng đại. Mặc dù nhìn bề ngoài có vẻ phi lí, tình huống này vẫn có cơ sở hiện thực: trong chính trị, ngoại giao, mọi động thái của các bên liên quan đều giống như một nước cờ biến ảo, khó suy đoán. Qua việc xây dựng tình huống này, Vũ Trọng Phụng đã thể hiện một cảm quan hiện thực sắc bén, khi nhận ra tính chất trò hề của những sự kiện được quảng bá rầm rộ với vô số mĩ từ.
Câu hỏi 4
Câu hỏi yêu cầu HS đọc kĩ cảnh Xuân Tóc Đỏ hùng biện trước công chúng - một cảnh thuộc cao trào của đoạn trích và của cả tác phẩm Số đỏ.Thông qua việc tìm hiểu nét đặc sắc của cảnh này, HS sẽ cảm nhận được sâu hơn về sự điên rồ của một chế độ xã hội đang trên đường băng hoại, đồng thời cũng hiểu rõ sức mạnh của tiểu thuyết trong việc làm chuyển biến nhận thức của độc giả về các vấn đề bức thiết của cuộc sống. Bên cạnh đó, vế sau của câu hỏi còn muốn HS nhớ đến một luận điểm đã được nêu trong phần Tri thức ngữ văn: Tiểu thuyết có khả năng tổng hợp cao mọi kinh nghiệm nghệ thuật của các thể loại văn học khác.
Nếu có điều kiện, trước khi cho HS trao đổi về nội dung câu hỏi, GV có thể chiếu trích đoạn phim Số đỏ (Hà Văn Trọng và Lộng Chương đồng đạo diễn), thể hiện cản
Nếu có điều kiện, trước khi cho HS trao đổi về nội dung câu hỏi, GV có thể chiếu trích đoạn phim Số đỏ (Hà Văn Trọng và Lộng Chương đồng đạo diễn), thể hiện cảnh Xuân Tóc Đỏ hùng biện. Cần lưu ý rằng cảnh này không chỉ có lời nói của Xuân mà còn gồm những chi tiết miêu tả các hoạt động trước và sau khi Xuân hùng biện nữa, đặc biệt là chi tiết thuật lại phản ứng "rồ dại", phấn khích của đám đông. Một số điểm cần nhấn mạnh qua trao đổi: + Như nhan đề tác phẩm cho biết, Xuân Tóc Đỏ là một kẻ có "số đỏ" đặc biệt, mỗi lần rơi vào tình thế ngặt nghèo lại là một lần đạt được cơ hội "thăng tiến" khó ngờ. Chính xã hội đảo điên đã tạo cơ hội cho Xuân - một kẻ "hạ lưu" vô học nhưng láu cá - đã chui sâu, leo cao và đạt đến địa vị"tót vời". Cảnh Xuân Tóc Đỏ hùng biện cùng lúc thể hiện được những điều này. + Nội dung "bài" hùng biện của Xuân và ngôn ngữ được hắn sử dụng trong đó cho thấy sự lên ngôi của tư duy vỉa hè và ngôn ngữ vỉa hè trong các diễn ngôn của một số "đấng bậc"(nhân danh trào lưu cổ suý tinh thần "bình dân" rất rầm rộ vào thời điểm tác phẩm Số đỏ ra đời). + Với "bài" hùng biện của mình, không chỉ Xuân mà cả những kẻ tiếp tay cho Xuân đang
thực hiện việc đánh tráo khái niệm, khi sử dụng những từ biểu đạt các giá trị thiêng liêng để gán cho hành động của Xuân một ý nghĩa đẹp đẽ. Đó là một biểu hiện của việc các giá trị trong xã hội bị đánh lộn sòng. + Ngôn ngữ trong "bài" hùng biện của Xuân chứa đầy các yếu tố đối nghịch, hội tụ ở đó các mối tương quan xã hội phức tạp, như một cuộn tơ rối. Chúng xung đột và hoà hợp với nhau một cách kì dị, phản ánh đúng bản chất kì dị của xã hội đương thời. + Cảnh Xuân Tóc Đỏ hùng biện có dáng dấp của một màn hài kịch. Việc người kể chuyện thêm vào một số ghi chú (được đặt trong ngoặc đơn) khi thuật lại nguyên lời của Xuân Tóc Đỏ càng thể hiện rõ điều đó: nó vỗ vào ngực, nó đấm tay xuống không khí, nó giơ cao tay lên, nó đập tay xuống. Đây không phải là một yếu tố thuần tuý hình thức mượn từ kịch. Chính nó thể hiện rõ cảm quan của Vũ Trọng Phụng về hiện thực. Theo ông, tất cả những gì đang diễn ra trong xã hội đều là một tấn trò não nuột, xen lẫn bi và hài.
Câu hỏi 5
Câu hỏi nhắc HS nhớ lại các khái niệm cơ sở của việc đọc hiểu một văn bản truyện: lời người kể chuyện và lời nhân vật. - GV có thể cho HS lập bảng so sánh, một bên là lời người kể chuyện, thực hiện chức năng thuật kể, miêu tả, thông tin theo một góc nhìn và quan điểm đánh giá riêng, một bên là lời nhân vật được phát ra trong những quan hệ giao tiếp cụ thể, bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của chính người nói. Do thực hiện các chức năng khác nhau, sự khác biệt là điều dễ nhận thấy. Tuy nhiên, ở đây, sự tương đồng rất cần được nhấn mạnh, dù trong tự sự hiện đại, các nhà văn luôn có ý thức miêu tả tính cá thể của lời nhân vật. Sự tương đồng thể hiện rõ nhất ở sắc thái mỉa mai, trào phúng của mỗi đơn vị ngôn ngữ, mặc dù ở lời nhân vật, sự mỉa mai không mang tính chủ động. Do được đặt trong bối cảnh "hề" nên ngay cả khi lời nhân vật thể hiện tâm trạng hoảng hốt (lời nhân vật Văn Minh) hay lâm li, phấn khích (lời nhân vật Xuân Tóc Đỏ), thì tính chất mỉa mai của chúng vẫn được bộc bộ rất rõ, hoà điệu với tính chất mỉa mai trong lời người kể chuyện.
Câu hỏi 6 Nội dung câu hỏi yêu cầu HS tìm hiểu các biện pháp tu từ được Vũ Trọng Phụng sử dụng đặc biệt thành công trong đoạn trích (và trong cả tác phẩm Số đỏ)
Câu hỏi 6
Nội dung câu hỏi yêu cầu HS tìm hiểu các biện pháp tu từ được Vũ Trọng Phụng sử dụng đặc biệt thành công trong đoạn trích (và trong cả tác phẩm Số đỏ).
Trước khi cho HS làm việc theo nhóm, GV cần nhắc HS xem lại phần giới thuyết về các khái niệm nói mỉa, nghịch ngữ ở phần Tri thức ngữ văn trong SGK. Sau khi các nhóm trình bày kết quả làm việc, GV phân tích một số ví dụ về nói mỉa, nghịch ngữ mà các em đã tìm được, nhắm tới hai mục tiêu: đánh giá hiệu quả nghệ thuật của biện pháp tu từ mà nhà văn đã sử dụng; chốt lại những tri thức cơ bản về hai biện pháp nói mỉa và nghịch ngữ, theo yêu cầu của bài học.
GV cần phân tích cho các em thấy được: Tình hình sử dụng ngôn ngữ trong đời sống luôn phản chiếu sâu sắc thực trạng xã hội và tâm thức của con người ở một thời đại nhất định. Việc dùng đan xen một số từ ngữ tiếng Pháp trong ngôn ngữ trần thuật cho thấy quá trình Âu hoá đang diễn ra mạnh mẽ trong xã hội Việt Nam đương thời, được minh chứng
bằng sự xuất hiện của những lớp người, những hoạt động trước đây chưa từng có. Mặt khác, chính sự đan xen ấy cũng thể hiện được tính chất lai căng, pha tạp của một xã hội đã để mất chuẩn mực đánh giá.
Câu hỏi 7
Câu hỏi này bám sát một yêu cầu cần đạt của bài học, hướng HS tới việc hiểu và sử dụng được khái niệm phong cách hiện thực. Trước khi cho HS trao đổi theo nhóm, GV cần nhắc các em đọc lại mục Phong cách hiện thực ở phần Tri thức ngữ văn.
Trên cơ sở những ý kiến trao đổi của HS, có thể chốt lại một số điểm: + Ở Vũ Trọng Phụng, ý thức phơi bày những mặt trái, mặt nhố nhăng của hiện thực luôn thường trực. Trong con mắt của ông, xã hội đương thời đầy rẫy những biểu hiện tha hoá, suy đồi, dường như vô phương cứu chữa.
Vũ Trọng Phụng hết sức sắc sảo trong việc xây dựng những chân dung biếm hoạ, luôn tìm thấy ra những chi tiết độc đáo có thể lột trần chân tướng của sự vật, hiện tượng và con người thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau.
Vũ Trọng Phụng thể hiện một khả năng tưởng tượng, hư cấu đặc biệt khi liên tiếp dựng lên những tình huống phi lí, những mẫu nhân vật quái dị với hành động và ngôn ngữ khác thường. Tuy nhiên, mọi sự tưởng tượng, hư cấu của ông đều dựa chắc trên nền tảng hiện thực.
Để tăng cường khả năng bao quát hiện thực cho các trang viết của mình, nhà văn rất dụng công trong việc hư cấu nên các tình huống - sự kiện có sự góp mặt của đủ hạng người trong xã hội. Ông cũng thường sử dụng kiểu liên hệ so sánh đầy tính bất ngờ để bắn "xâu táo" nhiều đối tượng cùng một lúc, kể cả những đối tượng không hiện diện trực tiếp trong một tình huống - sự kiện cụ thể nào đó.
Câu hỏi 8
Câu hỏi này yêu cầu HS kết nối được văn bản vừa đọc với thực tế cuộc sống hiện nay để suy ngẫm về những vấn đề có liên quan đến chính bản thân mình.
Văn bản 2 Nỗi buồn chiến tranh (Trích) Bảo Ninh 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết và phân tích được một số nét đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại trên c
Văn bản 2
Nỗi buồn chiến tranh
(Trích) Bảo Ninh
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết và phân tích được một số nét đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại trên các phương diện: nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư; khả năng soi tỏ tường tận đời sống bên trong của nhân vật; sự luân chuyển điểm nhìn trong nghệ thuật trần thuật;…
HS nhận biết và phân tích được cách nhìn nhận, đánh giá đa chiều về các sự kiện đời sống và về bản thân nghệ thuật tiểu thuyết.
HS nhận biết và phân tích được hiệu quả nghệ thuật của thủ pháp đồng hiện và bút pháp dòng ý thức trong đoạn trích (mặc dù có thể không trực tiếp sử dụng các thuật ngữ thủ pháp đồng hiện và bút pháp dòng ý thức).
HS biết chia sẻ với những chấn thương tinh thần của con người thời hậu chiến, biết quý trọng cuộc sống hoà bình vốn phải được đánh đổi bằng rất nhiều máu xương.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
SGK gợi ý hai câu hỏi có thể sử dụng để khởi động giờ học. Câu hỏi thứ nhất xoay quanh từ khoá chiến tranh - một từ gắn với nội dung chính của văn bản sắp học - với mục đích cho HS tự khơi dậy những ấn tượng, suy nghĩ, hiểu biết của mình về chiến tranh, từ đó có được tâm thế phù hợp khi tiếp nhận những thông điệp đầy nhân bản của tác phẩm. Câu hỏi thứ hai gợi HS nhớ lại những văn bản văn học đã biết có liên quan đến văn bản sắp học về mặt đề tài.
Điều này cũng hết sức cần thiết, có thể tạo cơ sở cho HS biết vận dụng nhiều góc nhìn khác nhau khi bước vào khám phá một tác phẩm chứa đựng nhiều tầng nghĩa ph
Điều này cũng hết sức cần thiết, có thể tạo cơ sở cho HS biết vận dụng nhiều góc nhìn khác nhau khi bước vào khám phá một tác phẩm chứa đựng nhiều tầng nghĩa phong phú.
Nếu không sử dụng hai câu hỏi đã có trong SGK, GV có thể tìm một hình thức khởi động khác, phù hợp với điều kiện dạy học cụ thể của mình. Hình thức, cách thức khởi động cần đa dạng, linh hoạt, nhưng đích hướng tới là phải tạo được một không khí lắng sâu, phù hợp với sự suy tư về một vấn đề hệ trọng của đời sống.
Hoạt động 2 Đọc văn bản
GV cho một số HS nối tiếp nhau đọc từng phần của văn bản. Văn bản không dài, được chia thành hai phần (có đánh số). Mỗi HS được chỉ định nên đọc trọn vẹn một phần để cảm nhận được tính liên tục của dòng tâm trạng và để nhận ra những nét đặc biệt của một tác phẩm mà ở đó, mọi câu văn đều xoắn bện lấy nhau, nhằm diễn tả một nỗi buồn dai dẳng, gần như không thể xoa dịu.
GV trao đổi với HS về nhịp điệu và giọng điệu cần thể hiện khi đọc: nhịp điệu chậm rãi, giọng điệu thương cảm, thiết tha. Cũng cần nhắc các em chú ý những gợi dẫn trong mỗi thẻ đọc để có sự điều chỉnh cần thiết trong cách cảm nhận nội dung và hình thức nghệ thuật của văn bản.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
Cho HS đọc phần giới thiệu về tác giả Bảo Ninh và tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh, khai thác từ đó những thông tin cần đặc biệt chú ý để có thể hiểu đúng, hiểu sâu đoạn trích. Cụ thể, đó là thông tin về nhân vật Kiên, một anh bộ đội bước ra từ cuộc chiến với những chấn thương tâm hồn nặng nề, sau thành nhà văn, để lại một đống bản thảo "rối bời" khiến nhân vật "tôi" - người kể chuyện - phải suy tư không dứt. GV có thể sơ đồ hoá thông tin này, giúp HS nắm bắt tốt hơn nội dung được "kể" trong đoạn trích (các văn bản truyện được học trước đó thường có sự kiện, biến cố, tình tiết nổi bật, sáng rõ nên HS dễ theo dõi hơn).
Hướng dẫn HS tìm hiểu bố cục của văn bản. Việc này không có gì khó khăn vì văn bản trong SGK đã được chia thành hai phần có đánh số. Như vậy, vấn đề đáng quan tâm ở đây là lí giải về tính lắp ghép của văn bản - điều này xuất phát từ ý đồ của người biên soạn SGK hơn là từ ý đồ của nhà văn Bảo Ninh. GV có thể nêu câu hỏi: Em có suy nghĩ gì về sự ghép nối hai phần có khoảng cách xa nhau trong tác phẩm gốc (căn cứ vào thông tin có trong cước chú đặt ngay dưới văn bản)? Nêu suy đoán của em về nội dung những điều được "kể" nằm giữa hai phần được trích trong SGK. Phải chăng với cách lắp ghép đã nêu của người biên soạn, ta có thể nghĩ rằng nhân vật Kiên đã được tác giả Bảo Ninh "đưa ra"như một "ca" tâm lí đặc biệt cần phải tìm hiểu thấu đáo trên tinh thần đồng cảm, chia sẻ?
Có nhiều phương án để GV lựa chọn khi hướng dẫn HS tìm hiểu, phân tích văn bản. Có thể dựa vào các câu hỏi gợi ý trong SGK để liên tiếp nêu lên những vấn đề đáng suy nghĩ cho HS trao đổi, thảo luận (theo những quy mô thích hợp). Cũng có thể vận dụng cách làm truyền thống là lần lượt phân tích từng phần văn bản, trước khi đi đến những nhận định chung. Theo phương án này, có thể đặt tiêu đề cho từng phần phân tích, hoặc đơn giản là Phần 1, Phần 2 hoặc dài hơn, thâu tóm được nội dung sự việc của từng phần: Nhân vật Kiên với sự giày vò của kí ức chiến tranh và Nhân vật "tôi" trước những trang viết Kiên để lại.
Nhìn chung, dù chọn phương án nào, GV cũng phải hướng HS tới yêu cầu cần đạt của bài học. Khi phân tích phương diện nghệ thuật của đoạn trích, tuỳ vào khả năng
Nhìn chung, dù chọn phương án nào, GV cũng phải hướng HS tới yêu cầu cần đạt của bài học. Khi phân tích phương diện nghệ thuật của đoạn trích, tuỳ vào khả năng tiếp nhận của từng đối tượng HS cụ thể (ở mỗi lớp học) mà GV quyết định có sử dụng các thuật ngữ thủ pháp đồng hiện, bút pháp "dòng ý thức"(đã được giải thích ở phần cước chú, SGK Ngữ văn 12, tập một, tr. 24) hay không. Hệ thống câu hỏi gợi ý và yêu cầu hoạt động trong SGK cần được sử dụng một cách sáng tạo, linh hoạt. Sau đây là một số gợi ý:
Câu hỏi 1
- Câu hỏi hướng tới mục đích kiểm tra phản ứng "tức thì" của HS về một văn bản khó, có nhiều nét khác biệt với những văn bản truyện (cụ thể là tiểu thuyết) từng được học. - Để HS dễ trả lời, GV có thể khơi gợi bằng một số câu hỏi: Em đã từng được học những đoạn trích tiểu thuyết nào? Em gặp khó khăn gì khi bước đầu tiếp xúc với đoạn trích tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh trong SGK? Đoạn trích đang học có khiến em thay đổi cách nhìn của mình về một số mặt thuộc thể loại truyện nói chung, tiểu thuyết nói riêng hay không? Đó là những
mặt nào?
- Qua những câu trả lời, GV cần nhận ra những mặt có thể còn bất cập trong cách hình dung của HS về thể loại tiểu thuyết để từ đó quyết định việc bổ khuyết, điều chỉnh. - Ấn tượng mà từng HS nêu lên có thể rất khác nhau, hoặc chung chung, hoặc cụ thể. GV cần cho các em thấy ở đây không có câu trả lời duy nhất đúng, tuy vậy, xét theo định hướng của bài học và trật tự logic của những câu hỏi sau khi đọc, GV vẫn cần gợi ra một vài điểm được xem là khác biệt của đoạn trích tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh so với các đoạn trích tiểu thuyết khác mà HS đã học:
Đoạn trích mờ nhạt (hay thiếu) yếu tố sự kiện. + Nhân vật trong đoạn trích gần như không có "hành động bên ngoài" mà chỉ có "hành động bên trong", tức là chỉ hiện lên trước người đọc với dòng tâm tư bất tận của mình. + "Câu chuyện" trong đoạn trích được kể từ hai ngôi: ngôi thứ ba (phần 1) và ngôi thứ nhất (phần hai).
Câu hỏi 2
- Câu hỏi gồm hai vế. Vế đầu yêu cầu tóm tắt từng phần của đoạn trích nhằm mục đích giúp HS hiểu sâu hơn về vai trò và sự hiện diện của yếu tố sự kiện trong tác phẩm truyện (bao hàm cả tiểu thuyết). Câu này có sự kết nối chặt chẽ với câu 1. - GV cho HS trao đổi về nội dung từng phần, sau đó, sơ đồ hoá nội dung toàn đoạn trích (như đã lưu ý ở trên). Điều này rất quan trọng vì nó giúp các em nắm bắt được "mạch chuyện" vốn rất khó nắm bắt trong đoạn trích. Có thể khái quát nội dung từng phần như sau: + Phần 1: Người kể chuyện ngôi thứ ba kể về trạng thái luôn sống với kí ức chiến tranh của nhân vật Kiên - dòng kí ức đã thôi thúc anh cầm bút để ghi chép lại tất cả trải nghiệm của một đoạn đời đặc biệt. + Phần 2: Người kể chuyện ngôi thứ nhất (xưng "tôi") kể về những ấn tượng, cảm xúc và suy tư của mình khi đối diện với"núi bản thảo" bộn bề mà Kiên bỏ lại. Đó là ấn tượng, cảm xúc
và suy tư về nhân vật Kiên, về quyền được nhớ lại, về niềm hạnh phúc đang chờ đợi những ai muốn đi ngược thời gian để sống trọn vẹn với những gì đã xảy ra trong
và suy tư về nhân vật Kiên, về quyền được nhớ lại, về niềm hạnh phúc đang chờ đợi những ai muốn đi ngược thời gian để sống trọn vẹn với những gì đã xảy ra trong quá khứ, về chiến tranh, về ý thức bảo vệ phẩm giá ở mỗi người trong hoàn cảnh thử thách khốc liệt,…
Lưu ý: Nếu ngay sau khi đọc văn bản, HS đã được hướng dẫn tìm hiểu bố cục đoạn trích, thì với câu hỏi này, GV chỉ cần cho các em thực hiện yêu cầu ở vế sau.
- GV có thể nêu một số câu hỏi gợi dẫn: Sự kiện có phải là yếu tố nổi bật cần chú ý trong đoạn trích này không? Ở đây, sự kiện đã "nhường vai chính" cho yếu tố nào? Phải chăng trong truyện hiện đại, tầm quan trọng của sự kiện đã được nhìn nhận khác đi? Nếu yếu tố sự kiện mờ nhạt, tác phẩm truyện có thể gây khó khăn cho việc tiếp nhận của độc giả như thế nào?
- Qua nhận xét, phân tích các ý kiến trao đổi của HS, cần giúp các em nhận thức được: Khác với tác phẩm truyện truyền thống, trong truyện hiện đại, sự kiện không nhất thiết là yếu tố phải được quan tâm hàng đầu. Có những truyện hầu như "không có cốt truyện", hiểu theo nghĩa là không có một sự kiện chính, nổi bật, được xác định như là đầu mối liên kết
tất cả các yếu tố khác như nhân vật, hành động, tình tiết, chi tiết,… trong tác phẩm. Như đã nêu trên, ở đoạn trích đang học, điều thu hút sự chú ý của nhà văn là dòng tâm tư bất định của nhân vật Kiên cùng những suy tưởng miên man của người kể chuyện xưng "tôi". Hành trình quay ngược về quá khứ của Kiên diễn ra như theo tiền định, không phải là kết quả của một cú sốc đột ngột nào đó. Việc Kiên bỏ đi đâu cũng không được quan tâm lí giải một cách rốt ráo. Tương tự thế, vì sao người kể chuyện xưng "tôi" lại có cơ hội tiếp cận "núi bản thảo" của Kiên, điều đó không khiến nhà văn phải bận tâm giải thích. Rõ ràng, đặc điểm có vẻ lạ lùng này đã gây không ít bối rối cho những độc giả vốn quen đọc truyện, tiểu thuyết truyền thống vốn có "mạch chuyện" sáng rõ với một hệ thống sự kiện, biến cố, tình tiết, chi tiết kết nối với nhau chặt chẽ, được phân lớp tường minh.
Câu hỏi 3
- Câu hỏi hướng HS đi sâu tìm hiểu nét đặc thù của đoạn trích vốn ưu tiên việc khám phá thế giới bên trong đầy phức tạp của nhân vật, đồng thời nhắc nhở HS về một nguyên tắc đánh giá văn bản: trước khi nêu nhận định cần phải khảo sát văn bản một cách kĩ lưỡng.
- GV có thể gợi ý cho HS cách trả lời theo kiểu quy nạp: liệt kê những từ ngữ được dùng để miêu tả trạng thái tâm lí của nhân vật Kiên, sau đó khái quát lên tính chất, đặc điểm nổi bật của trạng thái tâm lí đó.
- HS làm việc theo cặp và ghi ra giấy những từ ngữ phù hợp đã tìm được ở cả hai phần của đoạn trích. Từ ngữ có thể liệt kê: hồn phách xiêu lạc, ý thức mờ mịt, lú lẫn, mê mẩn, cô quạnh, âu sầu, bi quan bế tắc, vô vọng,… Qua những từ ngữ đó, có thể thấy trạng thái tâm lí thường trực của nhân vật Kiên là buồn đau dai dẳng, luôn bị kí ức chiến tranh lôi ngược về quá khứ.
Câu hỏi 4
- Câu hỏi ngầm chứa gợi ý rằng có nhiều góc nhìn về chiến tranh mà góc nhìn của nhân vật Kiên chỉ là một trong số đó. Khi trả lời câu hỏi này, HS nhất thiết phải mở rộng liên hệ đến những tác phẩm văn học khác viết về đề tài chiến tranh đã học, đã đọc thêm. Ngoài ra, các em cũng cần huy động những hiểu biết về chiến tranh được tiếp nhận từ nhiều nguồn khác: tư liệu lịch sử, các tác phẩm âm nhạc, nghệ thuật tạo hình, điện ảnh,… Việc đọc trước
bài viết tham khảo ở phần Viết của bài học này cũng có thể giúp các em có thêm tư liệu để nhìn nhận vấn đề một cách thấu đáo. - GV nên cho HS làm việc theo nhóm
bài viết tham khảo ở phần Viết của bài học này cũng có thể giúp các em có thêm tư liệu để nhìn nhận vấn đề một cách thấu đáo.
- GV nên cho HS làm việc theo nhóm, sau đó đại diện các nhóm nêu ý kiến góp vào cuộc thảo luận chung. GV nhắc HS chú ý chọn những tính từ phù hợp nhất để khái quát được những "khuôn mặt" khác nhau của chiến tranh qua hình dung của nhân vật Kiên và của những người khác có đủ thẩm quyền nói về vấn đề này. Lưu ý: Ẩn dụ "khuôn mặt" có thể khiến HS bối rối, vì vậy, khi gợi ý trả lời, GV có thể diễn đạt lại câu hỏi bằng một hình thức dễ hiểu và phù hợp hơn.
- Vấn đề câu hỏi nêu lên tương đối phức tạp nên GV cần định hướng: Trong hồi ức của Kiên, chiến tranh đã hiện lên với "khuôn mặt" dữ tợn, chết chóc, phi nhân tính, gây ám ảnh nặng nề và nỗi buồn đau không dứt cho những ai từng trực tiếp trải qua. Tuy nhiên, đây không phải là "khuôn mặt" duy nhất của chiến tranh, nhất là cuộc chiến tranh chống đế quốc Mỹ xâm lược. Từ góc nhìn khác, người ta có thể thấy vẻ hào hùng, lãng mạn của nó, bất chấp những thực tế khốc liệt. Nhiều tác phẩm như Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật), Bài ca xuân 71
(Tố Hữu), Những ngôi sao xa xôi (Lê Minh Khuê), Mảnh trăng cuối rừng (Nguyễn Minh Châu), Lá đỏ (Nguyễn Đình Thi),… đã chứng tỏ điều đó. Ngay trong tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh, người kể chuyện xưng "tôi" khi thể hiện sự đồng cảm sâu sắc với Kiên cũng đã có một cái nhìn "rộng" hơn, toàn diện hơn về cuộc chiến mà nhân vật chính đã đi qua (chú ý những câu nằm ở phần cuối đoạn trích). Điều đó chứng tỏ một sự vật có thể được nhìn nhận rất khác nhau tuỳ tâm thế, nhận thức, trải nghiệm riêng của người đánh giá. Ai cũng có quyền nêu góc nhìn của mình nhưng để tiếp cận được sự thật, cần liên kết, phối hợp nhiều góc nhìn khác nhau. Nỗi đau của nhân vật Kiên vô cùng đáng trọng. Chính nhờ nó, cái nhìn về chiến tranh tránh được sự hời hợt, công thức, mà trong trường hợp này, hời hợt, công thức đồng nghĩa với việc lảng tránh phần gai góc của hiện thực và thiếu lập trường nhân bản.
Câu hỏi 5
- Câu hỏi không chỉ xoay quanh việc tìm hiểu văn bản mà còn mở rộng cái nhìn về một hoạt động tinh thần đặc biệt của con người rất cần được thấu hiểu và trân trọng.
- GV yêu cầu HS tìm trong văn bản những câu có đề cập trực tiếp vấn đề này. Đó là những câu: "Kiên tin rằng anh đã phục sinh, nhưng là một sự phục sinh lùi về sâu xa , "Có vẻ như anh đã tìm ra cuộc đời mới của mình: đấy chính là cuộc đời đã qua, là tuổi trẻ đã mất đi trong nỗi đau buồn chiến tranh , "Nhưng mặc dù thế, tôi tin rằng anh vô cùng hạnh phúc trên con đường hướng mãi về quá khứ.", "Tôi cảm thấy ghen tị với niềm cảm hứng, niềm lạc quan quay ngược về quá khứ của anh.",…
- Trước những câu văn vừa tìm được, GV cần nêu một số câu hỏi gợi dẫn: Trí nhớ có ý nghĩa gì đối với con người? Người ta thường nói: có cái cần được nhớ lại, có cái cần phải quên đi. Theo em, nên hiểu vấn đề "cần phải quên đi" ở đây như thế nào? Việc Kiên không quên, thậm chí thấy mình được là mình khi sống với toàn bộ kí ức nên được giải thích như thế nào? Vì sao Kiên trở thành hiện tượng "di biệt, khó cắt nghĩa"trong mắt của "bàn dân thiên hạ"? Em có đồng tình với cách nhìn nhận như vậy về Kiên không? Theo em, có gì mâu thuẫn khi người kể chuyện xưng "tôi" đã dùng cụm từ "niềm lạc quan" để nói về hành trình "quay ngược về quá khứ" của Kiên? Em hình dung như thế nào về số phận của những người luôn "đi tìm thời gian đã mất"?
- GV cho HS tự do nêu kiến giải riêng của mình và gợi ý về một cách nhìn nhận vấn đề cần có: + Mỗi cá nhân hay cộng đồng đều có lịch sử riêng của mình. Chính lị
- GV cho HS tự do nêu kiến giải riêng của mình và gợi ý về một cách nhìn nhận vấn đề cần có:
+ Mỗi cá nhân hay cộng đồng đều có lịch sử riêng của mình. Chính lịch sử ấy làm nên giá trị của các đối tượng. Lịch sử được làm sống dậy nhờ kí ức. Kí ức giúp con người có ý thức cao độ về đời sống, biết rút kinh nghiệm về những thành công, thất bại đã có để sống tốt hơn, hạnh phúc hơn, minh triết hơn. + Có nhiều người thường quên quá khứ. Hành trình ngược dòng thời gian của Kiên có thể đưa lại nỗi đau khổ cho riêng anh nhưng nó lại cực kì cần thiết cho mọi người. Vì vậy, nỗi buồn của Kiên cần được nhìn nhận theo ý nghĩa tích cực nhất. Đây chính là ý nghĩa ẩn dụ - triết lí sâu xa của tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh. + Cần hiểu rõ chức năng đích thực của nhân vật trong tác phẩm truyện nói chung và tiểu thuyết nói riêng. Nhân vật "chính diện" không nhất thiết phải tồn tại như một tấm gương mẫu mực về lối sống để người đọc bắt chước, noi theo. Trước hết, nhân vật là một ước lệ nghệ
thuật, phải thể hiện được những vấn đề tác giả suy ngẫm và muốn chia sẻ. Vì vậy, việc đồng tình hay không đồng tình với Kiên hoàn toàn độc lập với việc đánh giá về giá trị của tác phẩm. + Cũng cần thấy rằng sự phán xét của chúng ta về một cá nhân nào đó thường phiến diện vì nhiều khi ta quên hoặc không biết đặt mình vào vị trí của người được nói đến. Từ phía Kiên, hẳn anh đã tìm được hạnh phúc trong sự nhớ lại. Nhờ tắm gội trong kí ức, tâm hồn anh được phục sinh. Ý nghĩa của đời anh, của nỗi đau buồn mà anh gánh theo chính là chỗ đó. Sự mê mải lần về quá khứ của anh, như vậy, có thể gợi lên rất nhiều nhận thức sâu sắc và mới mẻ về đời sống cho người đọc.
Câu hỏi 6
- Câu hỏi bám sát yêu cầu cần đạt của bài học, hướng HS tới việc nhận thức được một số điểm cách tân của tiểu thuyết hiện đại, từ đó biết hình thành một cách đọc hiệu quả đối với nó.
- GV nhắc HS tập trung chú ý đoạn cuối phần 1 và nửa đầu phần 2 của văn bản, nêu được những câu mà người kể chuyện (theo hai ngôi khác nhau) nhận xét về cuốn tiểu thuyết dang dở mà nhân vật Kiên bỏ lại. Đây chính là một thao tác khảo sát văn bản cần được vận dụng thường xuyên. - GV có thể ghi vắn tắt lên bảng những đánh giá của người kể chuyện bằng một vài từ khoá để HS dễ theo dõi và triển khai thuận lợi những phân tích sau đó. Những câu đánh giá cần chú ý (những từ khoá được in đậm): "bản thảo tiểu thuyết của Kiên dầy dần lên và dần đến đoạn kết, song đồng thời cũng như thể mỗi ngày một thêm dang dở. Những chương sau như là điệp khúc của các chương phía trước.", "Có vẻ như chẳng một trình tự nào hết. Trang nào cũng hầu như là trang đầu, trang nào cũng có vẻ như trang cuối , "đây vẫn là một sáng tác dựa trên cảm hứng chủ đạo của sự rối bời", "mạch chuyện không ngừng đứt gãy. Tác phẩm từ đầu đến cuối không hề có nổi một tuyến chung, một bề mặt đại khái nào mà hoàn toàn là những khối thù hình", "sự mất bố cục, sự thiếu mạch lạc, thiếu bao quát nhiều khi chứng tỏ sự hụt hẫng của tư duy người viết, chứng tỏ cái vẻ"lực bất tòng tâm" của , "tác phẩm bị dẹp bỏ của"nhà văn phường chúng tôi" hiện lên trong một cấu trúc khác, trong sự hoà đồng với
cuộc đời thực không hề hư cấu của anh", "Dường như do sự tình cờ của câu chữ và của bố cục,
tôi và tác giả đã ngẫu nhiên trở nên hoà đồng tư tưởng, trở nên rất gần nhau .
- GV nêu một số câu hỏi gợi dẫn: Em có thể khái quát như thế nào về ấn tượng của người kể chuyện khi mới tiếp xúc với cuốn tiểu thuyết còn dở dang mà Kiên bỏ lạ
- GV nêu một số câu hỏi gợi dẫn: Em có thể khái quát như thế nào về ấn tượng của người kể chuyện khi mới tiếp xúc với cuốn tiểu thuyết còn dở dang mà Kiên bỏ lại? Ấn tượng đó có giống phần nào ấn tượng của em khi mới đọc đoạn trích văn bản trong SGK hay không? Người kể chuyện đã thay đổi cách nhìn nhận như thế nào về cuốn tiểu thuyết, sau khi kiên nhẫn theo dõi từng trang bản thảo? Sự thay đổi đó đưa đến cho em suy nghĩ gì về vấn đề cách đọc?
- GV nhắc HS xem lại đoạn viết trong phần Tri thức ngữ văn có liên quan đến vấn đề câu hỏi đặt ra và thuyết minh thêm (trên cơ sở những gì HS đã trả lời):
+ Do tính đặc thù của đời sống hiện đại quy định, tiểu thuyết hiện đại thực hiện nhiều cách tân ở mọi yếu tố quan trọng làm nên đặc trưng của tiểu thuyết: kết cấu, tổ chức hệ thống nhân vật, xây dựng điểm nhìn, sử dụng ngôi kể, sử dụng ngôn ngữ và giọng điệu,… Vì đặt lòng tin rất lớn vào tính tích cực của người đọc, tiểu thuyết hiện đại thường có kết cấu đa tầng, đa tuyến; nhân vật có khi vắng bóng hoặc không có diện mạo, tính cách hoàn chỉnh; điểm nhìn và ngôi kể có thể thay đổi rất bất ngờ, linh hoạt; ngôn ngữ thường đa
thanh và giọng giễu nhại được sử dụng thường xuyên;… Chính những điều đó khiến cho tiểu thuyết hiện đại "khó đọc" với nhiều người vốn quen với lối tư duy đơn tuyến, thường thụ động nhận những bài học đã được tác giả "đóng gói" sẵn.
Với những cách tân, đột phá mạnh mẽ, tiểu thuyết hiện đại góp phần nhào nặn lại người đọc, buộc người đọc phải thay đổi nhiều thói quen tiếp nhận, ngoài việc chú ý câu chuyện được kể còn phải quan tâm tìm hiểu cách kể, cách viết đầy tính "khiêu khích"của tác giả, phải chủ động tạo sự kết nối giữa văn bản đang đọc với muôn nghìn văn bản khác bao quanh. Hình thành được cách đọc phù hợp đối với tiểu thuyết hiện đại là cả một quá trình lâu dài, đòi hỏi người đọc phải liên tục thích ứng, khám phá, đồng sáng tạo với tác giả, khắc phục cách nhìn đông cứng về những cái thường được xem là hình mẫu cho muôn đời. Chính nhân vật người kể chuyện xưng "tôi" trong đoạn trích cũng phải trải qua rất nhiều khó khăn trước khi hiểu ra và tìm thấy sự đồng cảm lớn với Kiên - "nhà văn của phường chúng tôi" - cùng những trang bản thảo kì lạ do anh tạo nên trong trạng thái "ý thức mờ mịt".
Câu hỏi 7
- Câu hỏi vừa hướng đến các vấn đề liên quan đến số phận nhân vật chính vừa gợi lên những nhận thức bao trùm về công việc viết tiểu thuyết nói chung, vì Kiên không chỉ là cựu binh chịu sự chấn thương tinh thần rất lớn do chiến tranh, mà còn là người viết tiểu thuyết (theo sự thôi thúc của kí ức). Câu hỏi này có nội dung gắn với câu 5 và câu 6.
- GV nên cho triển khai một cuộc thảo luận nhỏ, vì vấn đề được câu hỏi nêu lên có thể gây xúc động cho HS và gợi lên ở các em nhiều suy nghĩ về cuộc đời. Tiếp đó, GV có thể đọc to các đoạn có liên quan, vừa đọc, vừa hỏi và phân tích mở rộng (đối với một tác phẩm có lời văn rất đẹp như Nỗi buồn chiến tranh, việc làm này có hiệu quả tích cực).
- Một số ý cần thống nhất qua thảo luận: + Nỗi đau buồn mà Kiên lâm vào hay tự dìm mình vào có cội nguồn từ sự nghiệm sinh một cách sâu sắc bộ mặt phi nhân tính của chiến tranh: chiến tranh gây ra những chết chóc, mất mát, sự xa lạ giữa người với người và nhiều tổn thương tinh thần không thể chữa lành.
Nỗi đau buồn của Kiên kéo anh mãi về quá khứ nhưng cũng làm cho anh được phục sinh về mặt tinh thần, giúp anh soi tỏ toàn bộ tháng ngày qua bằng một cái nhìn mớ
Nỗi đau buồn của Kiên kéo anh mãi về quá khứ nhưng cũng làm cho anh được phục sinh về mặt tinh thần, giúp anh soi tỏ toàn bộ tháng ngày qua bằng một cái nhìn mới, đầy ý thức. Điều đó có ý nghĩa sống còn đối với anh trong tư cách là một con người cá nhân cụ thể. Nhưng nó cũng ý nghĩa tạo nên sự chấn động trong nhận thức của người đọc khi Kiên tồn tại như một nhân vật tiểu thuyết vốn thực hiện chức năng chuyển tải những quan niệm, tư tưởng hay những suy nghiệm có màu sắc triết học về đời sống.
Viết tiểu thuyết, đối với Kiên, chính là một hành động cụ thể để tái hiện trọn vẹn quãng đời đã qua vốn bị cuốn vào vòng xoáy của chiến tranh và để thực hiện sự phục sinh tinh thần như đã nói trên.
Viết tiểu thuyết, đối với các nhà văn nói chung (qua trường hợp cụ thể của nhân vật Kiên) là việc đi tìm một hình thức biểu đạt phù hợp có thể soi tỏ được bản chất của cuộc sống, cuốn người đọc vào những câu chuyện ngỡ xa lạ nhưng thực ra là của chính họ (Nhân vật "tôi" khi đọc bản thảo tiểu thuyết của Kiên đã dần dần vỡ lẽ: "Dường như do sự tình cờ của câu chữ và của bố cục, tôi và tác giả đã ngẫu nhiên trở nên hoà đồng tư tưởng, trở nên
rất gần nhau. Thậm chí tôi ngờ rằng có quen anh trong chiến tranh.").
Câu hỏi 8
- Câu hỏi này liên quan mật thiết với câu hỏi 7 và tương đối khó, vì vậy, GV nên dành cho đối tượng HS khá, giỏi. Nhà văn Bảo Ninh không trực tiếp phát biểu "sự ý thức" của mình về vấn đề câu hỏi nêu lên nên HS phải căn cứ vào thực tế tác phẩm để tìm câu trả lời. Những kết quả đã có khi thực hiện yêu cầu của các câu 1, 2 cũng cần được huy động ở đây.
- Trước hết, GV cần cho HS phát hiện và khái quát lên đặc điểm của hình thức viết mà nhà văn đã chọn (thể hiện qua đoạn trích), sau đó, nêu một số câu hỏi mang tính chất gợi ý như: Hình thức viết ấy có tương thích với đặc điểm của nhân vật chính, rộng ra là với chủ đề "nỗi buồn chiến tranh" hay không? Tương thích ở điểm cụ thể nào? Người kể chuyện xưng "tôi" từng nhận xét rằng cuốn tiểu thuyết của Kiên "được sáng tác dựa trên cảm hứng chủ đạo của sự rối bời", vậy theo em, vì sao cuối cùng nó đã thuyết phục được chính "tôi"?
- Một số ý HS cần nêu được (dưới sự gợi ý và định hướng của GV): + Ở Nỗi buồn chiến tranh có một tiểu thuyết trong tiểu thuyết. Khi kể về việc viết tiểu thuyết của Kiên, hẳn nhà văn (qua hình tượng người kể chuyện xưng "tôi") có ý thức rất rõ về việc chọn hình thức viết phù hợp với chủ đề "nỗi buồn chiến tranh".
+ Để có thể làm nổi bật sự "di biệt" của Kiên - một người mãi lang thang trên hành trình trở về quá khứ đẫm màu bi thương - dĩ nhiên, cách viết phi tuyến tính, chồng xếp lẫn lộn các bình diện thời gian, không gian, nương theo dòng tâm tư nặng nề nhưng cũng đầy biến động của nhân vật là một sự lựa chọn hợp lí. Với cách viết này, tác giả đã thể hiện rất ám ảnh cõi lòng bất ổn ngổn ngang của nhân vật và hơn thế, luôn khuấy động suy tư của người đọc về từng tình tiết, chi tiết được miêu tả dưới nhãn quan của nỗi buồn.
+ Nếu không có việc Kiên viết tiểu thuyết rồi sau đó bỏ đi đâu chẳng rõ, cái nhìn của Kiên về chiến tranh rất dễ trở thành một cái nhìn mang tính chất áp đặt, chi phối toàn bộ cảm giác, nhận thức của người đọc. Nhưng trên thực tế, Kiên đã được tác giả cho hiện diện như một "ca tâm lí" đặc biệt cần quan sát, lí giải một cách tường tận. Trong tiểu thuyết, "tôi" - người
Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt
Trang 35
VIẾT Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết được những yêu cầu cơ bản của kiểu bài viết so sánh,
VIẾT
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết được những yêu cầu cơ bản của kiểu bài viết so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện.
HS chọn được đề tài phù hợp để viết bài. - HS biết cách triển khai bài viết đúng hướng, đạt được mục đích, xác định được các phương diện cần so sánh, lựa chọn và phân tích được những dẫn chứng tiêu biểu, đưa đến những phát hiện mới về các tác phẩm có liên quan (theo những mức độ khác nhau).
2. Những lưu ý về yêu cầu đối với kiểu bài So sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện là kiểu bài đến lớp 12 HS mới được chính thức thực hành. Tuy nhiên, nhiều thao
2. Những lưu ý về yêu cầu đối với kiểu bài
So sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện là kiểu bài đến lớp 12 HS mới được chính thức thực hành. Tuy nhiên, nhiều thao tác mà kiểu bài đòi hỏi đã từng được HS biết đến qua đọc hiểu một số văn bản nghị luận văn học có trong SGK Ngữ văn ở các lớp dưới. Thậm chí, không ít HS đã vận dụng chúng một cách không hoàn toàn tự giác khi phải viết những bài nghị luận văn học. Như tên kiểu bài cho biết, nội dung chính của văn bản thuộc kiểu bài này là so sánh - so sánh hai tác phẩm (ở đây là truyện) có những điểm có thể liên hệ với nhau. Khi bàn về nguyên tắc so sánh, người ta thường yêu cầu các đối tượng được đưa ra đối chiếu phải cùng loại, cùng cấp độ. Kì thực, đây là vấn đề cần được xem xét thấu đáo hơn. Trong nhiều trường hợp, chính mục đích so sánh đã "kê bằng" các đối tượng mà mới thoạt nhìn, người ta tưởng là khập khiễng, không thể so sánh với nhau. Vì vậy, mục đích so sánh luôn là vấn đề phải được ý thức một cách sâu sắc. Theo những điều vừa nói, GV nên thận trọng khi nhận xét về đề tài viết do HS đề xuất. HS có thể so sánh một truyện ngắn với một tiểu thuyết, mặc dù xét về thể loại (trong đó có vấn đề dung lượng), chúng rất "chênh lệch". Nhưng nếu mục đích
hướng tới của việc so sánh hai đối tượng này là tìm hiểu khả năng bao quát bức tranh đời sống cùng kiểu cấu trúc đặc thù của từng thể loại, thì đề tài có thể được xem là xác đáng, hoàn toàn thực hiện được. Tương tự như vậy, hai truyện viết về hai đề tài khác nhau cũng có thể đưa ra so sánh, nếu cái đích hướng tới của người viết là nghiên cứu sự chi phối của đề tài đối với cách tổ chức, triển khai tác phẩm. Nói chung, khi bàn về kiểu bài so sánh, đánh giá hai tác phẩm văn học (trong đó có so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện), cần vượt qua cách nghĩ công thức rằng nội dung bài viết chỉ cần nói được những điểm tương đồng và những điểm khác biệt giữa hai tác phẩm là đủ.
3. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Tìm hiểu yêu cầu của kiểu bài
GV cho HS đọc kĩ phần lời dẫn và Yêu cầu - các phần viết hướng tới việc xác lập cái nhìn tổng quan về kiểu bài. - GV có thể nêu một số câu hỏi nhỏ giúp HS hiểu rõ hơn về đòi hỏi của kiểu bài: Em hiểu thế nào về mục đích so sánh, đánh giá và cơ sở của việc so sánh, đánh giá? Trong các bài viết cụ thể, có nhất thiết mục đích so sánh, đánh giá luôn phải được trình bày trước cơ sở so sánh, đánh giá hay không? Vì sao? Em giải thích ra sao về nghĩa của cụm từ "một số phương diện nội dung và hình thức cụ thể"? Hãy kể tên một số phương diện nội dung và hình thức của tác phẩm truyện. Vì sao trong bài viết so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện, người viết không thể bỏ qua việc trình bày các thông tin khái quát về hai tác phẩm?
Hoạt động 2 Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Cho HS đọc bài viết tham khảo và nhắc các em chú ý các thẻ định hướng đọc. - GV hướng dẫn HS trả lời các câu hỏi đặt dưới bài viết tham khảo. Một số lưu ý: + Với câu hỏi thứ nhất, HS phải giải thích được lí do vì sao người viết lại chọn hai tác phẩm Mảnh trăng cuối rừng và Những đứa con trong gia đình để so sánh với nhau. Cần dựa vào đoạn mở đầu của bài viết để xác định câu trả lời.
Câu hỏi thứ hai yêu cầu HS chỉ ra được mục đích của tác giả bài viết khi thực hiện việc so sánh hai tác phẩm. Câu trả lời có thể tìm được ở đoạn 2 của văn bản.
Câu hỏi thứ hai yêu cầu HS chỉ ra được mục đích của tác giả bài viết khi thực hiện việc so sánh hai tác phẩm. Câu trả lời có thể tìm được ở đoạn 2 của văn bản. + Câu hỏi thứ ba lưu ý HS về một vấn đề quan trọng: phải xác định rõ các phương diện được lựa chọn để so sánh, vì trong giới hạn của một bài viết nhỏ, người ta không thể tiến hành so sánh hai tác phẩm trên mọi phương diện. Đoạn 3 của văn bản đã cung cấp câu trả lời về vấn đề này khá rõ ràng. + Câu hỏi thứ tư đòi hỏi HS phải nêu được những nhận định về giá trị của từng tác phẩm chỉ được hình thành trên cơ sở so sánh. GV cần nhắc các em chú ý tới những từ như "tương tự", "cũng" trong bài viết thể hiện ý đánh giá điểm tương đồng, những cụm từ, cấu trúc câu như "trong khi đó", "nếu… thì…" thể hiện ý phân tích điểm khác biệt giữa hai tác phẩm được đưa ra so sánh.
Hoạt động 3 Thực hành viết theo các bước
GV cho HS tự nghiên cứu (theo nhóm) phần Thực hành viết gồm bốn bước lớn trong
SGK. Sau đó, mỗi nhóm nêu các vấn đề còn thắc mắc để trao đổi chung. Khi góp phần giải đáp thắc mắc, GV lưu ý HS tầm quan trọng của việc phân biệt rạch ròi các khái niệm: mục đích so sánh, cơ sở của việc so sánh, các phương diện cần so sánh. Khi tìm hiểu khái niệm các phương diện cần so sánh, có thể xem bảng được giới thiệu ở phần Nói và nghe sau đó (SGK Ngữ văn 12, tập một, tr. 35) để có cái nhìn trực quan. - GV giúp HS tìm, lựa chọn được đề tài viết thích hợp với mình, dựa vào phần gợi ý của SGK. - Khi HS đề xuất đề tài viết cho cá nhân hoặc cho nhóm, GV cần sơ duyệt (góp ý, điều chỉnh về nội dung và hình thức diễn đạt) trước khi tạm"chốt" một hệ thống đề tài có thể viết. - Tuỳ sự phân phối số tiết cho từng hoạt động theo kế hoạch dạy học đã được nhà trường thông qua, GV cho HS làm bài tại lớp hoặc ở nhà.
TRẢ BÀI
Hoạt động 1 Nhắc lại, khắc sâu yêu cầu của kiểu bài
GV cho HS nhắc lại yêu cầu chung của kiểu bài và xác định những điểm then chốt, phân biệt thật rõ các khái niệm như: phương diện cần so sánh, đánh giá; phạm vi so sánh, đánh giá. Cần lưu ý các em rằng kiểu bài này còn tiếp tục được thực hiện ở Bài 2, với đối tượng so sánh, đánh giá là tác phẩm thơ.
Hoạt động 2 Nhận xét về kết quả viết và yêu cầu HS chỉnh sửa bài viết
GV nhận xét chung về mức độ đáp ứng yêu cầu ở các bài viết của HS (chú ý vấn đề xác định mục đích so sánh, đánh giá và chọn đối tượng phù hợp để đem ra so sánh với nhau). GV có thể chọn đọc và phân tích một số bài viết thuộc các mức độ khác nhau theo thang đánh giá để giúp HS nhận ra những điều cần phát huy hoặc bổ cứu. - Trả bài cho HS, yêu cầu các em sửa chữa theo hướng dẫn trong SGK và theo những điều vừa phân tích, bổ sung ở trên.
Trang 39
Củng cố, mở rộng GV nhắc HS trả lời và thực hiện nghiêm túc những câu hỏi - yêu cầu của phần Củng cố, mở rộng. Ba câu đầu tiên liên quan mật thiết với phần Đọc.
Củng cố, mở rộng
GV nhắc HS trả lời và thực hiện nghiêm túc những câu hỏi - yêu cầu của phần Củng cố, mở rộng. Ba câu đầu tiên liên quan mật thiết với phần Đọc. Câu thứ tư gắn với phần Viết. Qua trả lời câu 1, HS sẽ hiểu rõ hơn sự đa dạng của các thể loại được gọi chung bằng khái niệm truyện và nắm được các dấu hiệu đặc trưng của tiểu thuyết hiện đại. Qua trả lời câu 2, HS sẽ giải thích được lí do khiến tiểu thuyết luôn có vị trí nổi bật trong một nền văn học phát triển. Qua trả lời câu 3, HS nhận thức được đầy đủ hơn về ý nghĩa của việc vận dụng những tri thức lí thuyết trình bày ở phần Tri thức ngữ văn vào đánh giá, phân tích giá trị của các văn bản đọc. Qua trả lời câu 4, HS sẽ xác định được đâu là những luận điểm cơ bản nhất cần nắm vững khi tiến hành so sánh, đánh giá hai tác phẩm văn học nói chung và hai tác phẩm truyện nói riêng.
Trang 41
Trang 42
III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Tìm hiểu tri thức ngữ văn Phần Tri thức ngữ văn của Bài 2 tương đối dài và không dễ tiếp nhận nên GV cần hướng dẫn HS tự đọc phần
III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Tìm hiểu tri thức ngữ văn
Phần Tri thức ngữ văn của Bài 2 tương đối dài và không dễ tiếp nhận nên GV cần hướng dẫn HS tự đọc phần này ở nhà:
ĐỌC | Văn bản 1 | | Cảm hoài (Nỗi lòng) Đặng Dung |---|---| | thơ Cảm hoài. | | HS phân tích được giá trị nội dung và đặc sắc nghệ thuật của bài thơ; qua đó rèn
ĐỌC
| Văn bản 1 | |
Cảm hoài (Nỗi lòng) Đặng Dung
|---|---|
| thơ Cảm hoài. | |
HS phân tích được giá trị nội dung và đặc sắc nghệ thuật của bài thơ; qua đó rèn luyện năng lực đọc hiểu một văn bản thơ trung đại.
HS cảm nhận được nhiệt huyết cứu nước và vẻ đẹp tâm hồn của nhà thơ.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
GV gọi một vài HS đọc thuộc hoặc giới thiệu một đoạn thơ, bài thơ viết về tình yêu đất nước. Có thể gợi ý một số văn bản cùng chủ đề trong SGK Ngữ văn THCS hoặc trong SGK Ngữ văn các lớp 10 và 11.
GV nêu nhận xét và kết nối vào bài thơ Cảm hoài. Với tác phẩm này, có thể dành vài phút giới thiệu về cuộc đời bi tráng của tác giả và vị trí đặc biệt của tác phẩm.
Hoạt động, 2 Đọc văn bản
GV gọi HS đọc, thành tiếng bản phiên âm, dịch nghĩa và dịch thơ trước lớp, khuyến khích
HS học thuộc lòng, bài thơ; nhắc các em chú ý sử dụng thẻ chỉ dẫn ở bên phải văn bản; đọc
kĩ chú thích và, nêu câu hỏi về những từ ngữ chưa hiểu.
Hoạt động, 3 Khám phá văn bản
GV cho HS tự đọc phần giới thiệu chung về tác giả Đặng Dung và bài thơ Cảm hoài trong SGK. Lưu ý các em về bối cảnh lịch sử đất nước và kết cục bi tráng của cuộc đời tác giả.
GV dựa vào hệ thống câu hỏi và yêu cầu trong SGK để hướng dẫn HS tìm hiểu sâu về văn bản. Có thể kết hợp hoặc thay đổi trật tự câu hỏi nhưng phải luôn chú ý bám
GV dựa vào hệ thống câu hỏi và yêu cầu trong SGK để hướng dẫn HS tìm hiểu sâu về văn bản. Có thể kết hợp hoặc thay đổi trật tự câu hỏi nhưng phải luôn chú ý bám sát yêu cầu cần đạt của bài học.
Khi hướng dẫn HS thực hiện các yêu cầu và trả lời những câu hỏi ở phần sau khi đọc (mỗi câu gắn với một phần phân tích cụ thể nào đó), cần tham khảo các gợi ý sau:
Câu hỏi 1
GV hướng dẫn HS vận dụng tri thức đã được học ở các lớp dưới để nhận biết thể thơ (thất ngôn bát cú Đường luật) và nhân vật trữ tình (người tráng sĩ lỡ thời, thất thế) của bài thơ.
Câu hỏi 2
Câu hỏi này kết hợp các yêu cầu nhận biết và phân tích.
Gợi ý: - Hoàn cảnh - tình thế bi kịch của nhân vật trữ tình được gợi ra ngay trong câu thơ mở đầu,
với sự tương phản giữa "việc đời dằng dặc" (sứ mệnh lớn lao, trách nhiệm nặng nề, những khó khăn, trở ngại chồng chất trong cuộc chiến chống giặc Minh, nghiệp lớn chưa thành,…) và sự hữu hạn của đời người "mà ta đã già" (thời gian, sức lực đang dần cạn); được khái quát, nhấn mạnh ở hai câu thực với những hiện thực éo le, đầy nghịch lí: lúc gặp thời thì kẻ tầm thường cũng dễ dàng gặt hái thành công, khi thất thế thì người anh hùng đành ôm tủi hận.
Những nghịch lí này không chỉ được khái quát từ những "bi kịch lịch sử" của người xưa mà còn là thực tế "đầy máu và nước mắt" mà tác giả từng trải qua. Hai cha con Đặng Dung đều là những tướng lĩnh tài năng, quả cảm, tràn đầy nhiệt huyết cứu nước nhưng chẳng những nghiệp lớn không thành mà còn phải gánh chịu oan khuất (Năm 1408, Đặng Tất đánh tan 10 vạn quân Minh, giết 2 tướng giặc ở trận Bô Cô, chỉ còn Mộc Thạnh chạy thoát, cơ hội giành lại đất nước đã ở trong tầm tay. Vậy mà chỉ vì lời gièm pha của gian thần, Giản Định đã nghi kị, giết Đặng Tất. Khi theo giúp Trần Quý Khoáng, Đặng Dung cũng từng dùng kế mai phục đánh cho Trương Phụ đại bại, suýt bắt sống được hắn,…). Đó là nỗi đau của những người anh hùng vì lỡ vận mà nghiệp lớn không thành nên đành "nuốt hận".
Câu hỏi 3
Cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật trữ tình khi đối diện với hoàn cảnh bi kịch: Câu hỏi "biết làm thế nào" trước việc đời dằng dặc, ngổn ngang và hình ảnh "Trời đất không cùng, thu cả vào cuộc say ca" thể hiện niềm bi phẫn và cảm giác bất lực của nhân vật trữ tình. Người anh hùng thất thế thấm thía hơn ai hết bi kịch lỡ thời nhưng vẫn không thể nguôi quên nỗi đau mất nước và niềm khắc khoải về sứ mệnh cứu nước.
Câu hỏi 4
GV yêu cầu HS đọc kĩ các cước chú, kết nối với ngữ cảnh để giải thích ý nghĩa của các biểu tượng xoay trục đất, rửa binh khí, kéo sông Ngân,…; qua đó, hướng dẫn HS nêu cảm nhận về nỗi lòng của nhân vật trữ tình.
Gợi ý: - Các biểu tượng kì vĩ, mang tầm vóc vũ trụ; gắn với bối cảnh đất nước và cuộc đời bi tráng của nhà thơ.
Thể hiện khát vọng lớn lao, mãnh liệt của người anh hùng: đánh đuổi quân xâm lược, giành lại chủ quyền đất nước; chấm dứt chiến tranh, mang lại cuộc sống thanh
Thể hiện khát vọng lớn lao, mãnh liệt của người anh hùng: đánh đuổi quân xâm lược, giành lại chủ quyền đất nước; chấm dứt chiến tranh, mang lại cuộc sống thanh bình cho nhân dân. Những biểu tượng này còn ẩn chứa nỗi niềm xót xa, bi phẫn khi nghiệp lớn không thành.
Câu hỏi 5
GV có thể sử dụng một số câu hỏi gợi ý để hướng dẫn HS phân tích, khái quát ý nghĩa của hình ảnh người tráng sĩ trong hai câu kết: Chỉ ra các yếu tố tương phản trong câu thơ "Thù nước chưa trả được, mà đầu đã bạc,". Miêu tả sự tương phản đó, nhà thơ muốn bày tỏ điều gì? Hình ảnh người tráng sĩ đầu đã bạc vẫn mài gươm dưới trăng thể hiện cảm xúc, suy nghĩ, khát vọng nào của tác giả? Theo em, hình ảnh đó có ý nghĩa gì?
Gợi ý:
Câu thơ "Thù nước chưa trả được, mà đầu đã bạc," chất chứa nỗi xót xa, cay đắng, phẫn uất của người anh hùng: mặc dù đã cống hiến trọn vẹn cuộc đời cho sự nghiệp cứu nước;
đã bền gan vững chí vượt qua biết bao thử thách, gian nguy mà đến khi đầu bạc, nghiệp lớn vẫn chưa thành, thù nước chưa trả được. Người anh hùng ấy hiểu rõ tình trạng "lỡ thời, thất thế"và thực tại phũ phàng, nghiệt ngã không thể vãn hồi; trong khi sức lực và thời gian của đời mình đã cạn. Nhưng bất chấp hoàn cảnh vô vọng, người anh hùng ấy vẫn không nản chí, không từ bỏ hoài bão lớn lao: bao phen vẫn mang gươm báu mài dưới ánh trăng. Câu thơ kết tràn đầy nhiệt huyết cứu nước, tinh thần bất khuất và ý chí chiến đấu - không chấp nhận buông xuôi ngay cả khi biết rõ kết cục bi kịch đang chờ đợi mình.
Hình tượng người tráng sĩ trong hai câu kết đã trở thành biểu tượng cho những người anh hùng thất bại mà vẫn hiên ngang, hào hùng. Vẻ đẹp bi tráng của biểu tượng này góp phần mang lại vị trí đặc biệt và sức sống bất diệt cho bài thơ.
Câu hỏi 6
GV hướng dẫn HS vận dụng tri thức ngữ văn về phong cách cổ điển và kết quả đọc ở các câu trên để thực hiện yêu cầu ở câu 6.
Gợi ý: - Phong cách cổ điển được thể hiện ở các yếu tố nội dung: đề tài (nỗi lòng của người tráng sĩ ôm hoài bão lớn lao, cao cả); cảm hứng (khẳng định chí lớn - theo những hình mẫu lí tưởng: xoay trục đất/ rửa giáp binh và những giá trị vĩnh hằng, bất biến: khát vọng đền nợ nước - dẫu đầu đã bạc vẫn mài gươm dưới bóng trăng);…
Phong cách cổ điển được thể hiện ở các yếu tố nghệ thuật: thể thơ (Đường luật), bối cảnh không gian vũ trụ, hình ảnh thơ mang tính quy phạm (biểu tượng xoay trục đất, rửa giáp binh; điển tích: người hàng thịt, kẻ đi câu, gươm Long Tuyền,…); giọng điệu, âm hưởng bi hùng,…
Hoạt động 4 Kết nối đọc - viết
Câu hỏi mở nên HS được tự do lựa chọn đề tài. Khi phân tích biểu tượng, cần làm rõ ý nghĩa và giá trị biểu hiện của chúng trong ngữ cảnh câu thơ, bài thơ. Tham khảo gợi ý sau:
Giới thiệu vị trí của biểu tượng trong bài thơ.
Văn bản 2 Tây Tiến Quang Dũng 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết được một số đặc điểm của phong cách lãng mạn được thể hiện trong bài thơ Tây Tiến. - HS
Văn bản 2
Tây Tiến
Quang Dũng
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết được một số đặc điểm của phong cách lãng mạn được thể hiện trong bài thơ Tây Tiến. - HS phân tích được giá trị nội dung và đặc sắc nghệ thuật của bài thơ; qua đó rèn luyện năng lực đọc hiểu một bài thơ trữ tình hiện đại. - HS cảm nhận được nhiệt huyết cứu nước và vẻ đẹp tâm hồn của một thế hệ, một thời đại; qua đó bồi đắp tình yêu quê hương xứ sở và mục đích sống cao đẹp.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
GV có thể gọi một vài HS đọc diễn cảm và chia sẻ ngắn gọn về một đoạn thơ, hoặc một bài thơ viết về đề tài người lính. Khi giao nhiệm vụ chuẩn bị bài ở nhà, GV có thể gợi nhắc một số tác phẩm như: Nhớ (Hồng Nguyên), Đồng chí (Chính Hữu), Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật), Gặp lá cơm nếp (Thanh Thảo), Đồng dao mùa xuân (Nguyễn Khoa Điềm),…
GV có thể tự chọn hình thức khởi động khác để kết nối vào văn bản đọc.
Hoạt động 2 Đọc văn bản
GV gọi một vài HS đọc thành tiếng bài thơ. - GV nhắc các em chú ý sử dụng thẻ chỉ dẫn ở bên phải văn bản và có thể chia sẻ kinh nghiệm sử dụng một vài chiến lược đọc. Chẳng hạn, sử dụng chiến lược theo dõi để nhận biết các từ ngữ khác lạ ở đoạn 1 của bài thơ (đêm hơi, súng ngửi trời, mưa xa khơi, cơm lên khói, mùa em); sử dụng chiến lược hình dung để tưởng tượng dáng vẻ, tư thế, cốt cách của đoàn quân Tây Tiến,…
Hoạt động 3 Khám phá văn bản GV cho HS tự đọc phần giới thiệu chung về tác giả Quang Dũng và bài thơ Tây Tiến. Lưu ý các em về một vài yếu tố ngoài văn bản như:
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
GV cho HS tự đọc phần giới thiệu chung về tác giả Quang Dũng và bài thơ Tây Tiến. Lưu ý các em về một vài yếu tố ngoài văn bản như: nguồn gốc xuất thân của người lính Tây Tiến, nhiệm vụ chiến đấu và địa bàn hoạt động của đoàn quân Tây Tiến.
GV có thể sử dụng hệ thống câu hỏi trong SGK để hướng dẫn HS khám phá văn bản; cũng có thể kết hợp hoặc thay đổi trật tự câu hỏi nhưng phải luôn chú ý bám sát yêu cầu cần đạt của bài học và đảm bảo trình tự tư duy.
Khi hướng dẫn HS thực hiện các yêu cầu và trả lời những câu hỏi ở phần sau khi đọc có thể tham khảo các gợi ý sau:
Câu hỏi 1
GV hướng dẫn HS vận dụng tri thức nền về cảm hứng chủ đạo (Bài 7, Ngữ văn 10, tập hai, tr. 38) để xác định tình cảm, thái độ được thể hiện xuyên suốt trong bài thơ. Đó là tình cảm gắn
bó sâu nặng với đoàn quân Tây Tiến, với thiên nhiên, con người Tây Bắc và tình yêu đất nước.
Câu hỏi 2
Câu hỏi 2 kết hợp các yêu cầu nhận biết, phân tích và suy luận. GV có thể tổ chức cho HS hoạt động nhóm, hướng dẫn HS trả lời từng câu hỏi nhỏ:
a. Trạng thái cảm xúc được tác giả thể hiện ở hai câu thơ đầu là nỗi nhớ đoàn quân Tây Tiến và núi rừng miền Tây Bắc da diết, mãnh liệt. GV hướng dẫn HS dựa vào một số từ ngữ, hình ảnh để nêu ấn tượng (điệp từ "nhớ", khoảng cách không gian, hình ảnh dòng sông Mã và trạng thái "nhớ chơi vơi",…).
b. Câu b yêu cầu HS cho biết hình dung về bức tranh thiên nhiên và con đường hành quân của đoàn binh Tây Tiến. GV lưu ý HS dựa vào các từ ngữ, hình ảnh, chi tiết tiêu biểu để trả lời:
Hệ thống địa danh: Sài Khao, Mường Lát, Pha Luông, Mường Hịch, Mai Châu, Châu Mộc - tái hiện con đường"vạn lí trường chinh" và địa bàn hoạt động rộng lớn của đoàn binh Tây Tiến.
Các chi tiết, hình ảnh tiêu biểu gợi bối cảnh thiên nhiên hùng vĩ, hoang sơ của núi rừng miền Tây Bắc: những khoảng không gian đầy sương khói của miền sơn cước (sương lấp đoàn quân mỏi, hoa về trong đêm hơi); những đèo dốc, núi non trập trùng, hiểm trở của miền biên ải (khúc khuỷu, thăm thẳm, heo hút, ngàn thước); không khí hoang vu, bí ẩn, dữ dội của rừng già (thác gầm thét, cọp trêu người),…
c. GV hướng dẫn HS tìm và phân tích những từ ngữ, hình ảnh tiêu biểu được tác giả sử dụng để phác hoạ những ấn tượng ban đầu về đoàn quân Tây Tiến. Tham khảo gợi ý sau:
Ấn tượng về cuộc sống chồng chất những thiếu thốn, gian khổ, hi sinh của đoàn quân Tây Tiến được gợi ra qua các hình ảnh: đoàn người mệt mỏi như bị vùi lấp dưới màn sương giá lạnh; con đường hành quân qua những vùng rừng núi hiểm trở, hoang vu; hình ảnh người chiến sĩ gục ngã "bỏ quên đời"vì dãi dầu trong sương gió, đói rét, vì bệnh sốt rét rừng ác nghiệt,…
Ấn tượng về tâm hồn mơ mộng, lãng mạn và cốt cách hiên ngang của người lính Tây Tiến. Bất chấp hiện thực gian khổ, khắc nghiệt, tâm hồn người lính Tây Tiến vẫn
Ấn tượng về tâm hồn mơ mộng, lãng mạn và cốt cách hiên ngang của người lính Tây Tiến. Bất chấp hiện thực gian khổ, khắc nghiệt, tâm hồn người lính Tây Tiến vẫn rộng mở, đón nhận và trân trọng vẻ đẹp của thiên nhiên, con người và cuộc sống nơi đây (hoa về trong đêm hơi, mưa xa khơi, thác gầm thét, mùa em thơm nếp xôi,…); vẫn tràn đầy tinh thần lạc quan khi đối diện với gian nan, thử thách (Heo hút cồn mây súng ngửi trời). Thậm chí, ngay cả trong mất mát, hi sinh, hình ảnh người lính Tây Tiến toát lên vẻ đẹp ngang tàng, kiêu dũng (không bước nữa, gục lên súng mũ bỏ quên đời,…). d. Câu d yêu cầu HS nêu cảm nhận về chất hoạ và chất nhạc trong đoạn thơ. HS cần vận dụng tri thức nền về đặc điểm của ngôn ngữ thơ và kết quả hoạt động ở câu a, b, c để trả lời câu hỏi. GV hướng dẫn HS chỉ ra một số yếu tố tạo thành nhạc điệu và tính gợi hình trong đoạn thơ (chẳng hạn, cách ngắt nhịp (4/3); biện pháp điệp ngữ (dốc, ngàn thước); từ láy (khúc khuỷu, thăm thẳm, heo hút); biện pháp đối (lên - xuống); sự phối hợp thanh điệu bằng, trắc và phân tích giá trị biểu hiện của chúng.
Gợi ý:
Ba câu thơ đầu gồm nhiều thanh trắc diễn tả cái gập ghềnh, hiểm trở của đèo dốc, nỗi vất vả, nhọc nhằn của người lính trên đường hành quân. Những từ láy tượng hình khúc khuỷu, thăm thẳm, heo hút,… khiến người đọc tưởng như có thể nhìn thấy những con đường quanh co, gập ghềnh, những đỉnh đèo hoang vắng khuất cả vào mây trời. Cách ngắt nhịp của câu thơ thứ ba như tạo thành một đường gấp khúc mang dáng núi,… - Câu thơ cuối lại toàn thanh bằng gợi vẻ êm đềm của không gian và khoảnh khắc người lính Tây Tiến dừng chân, thu vào tầm mắt hình ảnh thung lũng trải rộng sau màn mưa. Mưa giăng đầy biến thung lũng thành "khơi xa" và những ngôi nhà nơi xóm núi như cánh buồm thấp thoáng trên mặt biển.
Câu hỏi 3
Câu hỏi 3 kết hợp các yêu cầu phân tích, suy luận, đánh giá. GV có thể hướng dẫn HS thực hiện yêu cầu qua một số câu hỏi gợi ý: - Những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, bộ đội Việt Nam nói chung và đoàn quân Tây Tiến nói riêng đã sống và chiến đấu trong hoàn cảnh như thế nào? - Khung cảnh đêm liên hoan lửa trại và hình ảnh con người, thiên nhiên miền Tây Bắc được tái hiện qua những từ ngữ, chi tiết tiêu biểu nào? - Đoạn thơ thể hiện cảm xúc, tâm trạng gì? Qua đó, bạn cảm nhận được những nét đẹp nào người lính Tây Tiến?
Gợi ý:
Đêm liên hoan văn nghệ giữa bộ đội Tây Tiến và đồng bào địa phương chắc chắn còn rất đơn sơ trong hoàn cảnh thiếu thốn, gian khổ của thời kì chống thực dân Pháp nhưng qua ngòi bút Quang Dũng, đã hoá thành một dạ tiệc tưng bừng, sang trọng. Nơi trú quân tạm thời được miêu tả như một "doanh trại" tề chỉnh, uy nghi; không gian núi rừng đột nhiên bừng sáng trong ánh lửa "đuốc hoa". - Trên nền khung cảnh lung linh đó nổi bật hình ảnh người thiếu nữ miền Tây Bắc lộng lẫy trong áo xiêm ngày hội. Ánh mắt người lính Tây Tiến vừa ngỡ ngàng sung sướng vừa
ngây ngất, đắm say khi quan sát vẻ tình tứ, quyến rũ mà kín đáo, duyên dáng của những nàng sơn nữ: "Kìa em xiêm áo tự bao giờ/ Khèn lên man điệu nàng e ấp". Tiế
ngây ngất, đắm say khi quan sát vẻ tình tứ, quyến rũ mà kín đáo, duyên dáng của những nàng sơn nữ: "Kìa em xiêm áo tự bao giờ/ Khèn lên man điệu nàng e ấp". Tiếng nhạc, điệu vũ của miền sơn cước cuốn hút họ, chắp cánh cho tâm hồn họ bay lên,… - Không gian núi rừng, sông nước miền Tây Bắc nguyên sơ, thơ mộng hiện về trong nỗi nhớ với bao nhiêu kỉ niệm. Một hoàng hôn Châu Mộc, người đi trong chiều mà cũng đi trong màn sương hư ảo. Một triền sông hoang vắng, không có bóng người, chỉ thấy ngàn lau phất phơ trong gió. Một dòng suối lũ làm nổi bật dáng người khoẻ khoắn trên con thuyền độc mộc và những đoá hoa rừng "đong đưa", trôi dạt. Cây lá, cỏ hoa nơi này hiện lên sống động như cũng có linh hồn - cuốn hút con người: "hồn lau nẻo bến bờ… hoa đong đưa". - Bức tranh thiên nhiên và cuộc sống giàu chất thơ của miền sơn cước đã thể hiện được thế giới tâm hồn phong phú, sâu sắc của người lính Tây Tiến. Bất chấp mọi gian khổ, hi sinh, họ vẫn nhạy cảm, tinh tế trước thiên nhiên; trìu mến, yêu thương khi quan sát, đón nhận vẻ đẹp của con người và cuộc sống nơi đây. Từng kỉ niệm về cảnh và người đều được họ gìn giữ, nâng niu,…
Câu hỏi 4
Với yêu cầu của câu hỏi 4, GV nên tổ chức cho HS hoạt động nhóm, mời đại diện nhóm trình bày, các nhóm khác nhận xét, bổ sung. Lưu ý HS vận dụng tri thức nền và thao tác, kĩ năng nhận biết, phân tích ngôn ngữ thơ, hình ảnh thơ đã được hình thành, rèn luyện. Tham khảo gợi ý sau: - Các từ ngữ, hình ảnh tái hiện hiện thực gian khổ, khốc liệt của chiến tranh và những mất mát, hi sinh của đoàn quân Tây Tiến: + Trên con đường hành quân gian khổ, nhiều chiến sĩ đã ngã xuống vì dãi dầu trong đói rét, nhọc nhằn, gian khó. Bệnh sốt rét hành hạ khiến cả đoàn người tiều tuỵ, xơ xác: "đoàn binh không mọc tóc", "quân xanh màu lá". + Nấm mồ của những người lính đã hi sinh lẻ loi giữa núi rừng mênh mông, hoang vắng của miền biên ải: "Rải rác biên cương mồ viễn xứ". Họ ra đi chỉ mang theo tấm áo bạc màu vì sương gió: "Áo bào thay chiếu, anh về đất". - Hiện thực gian khổ, mất mát, hi sinh trở thành cái nền để tác giả khắc hoạ cốt cách anh hùng và vẻ đẹp bi tráng của đoàn quân Tây Tiến: + Bất chấp vẻ ngoài xanh xao, tiều tuỵ, phong thái của người lính Tây Tiến vẫn oai phong, dữ tợn, uy nghi như chúa sơn lâm: "Quân xanh màu lá dữ oai hùm". Ánh mắt khi đối diện quân thù vẫn thể hiện tư thế tiến công, khí phách hiên ngang và tinh thần sẵn sàng chiến đấu bảo vệ miền biên cương của Tổ quốc: "Mắt trừng gửi mộng qua biên giới". + Hình tượng người lính Tây Tiến toát lên vẻ đẹp ngang tàng, kiêu dũng ngay cả trong cái chết: "Rải rác biên cương mồ viễn xứ/ Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh/ Áo bào thay chiếu, anh về đất". Các từ ngữ mang sắc thái trang trọng và chất giọng bi hùng biến những câu thơ miêu tả cái chết thành lời ngợi ca sự hi sinh cao cả của những con người xả thân vì đất nước. Tư thế lên đường quả quyết, mạnh mẽ và khát vọng hiến dâng "đời xanh" cho Tổ quốc thể hiện khí phách anh hùng và lí tưởng cứu nước. Hình ảnh "áo bào thay chiếu" gợi nét bi hùng; lối nói giảm "anh về đất" không chỉ làm vợi bớt cảm giác đau thương mà còn
khẳng định sự bất tử của những người lính đã hi sinh - các anh đang trở về với đất mẹ và sẽ trường tồn cùng hồn thiêng sông núi. Trên hành trình vào cõi bất tử,
khẳng định sự bất tử của những người lính đã hi sinh - các anh đang trở về với đất mẹ và sẽ trường tồn cùng hồn thiêng sông núi. Trên hành trình vào cõi bất tử, họ "đi một mình" nhưng không lẻ loi, đơn độc - đã có dòng sông Mã tấu lên khúc nhạc bi hùng đưa tiễn họ,… + Lời thề chiến đấu sắt đá, thiêng liêng của đoàn quân Tây Tiến: cách nói "ra đi không về" ("Tây Tiến người đi không hẹn ước"; "Hồn về Sầm Nứa chẳng về xuôi") thể hiện tinh thần "quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh" của một lớp người, một thế hệ,… - Hình ảnh giấc mơ tình yêu, hạnh phúc thể hiện vẻ đẹp riêng biệt và sức sống mãnh liệt của tâm hồn người lính Tây Tiến: "Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm". Hình ảnh hiện lên trong nỗi nhớ nhung của người lính Tây Tiến không phải là người phụ nữ tần tảo, một nắng, hai sương với "luống cày đất đỏ… mòn chân bên cối gạo canh khuya" (Hồng Nguyên) nơi làng quê "nước mặn đồng chua, đất cày sỏi đá" (Chính Hữu) mà lại là "dáng kiều thơm" thướt tha, đài các của những thiếu nữ Hà thành. Nhưng đây mới là nỗi nhớ in đậm dấu ấn tâm hồn của những người lính trí thức ra đi từ ba mươi sáu phố phường Hà Nội! Điều đó cũng chứng tỏ rằng, bấy nhiêu gian khổ, mất mát, hi sinh đã không thể làm mất đi những cảm xúc mơ
mộng, lãng mạn trong tâm hồn người lính Tây Tiến,…
Câu hỏi 5
GV yêu cầu HS đọc lại phần Tri thức ngữ văn (SGK Ngữ văn 12, tập một, tr. 41); hướng dẫn HS vận dụng tri thức nền và kết quả đọc hiểu ở các câu trước để nhận biết, phân tích một số biểu hiện của phong cách lãng mạn trong bài thơ Tây Tiến.
Gợi ý:
Một số biểu hiện của phong cách lãng mạn trong bài thơ Tây Tiến: + Cảm hứng khẳng định, ngợi ca lí tưởng cứu nước, khí phách anh hùng và sự hi sinh cao cả của người lính Tây Tiến. + Khám phá, khắc hoạ vẻ đẹp tâm hồn tinh tế, phóng khoáng, mơ mộng, lãng mạn của người lính Tây Tiến (khi đón nhận vẻ đẹp của thiên nhiên, con người và cuộc sống miền Tây Bắc; trong nỗi nhớ nhung và giấc mơ tình yêu, hạnh phúc,…). + Sử dụng nhiều yếu tố tương phản khi khắc hoạ hình tượng thiên nhiên Tây Bắc và hình tượng đoàn quân Tây Tiến. - HS dựa vào kết quả của các hoạt động trước để lựa chọn phân tích một biểu hiện đặc sắc của phong cách lãng mạn. Chẳng hạn, kí ức của nhân vật trữ tình về khung cảnh hoàng hôn im vắng, nguyên sơ ở miền Châu Mộc ("Người đi Châu Mộc chiều sương ấy/ Có thấy hồn lau nẻo bến bờ"); hoặc lí tưởng sống cao đẹp của những người lính sẵn sàng hiến dâng tuổi thanh xuân cho đất nước ("Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh"),…
Câu hỏi 6
Trong CT Ngữ văn lớp 10, HS đã được tìm hiểu vẻ đẹp của thơ ca, trong đó có yếu tố ngôn ngữ. GV hướng dẫn HS vận dụng tri thức nền (về thơ trữ tình, về ngôn ngữ văn học) các thao tác, kĩ năng đọc hiểu văn bản thơ để nhận biết, phân tích một số hình thức ngôn ngữ đặc biệt (khác với lời nói thông thường) trong bài thơ Tây Tiến. Có thể gợi ý một số câu thơ như: "Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi"; "Mường Lát hoa về trong đêm hơi"; "Heo hút cồn mây súng ngửi trời"; "Gục lên súng mũ bỏ quên đời"; "Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi",
Văn bản 3 Đàn ghi ta của Lor-ca Thanh Thảo 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết và phân tích được một số yếu tố nghệ thuật của thơ trữ tình hiện đại như: n
Văn bản 3
Đàn ghi ta của Lor-ca
Thanh Thảo
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết và phân tích được một số yếu tố nghệ thuật của thơ trữ tình hiện đại như: ngôn ngữ, hình tượng, biểu tượng, yếu tố tượng trưng, siêu thực,… được thể hiện trong bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, qua đó cảm nhận được vẻ đẹp bi tráng của hình tượng Gác-xi-a Lor-ca và sự đồng cảm, thương tiếc, ngưỡng vọng sâu sắc của Thanh Thảo với cuộc đời, số phận và thơ ca của Lor-ca.
HS rèn luyện kĩ năng phân tích một bài thơ được viết theo phong cách thơ hiện đại, thuộc dòng thơ tượng trưng và siêu thực. HS vận dụng được kinh nghiệm đọc, tr
HS rèn luyện kĩ năng phân tích một bài thơ được viết theo phong cách thơ hiện đại, thuộc dòng thơ tượng trưng và siêu thực.
HS vận dụng được kinh nghiệm đọc, trải nghiệm về cuộc sống và kiến thức văn học để đánh giá, phê bình, thể hiện được suy nghĩ, cảm xúc của cá nhân khi tiếp nhận văn bản thơ.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
Đây là bài thơ viết về người anh hùng - nghệ sĩ nổi tiếng của đất nước Tây Ban Nha, có cuộc đời và số phận đầy chất bi tráng. Bài thơ giàu yếu tố tượng trưng và siêu thực, nên để đọc hiểu bài thơ, HS cần có một "phông" kiến thức đủ rộng về yếu tố tượng trưng, siêu thực trong thơ, về nhân vật Lor-ca, về một số nét văn hoá của đất nước Tây Ban Nha.
Các câu hỏi đặt trước văn bản định hướng HS cảm nhận về vai trò, sứ mệnh của nghệ thuật và người nghệ sĩ, những hiểu biết về đất nước Tây Ban Nha, tạo tâm thế, khơi gợi niềm
yêu thích và trải nghiệm của HS để kết nối vào nội dung của bài học.
GV có thể tổ chức hoạt động này một cách linh hoạt theo một số hình thức sau: - Yêu cầu HS chuẩn bị trước theo câu hỏi trong SGK và trả lời trước lớp. - Tổ chức thảo luận nhóm theo từng câu hỏi tại lớp. - Tổ chức một trò chơi nhỏ với các câu hỏi trắc nghiệm. - Chiếu một số hình ảnh hoặc video để HS quan sát, nêu ý kiến. GV định hướng kết quả trình bày của HS: - Một số câu thơ, câu văn nói về sứ mạng của nghệ thuật và người nghệ sĩ: + Nay ở trong thơ nên có thép,
Nhà thơ cũng phải biết xung phong.
(Hồ Chí Minh, Cảm tưởng đọc Thiên gia thi - trích Nhật kí trong tù, Nam Trân dịch)
Văn hoá nghệ thuật cũng là một mặt trận.
Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy.
(Hồ Chí Minh, Báo Cứu quốc, số 1986, ngày 5/1/1952)
Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ
Bên những dũng sĩ diệt xe tăng ngoài đồng và hạ trực thăng rơi.
(Chế Lan Viên, Tổ quốc bao giờ đẹp thế này chăng?)
Những nét đặc trưng về văn hoá của Tây Ban Nha: + Đất nước nổi tiếng với lễ hội đấu bò tót. + Đất nước sản sinh ra vũ điệu Flamenco và cây đàn ghi ta làm nức lòng hàng triệu trái tim trên thế giới.
Đất nước có một kho tàng âm nhạc dân gian đặc sắc với những giai điệu dân ca đa dạng của nhiều vùng miền khác nhau.
Hoạt động 2 Đọc văn bản Nội dung hoạt động này bao gồm: - Đọc bài thơ: GV lưu ý HS cách đọc một bài thơ tự do, với cách ngắt, ngừng giọng khá linh hoạt, phóng t
Hoạt động 2 Đọc văn bản
Nội dung hoạt động này bao gồm: - Đọc bài thơ: GV lưu ý HS cách đọc một bài thơ tự do, với cách ngắt, ngừng giọng khá linh hoạt, phóng túng. Chú ý đến các thẻ đọc để nhấn mạnh những điểm tạo nên nhạc tính của bài thơ, những chi tiết thể hiện hình ảnh cây đàn và hình tượng Lor-ca, những cung bậc tình cảm cần thể hiện theo mạch cảm xúc của bài thơ. Thuộc lòng bài thơ hoặc đoạn thơ mình yêu thích.
Đọc chú thích: đọc các đoạn chú thích dưới chân trang để biết về nhân vật được nói tới trong bài thơ, từ đó khơi gợi những cảm nhận chung khi đọc bài thơ.
HS cần đọc trước bài thơ ở nhà, đồng thời hoạt động đọc văn bản cần được tổ chức trên lớp để tạo không khí và cảm xúc cho HS trước khi tìm hiểu chi tiết về bài thơ.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
Đây là hoạt động trọng tâm, giúp HS tiếp nhận các tri thức và rèn luyện kĩ năng đọc hiểu văn bản thơ theo yêu cầu cần đạt. Trước khi tìm hiểu văn bản theo các câu hỏi, GV có thể cho HS đọc phần giới thiệu về tác giả, ghi nhớ một số điểm về phong cách thơ Thanh Thảo; hoặc nội dung này có thể lồng ghép vào quá trình tìm hiểu, phân tích bài thơ. GV cũng có thể cho HS tìm hiểu về yếu tố siêu thực trong thơ được trình bày ở phần Tri thức ngữ văn của bài học và nhắc lại tri thức về yếu tố tượng trưng đã học ở lớp 11 để có những kiến thức lí luận cần thiết trước khi tìm hiểu về bài thơ.
Trong kế hoạch bài dạy, GV có thể định hướng cách khám phá văn bản cho HS theo phương án riêng của mình, nhưng nhất thiết phải bám sát yêu cầu cần đạt và cần khai thác hiệu quả hệ thống câu hỏi sau khi đọc của SGK. GV có thể hướng dẫn HS đọc, tìm hiểu các thông tin về Thanh Thảo, xuất xứ của bài thơ và kết nối với việc phân tích bài thơ.
Viết bài thơ này, Thanh Thảo muốn phục hiện thời khắc tuẫn nạn bi tráng của Lor-ca nhằm thể hiện sự đồng cảm với số phận và thơ của một con người tự do, một nghệ sĩ cách tân, một nhà thơ vĩ đại. Ông đã thể hiện tình cảm, thái độ của mình với Lor-ca bằng việc tạo nên sự kết nối đồng điệu giữa giai điệu, phong cách của bài thơ với chính phong cách thơ của Lor-ca; tạo nên dòng hợp lưu nghệ thuật giữa một hồn thơ giàu nội cảm với hình tượng người nghệ sĩ anh hùng của một xứ sở xa cách về không gian, thời gian nhưng vẫn đủ sức khơi lên những khát vọng sống và khát vọng dâng hiến cao đẹp của con người hôm nay. Đó chính là sự thể hiện tiếng nói tri âm giữa những tâm hồn nghệ sĩ.
Sau đây là những gợi ý cụ thể về cách giải quyết các yêu cầu được đặt ra từ hệ thống câu hỏi:
Câu hỏi 1
Để trả lời câu hỏi, GV hướng dẫn HS đọc lướt văn bản, quan sát các thẻ đọc tương ứng với mỗi phần văn bản, từ đó phát hiện mạch cảm xúc của bài thơ.
Qua giai điệu và hình tượng nhân vật trữ tình được nhắc tới, có thể nhận thấy bài thơ có cấu trúc của một ca khúc bằng thơ với mạch đi như sau:
Hình ảnh Lor-ca, người nghệ sĩ tự do và đơn độc;
Hình ảnh Lor-ca nơi pháp trường; + Hình ảnh tiếng đàn - biểu tượng cho niềm đau và sức sống bất diệt; + Hình ảnh Lor-ca - cái chết và sự bất tử. Câu hỏi 2 Câu h
Hình ảnh Lor-ca nơi pháp trường; + Hình ảnh tiếng đàn - biểu tượng cho niềm đau và sức sống bất diệt; + Hình ảnh Lor-ca - cái chết và sự bất tử.
Câu hỏi 2
Câu hỏi định hướng HS tiếp nhận bài thơ từ góc độ nhạc tính. Cùng với hoạ, nhạc là một đặc tính của thơ, là phần tinh chất của cảm xúc thơ đã được chuyển hoá thành các giai điệu tạo nên phần hồn của ngôn từ thơ. - Để trả lời câu hỏi, GV có thể cho HS đọc lại thành tiếng một vài đoạn thơ hoặc đọc thầm để lắng nghe âm điệu của bài thơ được gửi vào từng câu thơ, từ đó quan sát hình thức ngôn từ của bài thơ để nhận diện những yếu tố tạo nên chất nhạc của bài thơ.
GV định hướng để HS tìm hiểu, phân tích một số yếu tố sau:
Bài thơ có cấu trúc của một ca khúc bằng thơ. Những từ "li-la li-la li-la" có tác dụng mô phỏng một chuỗi âm thanh tiếng đàn ở phần dạo đầu, đánh dấu khoảng dạo đầu của ca khúc thơ và chuỗi âm thanh tiếng đàn ở phần kết thúc tạo nên những dư âm sau khi lời hát đã ngừng. + Nhịp thơ phong phú, thay đổi linh hoạt, làm cho lời thơ khi bổng khi trầm, khi ngắt quãng khi liền mạch. + Nhiều dòng thơ liên kết nhau bằng sự hợp vần (đa số là vần thông), tạo nên sự liền mạch, ngân vang trong âm hưởng thơ (hoàng - choàng); (ấy - mấy - chảy); (đàn - hoang - trăng); (ngang - gan),… + Việc sử dụng thường xuyên biện pháp điệp âm, điệp ngữ và các từ láy đã tạo nên sự dìu dặt, ngân nga cho các câu, đoạn và cả bài thơ (lang thang, chếnh choáng, nghêu ngao, bê bết, ròng ròng, long lanh, đơn độc, mỏi mòn, sang ngang, tiếng ghi ta, tiếng đàn, ném,…). - Với nhạc tính đó, bài thơ mang âm hưởng của một khúc ca bi tráng về hình tượng người anh hùng, với giọng điệu vừa lắng đọng, xót thương, căm phẫn vừa bay bổng, hào sảng và kết lại với nhiều dư ba,…
Câu hỏi 3
Với câu hỏi này, GV có thể tổ chức cho HS trao đổi cặp đôi, tìm và đánh dấu những chi tiết, hình ảnh thể hiện con người và số phận của Lor-ca, thảo luận và nhận xét về nhân vật này từ hai phương diện trên; đồng thời liên tưởng với những hiểu biết về đất nước Tây Ban Nha để nhận xét về sự gắn bó, đồng điệu giữa người nghệ sĩ với đất nước của ông qua những chi tiết trong hai đoạn thơ. - Về hình tượng Lor-ca trong hai đoạn thơ, GV có thể hướng dẫn HS tìm hiểu, phân tích những hình ảnh, chi tiết sau: + "những tiếng đàn bọt nước", sự kết hợp giữa âm thanh và hình khối vừa gợi đến cuộc đời của người nghệ sĩ (gắn với tiếng đàn) vừa gợi số phận của ông (nổi chìm, tan vỡ).
"vầng trăng, yên ngựa" là cuộc sống tự do của những người nghệ sĩ (sống phóng túng trên những miền thảo nguyên du mục), cũng là khát vọng của Lor-ca, là "vầng t
"vầng trăng, yên ngựa" là cuộc sống tự do của những người nghệ sĩ (sống phóng túng trên những miền thảo nguyên du mục), cũng là khát vọng của Lor-ca, là "vầng trăng" yên bình, vằng vặc giữa bóng đêm, giữa bối cảnh ngục tù. Nhưng lại là "miền đơn độc", "vầng trăng chếnh choáng", "yên ngựa mỏi mòn", người nghệ sĩ tự do nhưng cũng thật cô đơn trong cuộc đấu tranh không cân sức, khi vũ khí của ông chỉ là giọng hát, lời thơ, tiếng đàn. + "áo choàng bê bết đỏ/ Lor-ca bị điệu về bãi bắn/ chàng đi như người mộng du" là thời điểm đau thương của số phận Lor-ca, khi tiếng nói đấu tranh vì tự do của ông đã bị dìm tắt, khi cuộc đời tự do của ông đã bị vùi chôn. "Chàng đi như người mộng du", dường như chàng đang sống thực trong cảnh ảo, không quan tâm đến hiện thực xung quanh, đúng hơn là không nao núng trước họng súng của bè lũ Phrăng-cô, mà đang bước những bước đi êm đềm dưới "bầu trời", trên đồng cỏ, bên "dòng sông" để đến với "vầng trăng". - Về sự gắn bó, đồng điệu giữa người nghệ sĩ với đất nước Tây Ban Nha, HS có thể kết nối hình ảnh miêu tả âm thanh tiếng đàn với giai điệu truyền thống của điệu nhạc Flamenco, hình ảnh"áo choàng đỏ"với những cuộc thi đấu bò tót để thấy cuộc đời và số phận của Lor-ca
cũng là biểu trưng cho hình ảnh một đất nước Tây Ban Nha giàu giá trị văn hoá và kiên cường trong cuộc đấu tranh vì công lí và tự do.
Câu hỏi 4
Đây là hai đoạn thơ đặc sắc của bài thơ, kết tinh những giá trị nghệ thuật và tình cảm, cảm xúc của tác giả đối với người nghệ sĩ anh hùng qua cảm nhận về tiếng đàn của Lor-ca. Do vậy, GV có thể thiết kế phiếu học tập và tổ chức cho HS hoạt động theo nhóm với các nội dung: nhận diện biện pháp tu từ (thể hiện qua những hình ảnh nào trong đoạn thơ); tác dụng (biểu đạt và biểu cảm) của việc sử dụng biện pháp tu từ; những hình ảnh biểu tượng trong đoạn thơ. Có thể tách hai ý của câu hỏi để từng nhóm đi sâu vào tìm hiểu từng khía cạnh của hai đoạn thơ.
Qua nội dung trình bày của HS, GV định hướng cách tiếp nhận như sau:
a. Biện pháp so sánh và chuyển đổi cảm giác đã giúp Thanh Thảo gửi được nhiều cảm xúc qua âm thanh tiếng đàn khi hiện hữu thành thi ảnh với nhiều sắc màu, hình khối. - "tiếng ghi ta nâu": Màu nâu là màu của cây đàn ghi ta, màu da rám nắng, màu của đất, màu của tình yêu quê hương, tình yêu nhân dân tha thiết của Lor-ca. - "tiếng ghi ta lá xanh biết mấy": Màu lá xanh là màu của sự sống, sự sinh sôi, của sức sống thanh tân. - "tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan/ tiếng ghi ta ròng ròng/ máu chảy": Âm thanh tiếng đàn đã thành thân phận, thành linh hồn, thành cả thân thể, sinh thể. Tiếng đàn đau đáu một niềm tiếc thương quặn thắt. - "không ai chôn cất tiếng đàn/ tiếng đàn như cỏ mọc hoang": Tiếng đàn hay nói rộng hơn là nghệ thuật, là tình yêu tự do mà Lor-ca đang theo đuổi không thể bị huỷ diệt; nó sẽ vẫn sống, vẫn toả lan, giản dị và mãnh liệt như cỏ dại.
b. Biện pháp tu từ cùng với những cảm nhận của nhà thơ về tiếng đàn đã tạo ra những hình ảnh giàu ý nghĩa biểu tượng:
Cây đàn ghi ta của Lor-ca đã trở thành biểu tượng cho cây đời xanh tươi sung mãn, tròn trịa một tình yêu và khát vọng hiến dâng. - Bầu trời cô gái ấy là biểu tư
Cây đàn ghi ta của Lor-ca đã trở thành biểu tượng cho cây đời xanh tươi sung mãn, tròn trịa một tình yêu và khát vọng hiến dâng. - Bầu trời cô gái ấy là biểu tượng về tự do, biểu tượng cho ước nguyện về tình yêu lứa đôi, cao hơn nữa là ước nguyện về một mái ấm gia đình. - "giọt nước mắt vầng trăng/ long lanh trong đáy giếng": giọt nước mắt sáng trong được ví với vầng trăng, vầng trăng nơi "đáy giếng" như giọt nước mắt muôn đời. Đem cái đẹp bao la, trường cửu đặt vào mặt nước nhỏ và sâu như một biểu tượng của niềm tin mãnh liệt nhưng âm thầm về sự bất tử của tiếng đàn Lor-ca trong tâm thức của mọi người.
Câu hỏi 5
GV có thể cho HS tiếp tục thảo luận nhóm về nội dung câu hỏi, hoặc tổ chức thảo luận chung cả lớp. Ở đoạn kết này, nhiều hình ảnh có sự đan xen giữa thực và ảo, tạo cảm giác mỗi thi ảnh có thể chứa nhiều hình ảnh tiếp nối. Qua kết quả hoạt động của HS, GV có thể định hướng về nội dung câu hỏi như sau:
Thiên mệnh "đường chỉ tay" của Lor-ca đã đột ngột bị cắt lìa - "đã đứt"; một cuộc đời, một sự sống đã dừng lại. "Trên chiếc ghi ta màu bạc", trên cây đàn của người nghệ sĩ tài hoa, trên con thuyền của âm nhạc và thơ, thi sĩ đã "bơi sang ngang"giữa hai bờ sinh tử của "dòng sông rộng vô cùng". - "Chàng ném lá bùa cô gái Di-gan", ném cái đẹp huyền bí vào "xoáy nước", vào dòng sông của số phận, cũng là cái dòng sông ranh giới giữa cõi sống và cõi chết, giữa thực tại và hư vô. "Chàng ném trái tim mình", ném mạng sống của mình "vào lặng yên bất chợt", vào sự chấm dứt của một đời người. Hành động "ném lá bùa" và "ném trái tim" đều hàm ý về sự giã từ, sự giải thoát của một người nghệ sĩ luôn ám ảnh về cái chết nhưng lại không hề sợ chết khi nhà thơ đã từng viết: "Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn". - Từ cõi lặng yên, nơi cất giấu một trái tim đã ngừng nhịp đập, chuỗi âm thanh "li-la li-la li-la" của tiếng đàn ghi ta lại cất lên những âm sắc thanh tịnh và siêu thoát, như tràng hoa tưởng niệm người nghệ sĩ, tạo nên dư âm tha thiết của một khúc bi ca.
Câu hỏi 6
Từ những nội dung đã phân tích ở trên, GV định hướng HS khái quát về phong cách nghệ thuật đặc sắc của Thanh Thảo qua bài thơ Đàn ghi ta của Lor-ca, đó là giàu yếu tố tượng trưng và siêu thực. Một số định hướng giúp HS tìm biểu hiện và phân tích tác dụng của yếu tố tượng trưng, siêu thực trong bài thơ: - Biểu hiện: hình ảnh thơ được tạo nên bằng cách kết hợp những yếu tố hiện thực với các yếu tố hoang đường, huyền ảo, gợi nhiều liên tưởng. + Yếu tố tượng trưng: những hình ảnh biểu tượng như áo choàng, vầng trăng, dòng sông, tiếng đàn,… + Yếu tố siêu thực: mối quan hệ giữa thực và mộng, giữa vô thức và ý thức, để giấc mơ và hiện thực sẽ chuyển hoá thành một hiện thực khác ẩn đằng sau những hiện thực thông thường có thể tri giác được ("đường chỉ tay đã đứt, dòng sông rộng vô cùng/ Lor-ca bơi sang ngang/ trên chiếc ghi ta màu bạc"; "chàng ném lá bùa cô gái Di-gan/ vào xoáy nước";…).
Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt
Trang 59
VIẾT Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết được đặc điểm, yêu cầu của kiểu bài nghị luận so sánh,
VIẾT
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết được đặc điểm, yêu cầu của kiểu bài nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ; có ý thức rèn luyện các kĩ năng và thao tác cần thiết (xác định cơ sở và phương diện so sánh, đánh giá; lựa chọn cách trình bày nội dung) và thể hiện ý kiến, quan điểm của cá nhân.
HS biết viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ, đáp ứng yêu cầu đối với kiểu bài được nêu trong SGK.
2. Những lưu ý về yêu cầu đối với kiểu bài
So sánh văn học là một kiểu bài nghị luận cần thiết và quen thuộc, nhằm đánh giá kĩ năng cảm thụ văn học và kĩ năng viết có chiều sâu về tác phẩm. Kiểu bài này yêu cầu người viết biết đối sánh hai tác phẩm văn học, từ đó phân tích được điểm giống nhau và khác nhau của các đối tượng; đánh giá được những giá trị đặc sắc, những đóng góp mới mẻ của từng tác giả, từng tác phẩm; lí giải nguyên nhân của sự giống nhau và khác nhau đó. Như vậy, cũng như khi thực hiện bài so sánh, đánh giá về hai tác phẩm truyện, để viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ, HS cần có năng lực cảm thụ sâu sắc tác phẩm văn học, có vốn kiến thức phong phú, sâu rộng, sự tinh nhạy cùng với lối tư duy tổng hợp, khái quát cao để nhận ra nét tương đồng và khác biệt của các đối tượng được so sánh, đánh giá.
3. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học Hoạt động 1 Tìm hiểu yêu cầu của kiểu bài Yêu cầu của kiểu bài viết đã được nêu thành bốn điểm cụ thể trong SGK. Để giúp HS n
3. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Tìm hiểu yêu cầu của kiểu bài
Yêu cầu của kiểu bài viết đã được nêu thành bốn điểm cụ thể trong SGK. Để giúp HS nắm vững, GV cần định hướng cho các em bằng một số câu hỏi sau:
Yêu cầu của bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ có điểm gì chung và có điểm gì riêng so với kiểu bài phân tích, đánh giá một bài thơ? (điểm chung: đều hướng đến làm rõ các giá trị nội dung và nghệ thuật của bài thơ; điểm riêng: ngoài thao tác nghị luận chung về phân tích thơ cần có thao tác đối sánh (liên hệ, kết nối để có cái nhìn tổng quan hoặc đi sâu vào từng khía cạnh cần so sánh của văn bản).
- Theo em, để so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ, người viết cần trang bị những kiến thức, kĩ năng gì? (cần có kiến thức liên văn bản, có tư duy tổng hợp bên cạnh những kiến thức, kĩ năng tạo lập văn bản nghị luận đã được rèn luyện trước đó).
Hoạt động 2 Đọc và phân tích bài viết tham khảo
- GV tổ chức cho HS đọc bài viết tham khảo (có thể tổ chức đọc theo nhóm đôi), tóm lược từng phần của bài viết, chú ý những thẻ đọc bên phải để nhận biết được cách triển khai các nội dung của bài viết.
- Định hướng cho HS suy nghĩ về các câu hỏi có tính chất chỉ dẫn ngay sau bài viết tham khảo để các em rút ra được những thao tác viết cơ bản. Cụ thể:
Trong bài viết, tác giả đã dựa trên những cơ sở nào khi chọn hai bài thơ để so sánh, đánh giá? Õ Hai bài thơ được lựa chọn là Thu vịnh (Nguyễn Khuyến) và Đây mùa thu tới (Xuân Diệu); cơ sở lựa chọn là hai bài thơ nổi tiếng cùng viết về mùa thu xứ Bắc của Việt Nam nhưng ra đời vào những thời đại khác nhau.
Bài viết triển khai các nội dung so sánh, đánh giá như thế nào? Bạn có nhận xét gì về hiệu quả của cách triển khai đó? Õ Bài viết so sánh, đánh giá hai bài thơ trên hai phương diện: điểm giống nhau (cảnh thu đẹp, tình thu buồn) và điểm khác nhau (trong cách nhìn, cách thể hiện bức tranh mùa thu và cái tôi trữ tình tác giả). Với cách triển khai trên, người viết đã phân tích, đánh giá được sự gặp gỡ, tiếp nối của thơ ca về vẻ đẹp của mùa thu đất nước cùng những giá trị, những nét đặc sắc riêng của mỗi bài thơ.
Theo bạn, có thể có những cách trình bày nào khác về các nội dung so sánh, đánh giá trong bài viết? Õ Bài viết là một phương án triển khai nội dung so sánh, đánh giá. HS có thể trao đổi để đề xuất điều chỉnh, bổ sung một hoặc một số nội dung cho bài viết, chẳng hạn khi so sánh điểm giống nhau có thể lí giải thêm để thấy sự gặp gỡ của các thi nhân trong việc bộc lộ tình yêu với thiên nhiên đất nước; có thể so sánh, đánh giá riêng về điểm tương đồng và khác biệt theo từng phương diện (sự thể hiện cảnh thu và tình thu) của hai bài thơ;…
HS có thể học tập kĩ năng diễn đạt và trình bày ở bài tham khảo để thực hiện viết kiểu bài nghị luận tương tự.
Hoạt động 3 Thực hành viết theo các bước - Hướng dẫn HS chuẩn bị viết (chọn đề tài) Như SGK đã giới thiệu, phạm vi lựa chọn hai bài thơ để so sánh rất mở và lin
Hoạt động 3 Thực hành viết theo các bước
- Hướng dẫn HS chuẩn bị viết (chọn đề tài) Như SGK đã giới thiệu, phạm vi lựa chọn hai bài thơ để so sánh rất mở và linh hoạt. Do vậy, để luyện tập viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ, HS có thể chủ động xác định những cơ sở so sánh mà mình thấy phù hợp (chẳng hạn: so sánh về phong cách sáng tác, về cảm hứng, bút pháp nghệ thuật, về xu hướng văn học,…), từ đó lựa chọn hai bài thơ mà mình tâm đắc. Bên cạnh đó, HS có thể bắt gặp yêu cầu so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ trong một số đề kiểm tra, đề thi, đòi hỏi HS có kĩ năng phân tích đề để nhận diện cơ sở so sánh, đánh giá phù hợp với các tác phẩm được lựa chọn. Chẳng hạn một số đề bài sau: (1) Anh chị hãy phân tích vẻ đẹp tình yêu trong bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính và bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh.
(2) Tiếng nói tri âm trong Độc Tiểu Thanh kí (Nguyễn Du) và Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo). (3) Bút pháp trữ tình và trào phúng của Hồ Chí Minh qua hai bài thơ tiêu biểu trong Nhật kí trong tù. Trong các đề bài trên, đề 1 và 2 đã nêu khá rõ về hai bài thơ và định hướng so sánh, đánh giá; đề 3 chỉ nêu định hướng. Lưu ý: Đề 1 và 2 yêu cầu HS so sánh, đánh giá hai bài thơ của hai tác giả, còn đề 3 là các bài thơ của cùng một tác giả. Với những đề bài trên, HS sẽ căn cứ vào những định hướng được nêu ra để xác định các bước triển khai bài viết.
- Hướng dẫn HS tìm ý Các câu hỏi gợi ý trong SGK giúp HS có định hướng và biết cách triển khai những nội dung so sánh khi trình bày bài viết. Cần chú ý phân biệt một số thuật ngữ sau: + Cơ sở so sánh là những dấu hiệu hoặc tính chất cần dựa vào đó để xác định những điểm tương đồng và khác biệt giữa các đối tượng được so sánh. + Phương diện hay nội dung so sánh là sự triển khai cụ thể tiêu chí so sánh, dựa theo những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của thơ ca. Như vậy, cơ sở so sánh là điều cần xác định trước hết bởi dựa vào đó, người viết mới có thể lựa chọn được các phương diện so sánh phù hợp. Khi so sánh hai tác phẩm lần lượt theo từng phương diện đã xác định, cần chỉ ra được những điểm chung và khác biệt giữa chúng, từ đó lí giải nguyên nhân và đánh giá về giá trị của mỗi bài thơ.
- Hướng dẫn HS tìm ý, lập dàn ý Khi có được các ý (ghi lại theo kiểu gạch đầu dòng), GV hướng dẫn HS sắp xếp lại theo trật tự hợp lí để có được một dàn ý. Chú ý nhắc HS việc phân bố ý vào từng phần của bài nghị luận (Mở bài, Thân bài, Kết bài).
Lưu ý: Trong phần Thân bài, SGK đã gợi ý một số cách triển khai các nội dung so sánh (có ba cách), trong từng cách đã phân tích về hướng triển khai, ưu điểm và
Lưu ý: Trong phần Thân bài, SGK đã gợi ý một số cách triển khai các nội dung so sánh (có ba cách), trong từng cách đã phân tích về hướng triển khai, ưu điểm và nhược điểm. HS cần chủ động và có sự cân nhắc kĩ lưỡng để lựa chọn hướng đi phù hợp với hiểu biết và hứng thú của cá nhân. Nhìn chung, với những bài thơ ngắn thì có thể triển khai theo cách 1 và 2; với những bài thơ dài nên triển khai theo cách 3.
Hướng dẫn HS dựa vào dàn ý để triển khai bài viết HS viết bài dựa theo bố cục ba phần và những nội dung được hướng dẫn trong SGK. Cần huy động những kiến thức và kĩ năng có liên quan để triển khai hệ thống ý với các thao tác nghị luận phù hợp; cần thể hiện được cảm xúc, giọng điệu cá nhân trong việc cảm thụ, phân tích các bài thơ cũng như niềm hứng thú khi tiến hành so sánh hai bài thơ với nhau. HS có thể viết bài trên lớp hoặc ở nhà, viết bằng tay hoặc đánh máy. GV lưu ý HS cần viết
theo những suy nghĩ và ngôn ngữ của cá nhân, tránh sao chép. Sau khi viết, HS cần đọc lại, chỉnh sửa, hoàn thiện bài viết theo hướng dẫn của SGK và của GV.
TRẢ BÀI
Hoạt động 1 Nhắc lại, khắc sâu yêu cầu của kiểu bài
HS nhắc lại đặc điểm của kiểu bài nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ; những đòi hỏi cụ thể của kiểu bài này. - GV có thể hướng dẫn HS xây dựng hệ thống ý hoặc dàn ý cho một đề bài cụ thể trong số những đề bài đã được các em chọn lựa thực hiện. Việc làm này giúp HS ôn luyện và khắc sâu yêu cầu của kiểu bài, lấy đó làm căn cứ để liên hệ, rút kinh nghiệm cho bài viết của mình. GV bổ sung, nhấn mạnh các yêu cầu cơ bản.
Hoạt động 2 Nhận xét về kết quả viết và yêu cầu HS chỉnh sửa bài viết
- GV nhận xét chung về tình hình làm bài của HS trong lớp, những ưu điểm và nhược điểm phổ biến (về việc lựa chọn bài thơ và hướng triển khai; về kĩ năng viết bài nghị luận theo yêu cầu cụ thể; về cách trình bày, diễn đạt;…). - GV trả bài cho HS, yêu cầu các em đọc và suy nghĩ về những nhận xét của GV trong bài, dựa vào nội dung hướng dẫn trong SGK và kết quả của hoạt động 1 để chỉnh sửa bài viết (thực hiện ở nhà). Có thể cho HS đọc bài của nhau để trao đổi về những ưu điểm và nhược điểm của bài viết.
Trang 64
Củng cố, mở rộng Phần Củng cố, mở rộng của Bài 2 gồm 4 yêu cầu. Câu 1, 2, 3 yêu cầu HS đọc mở rộng để củng cố kiến thức, kĩ năng đọc hiểu văn bản thơ trữ tình v
Củng cố, mở rộng
Phần Củng cố, mở rộng của Bài 2 gồm 4 yêu cầu. Câu 1, 2, 3 yêu cầu HS đọc mở rộng để củng cố kiến thức, kĩ năng đọc hiểu văn bản thơ trữ tình và nhận biết đặc điểm của một số phong cách (cổ điển, lãng mạn) và yếu tố siêu thực trong thơ. Với yêu cầu 1, GV có thể gợi ý cho HS tìm đọc tác phẩm của một số tác giả tiêu biểu của văn học trung đại Việt Nam (Trần Nhân Tông, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Ngô Nhân Tĩnh , Hồ Xuân Hương, Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Khuyến, Tú Xương, Phan Văn Trị, Chu Mạnh Trinh,…). Với yêu cầu 2, HS cần giới thiệu một bài thơ trữ tình hiện đại (có thể chọn một tác phẩm thuộc phong trào Thơ mới như thơ của Thế Lữ, Huy Cận, Chế Lan Viên, Nguyễn Bính, Xuân Diệu, Anh Thơ, Bàng Bá Lân,…). SGK đã có gợi ý một số bài thơ có yếu tố siêu thực cho yêu cầu 3 - GV hướng dẫn HS vận dụng tri thức ngữ văn và kết quả đọc hiểu văn bản 3 để thực hiện các yêu cầu này.
Câu 4 có mục tiêu rèn luyện kĩ năng viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ. GV có thể gợi ý một số bài thơ cùng đề tài với Tây Tiến như: Nhớ (Hồng Nguyên), Bao giờ trở lại (Hoàng Trung Thông), Nhớ vợ (Lương Cầm Giang), Đèo Cả (Hữu Loan), Đồng chí (Chính Hữu), Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật), Đồng dao mùa xuân (Nguyễn Khoa Điềm),…; hướng dẫn HS căn cứ yêu cầu và các bước thực hành đã được học để lập dàn ý. Tuỳ theo kế hoạch giáo dục cụ thể, GV cho HS hoàn thành bài viết trên lớp hoặc ở nhà và có nhận xét, đánh giá.
Trang 66
Trang 67
Trang 68
Trang 69
Ở nhà, HS đọc phần Tri thức ngữ văn của bài học, tự tìm hiểu nội dung các khái niệm được diễn giải trong SGK. Để hình thành và củng cố tri thức cho HS, GV có th
Ở nhà, HS đọc phần Tri thức ngữ văn của bài học, tự tìm hiểu nội dung các khái niệm được diễn giải trong SGK.
Để hình thành và củng cố tri thức cho HS, GV có thể nêu ra một số câu hỏi sau: - Hãy diễn giải ngắn gọn khái niệm lập luận. Nêu ví dụ về lập luận thể hiện trong một văn bản nghị luận đã học. - Lập luận được thực hiện trong từng đoạn văn hay trong toàn bộ văn bản? Nêu ví dụ minh hoạ. - Lập luận thể hiện như thế nào qua mối quan hệ giữa luận đề với luận điểm, giữa các luận điểm với nhau? - Lí lẽ và bằng chứng có vai trò như thế nào đối với việc lập luận? - Vì sao chứng minh, bác bỏ, bình luận được xem là các thao tác đặc thù của văn bản nghị luận? - Các thao tác giải thích, phân tích, so sánh có vai trò như thế nào trong văn bản nghị luận? HS đọc kĩ nội dung phần Tri thức ngữ văn ở SGK, suy nghĩ để trả lời những câu hỏi trên. Khi đề cập các vấn đề lí thuyết, GV cần khai thác vốn hiểu biết mà HS đã tích luỹ được qua quá trình học về văn bản nghị luận. Lưu ý: Nội dung tiểu mục Lỗi logic của câu, Lỗi câu mơ hồ cần cho HS tìm hiểu trong tiết Thực hành tiếng Việt.
ĐỌC Văn bản 1 Nhìn về vốn văn hoá dân tộc (Trích) Trần Đình Hượu 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết được một số mặt của vốn văn hoá dân tộc; nắm được nhữ
ĐỌC
Văn bản 1
Nhìn về vốn văn hoá dân tộc
(Trích) Trần Đình Hượu
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết được một số mặt của vốn văn hoá dân tộc; nắm được những nét đặc thù của văn hoá Việt Nam; định hướng mà tác giả gợi ý cho việc tìm hiểu, nghiên cứu bản sắc văn hoá Việt Nam; nhận thức rõ tính cấp thiết của việc giữ gìn, phát huy, phát triển vốn văn hoá dân tộc trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
HS nhận biết được luận đề, các luận điểm, cách thức lập luận của tác giả thể hiện trong từng luận điểm và cả đoạn trích; việc sử dụng phối hợp các thao tác trong bài nghị luận để tăng sức thuyết phục cho bài viết.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
GV có thể dựa vào nội dung và đặc điểm của loại văn bản để có phương án khởi động phù hợp. Cần chú ý khai thác những hiểu biết của HS liên quan đến vấn đề nghị luận. -Nếu sử dụng câu hỏi thứ nhất (trước văn bản đọc) để khởi động, GV cần gợi ý thêm: Hãy nêu tên một số di tích văn hoá tiêu biểu của nước ta mà em biết. Những di tích đó có quy mô như thế nào? Em nhận thấy điều gì nổi bật ở những di tích ấy? Với câu hỏi thứ hai, GV cho HS thảo luận ngắn, trình bày quan điểm của bản thân về vấn đề được nêu, lí giải về quan điểm ấy.
Hoạt động 2 Đọc văn bản
Vì văn bản khá dài, GV yêu cầu khoảng 3 HS đọc từng phần của văn bản, nhắc các em về các thẻ chỉ dẫn ở bên phải để theo dõi những gợi ý cần thiết cho việc tìm hiểu nội dung nghị luận và các thao tác được sử dụng. - GV cũng có thể đọc mẫu một đoạn và hướng dẫn HS chọn giọng đọc phù hợp với nội dung văn bản và thái độ của tác giả khi bàn về văn hoá dân tộc. Nhắc HS chú ý nghĩa của các từ ngữ được giải thích ở chân trang.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
GV cho HS nhắc lại một số thông tin về tác giả Trần Đình Hượu được nêu ở sau văn bản, nhấn mạnh về hướng nghiên cứu, những đóng góp của ông cho ngành Khoa học xã hội của nước nhà.
Lưu ý thêm rằng văn bản này đã lược bỏ một số đoạn, song vẫn giữ được cấu trúc của một văn bản nghị luận. Người biên soạn SGK đã đánh số các phần của đoạn trích.
Nguyên tiểu luận của Trần Đình Hượu có tên là Về vấn đề tìm đặc sắc văn hoá dân tộc. Dùng nhan đề Nhìn về vốn văn hoá dân tộc, người biên soạn dựa vào nội dung
Nguyên tiểu luận của Trần Đình Hượu có tên là Về vấn đề tìm đặc sắc văn hoá dân tộc. Dùng nhan đề Nhìn về vốn văn hoá dân tộc, người biên soạn dựa vào nội dung và cách diễn đạt thận trọng của tác giả ở phần đầu tiểu luận. Mục đích của tác giả khi viết tiểu luận này là gợi mở hướng nghiên cứu cho một trong những vấn đề thời sự của chiến lược canh tân - phát triển đất nước. Ở vào thời điểm năm 1986, khi công cuộc đổi mới đất nước vừa khởi xướng, việc tác giả không thể hiện thái độ tụng ca đối với văn hoá dân tộc như cách làm phổ biến một thời là điều rất có ý nghĩa. Cảm hứng tự phê phán trong nghiên cứu - biểu hiện của một tư thế khoa học đáng trọng - là hết sức cần thiết cho sự phát triển đất nước.
Bản sắc văn hoá dân tộc là khái niệm trung tâm của văn bản. Trong đoạn trích, khái niệm này tương đồng với khái niệm đặc sắc văn hoá dân tộc và cũng liên quan chặt chẽ với các khái niệm vốn văn hoá dân tộc, thiên hướng văn hoá dân tộc, tinh thần chung của văn hoá dân tộc. Dù có khi được tác giả viết giản lược bản sắc dân tộc hoặc viết hơi khác: bản sắc dân tộc của văn hoá, văn bản vẫn thể hiện tư tưởng nhất quán. Thực chất, bản sắc văn hoá của dân tộc là cái giúp khu biệt văn hoá của dân tộc này với văn hoá dân tộc khác. Trong quan niệm
của tác giả, bản sắc văn hoá Việt Nam được kết tinh qua thời gian lâu dài; là thành quả tổng hợp của một quá trình sáng tạo, tiếp xúc văn hoá; phối trộn cái vốn có, cái riêng của dân tộc với những cái tiếp thu từ bên ngoài. Do vậy, bản sắc văn hoá vừa có mặt ổn định, vừa có mặt biến đổi; ổn định không phải đông cứng mà tạo tiền đề cho biến đổi, và biến đổi cũng để đi đến một dạng ổn định mới, cao hơn, phong phú hơn.
Hệ thống câu hỏi sau văn bản chủ yếu dùng cho HS chuẩn bị bài trước khi đến lớp. Tuy nhiên, vì các câu hỏi đề cập đến những vấn đề cơ bản nhất về đặc điểm và giá trị của văn bản, cho nên GV cần nắm vững các phương án trả lời. Những nội dung đó cũng có thể là một phần quan trọng trong kế hoạch bài dạy.
Câu hỏi 1
Câu hỏi này hướng HS vào việc nắm bắt vấn đề nghị luận (được tác giả nêu lên ở phần đầu), là cơ sở để tìm hiểu các luận điểm được triển khai từ đó. GV cho HS phát biểu suy nghĩ của mình, xâu chuỗi một vài ý kiến, nhận xét và rút ra điều cần khẳng định.
Gợi ý: Vấn đề nghị luận của văn bản được nêu khái quát trong một vế câu ở phần đầu: "chúng tôi xin đưa ra một số nhận xét về vài ba mặt của cái vốn văn hoá dân tộc". Nội dung này hoàn toàn thống nhất với nhan đề của đoạn trích (Nhìn về vốn văn hoá dân tộc). Nhìn về ở đây là tìm hiểu, khám phá. Kết quả của việc tìm hiểu, khám phá là những nhận xét được rút ra.
Câu hỏi 2
Với câu hỏi này, HS cần đọc lại văn bản, dựa vào nội dung từng phần đã được đánh số, rút ra các luận điểm. GV có thể cho các nhóm HS thảo luận, nêu phương án trả lời.
Gợi ý: Một số luận điểm khái quát đặc điểm của văn hoá Việt Nam: + Chúng ta không có nền văn hoá đồ sộ, có những cống hiến lớn lao cho nhân loại, hay có những đặc sắc nổi bật.
Người Việt Nam coi trọng cuộc sống hiện thế. + Người Việt Nam ưa những gì vừa phải, chừng mực, không thích cái hoành tráng, cầu kì. + Tinh thần chung của nền văn hoá Việt Nam là thiết thực, linh hoạt, dung hoà.
Văn hoá Việt Nam là sự dung hợp giữa cái vốn có, cái riêng và tiếp thu cái bên ngoài. Để khái quát, tác giả dựa vào biểu hiện nhiều mặt của văn hoá Việt Nam tro
Văn hoá Việt Nam là sự dung hợp giữa cái vốn có, cái riêng và tiếp thu cái bên ngoài.
Để khái quát, tác giả dựa vào biểu hiện nhiều mặt của văn hoá Việt Nam trong suốt quá trình lịch sử: tôn giáo, văn chương, âm nhạc, kiến trúc, quân sự, lối sống, giao tiếp, ứng xử, việc tiếp thu các triết thuyết Nho, Phật, Lão,…
Câu hỏi 3
Câu hỏi 3 nhằm kiểm tra hiểu biết của HS về thao tác chứng minh được tác giả sử dụng để làm sáng tỏ một luận điểm quan trọng của bài viết. GV có thể thiết kế phiếu học tập phù hợp nội dung câu hỏi, yêu cầu HS chọn ghi các thông tin phù hợp, cho HS thảo luận về các nội dung được ghi vào phiếu. - Gợi ý: Một số lí lẽ và bằng chứng được tác giả sử dụng để chứng minh cho luận điểm trên: + Nước ta không sản sinh ra một tôn giáo, một trường phái triết học, một ngành khoa học, một nền âm nhạc, hội hoạ,… phát triển đến mức có ảnh hưởng phổ biến và lâu dài đến toàn bộ văn hoá, thành đặc sắc văn hoá, thiên hướng văn hoá của dân tộc.
Thần thoại không phong phú; tôn giáo và triết học không phát triển; các ngành khoa học, kĩ thuật không có truyền thống; âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc đều ở mức vừa phải; hiếm có nhà thơ để lại nhiều tác phẩm,… + Thực tế đó cho thấy văn hoá Việt Nam là văn hoá của dân nông nghiệp định cư, không có nhu cầu lưu chuyển, trao đổi, không có sự kích thích của đô thị.
Câu hỏi 4
Câu hỏi này đòi hỏi ở HS khả năng bình luận, đánh giá. GV cần hướng dẫn HS cách phát hiện thái độ, tình cảm của người viết thể hiện trong văn bản nghị luận. Nên đặt thêm một số câu hỏi: Tác giả tán thành hay phản đối điều gì? Sự tán thành hay phản đối đó được thể hiện bằng giọng văn như thế nào? Em có đồng tình với thái độ của tác giả khi nói về những vấn đề đó không? Có thể cho HS thảo luận về vấn đề, GV nhận xét, góp ý các ý kiến của HS, khẳng định quan điểm xác đáng. - Gợi ý: Ở văn bản này, tác giả thoát khỏi thái độ ca ngợi hoặc chê bai thường thấy khi bàn về những đặc điểm nổi bật của văn hoá Việt Nam. Chê hay khen vốn là phản ứng tình cảm hoàn toàn có lí do tồn tại trong một bài nghị luận, vì văn nghị luận không loại trừ yếu tố biểu cảm. Tuy nhiên, để nêu kiến nghị một cách khoa học, tác giả đã không sa vào một trong hai thái độ đó. Giọng văn điềm tĩnh, khách quan phù hợp với việc trình bày các luận điểm cũng như triển khai các thao tác nghị luận để làm sáng tỏ vấn đề. Nếu hiểu cái đích xa mà tác giả hướng đến là góp phần xây dựng một chiến lược phát triển mới cho đất nước, đưa đất nước thoát khỏi tình trạng kém phát triển thì ta mới có thể nhận ra nguồn cảm hứng thật sự của tác giả.
Câu hỏi 5
Với câu hỏi này, HS cần vận dụng kiến thức đã được cung cấp ở phần Tri thức ngữ văn để nhận diện các thao tác mà tác giả sử dụng trong văn bản. Từ đó, phân tích để làm rõ nội dung nghị luận thể hiện ở từng thao tác. GV có thể yêu cầu HS làm việc nhóm, sau đó đại diện các nhóm trình bày kết quả thảo luận.
Gợi ý: Trong văn bản này, tác giả đã sử dụng các thao tác sau: + Thao tác chứng minh: Ví dụ, khi cần làm sáng tỏ luận điểm nền văn hoá của ta không đồ sộ, chưa
Gợi ý: Trong văn bản này, tác giả đã sử dụng các thao tác sau: + Thao tác chứng minh: Ví dụ, khi cần làm sáng tỏ luận điểm nền văn hoá của ta không đồ sộ, chưa có những cống hiến lớn lao cho nhân loại, thiếu những đặc sắc nổi bật, tác giả đã đưa ra bằng chứng thuộc các lĩnh vực triết học, khoa học, văn học nghệ thuật. + Thao tác bình luận: Sau khi nêu một thực tế, tác giả đặt câu hỏi như một cách đánh giá: "Phải chăng đó là kết quả của ý thức lâu đời về sự nhỏ yếu, về thực tế nhiều khó khăn, nhiều bất trắc?". + Thao tác bác bỏ: Bằng lập luận của mình, tác giả thể hiện sự không tán đồng quan điểm đề cao tầm vóc, quy mô và ảnh hưởng lớn lao của văn hoá Việt Nam từng phổ biến một thời. + Thao tác phân tích: Chẳng hạn ở phần 3, tác giả đã chia tách từng khía cạnh để cho thấy người Việt Nam ít tinh thần tôn giáo. + Thao tác giải thích: Ví dụ, để nói rõ người Việt Nam ít tinh thần tôn giáo, tác giả giải
thích thêm: "Không phải người Việt Nam không mê tín, họ tin có linh hồn, ma quỷ, thần Phật. Nhiều người thực hành cầu cúng. Nhưng về tương lai, họ lo cho con cháu hơn là linh hồn của mình". Nhìn chung, các thao tác nói trên được tác giả sử dụng hết sức linh hoạt, nhuần nhị, phối hợp với nhau chặt chẽ, uyển chuyển trong từng luận điểm để đạt hiệu quả lập luận tối đa.
Câu hỏi 6
Đây là câu hỏi yêu cầu khả năng suy luận, khái quát của HS. GV cho một số HS nêu ý kiến, cả lớp trao đổi nhằm khẳng định kết luận nào về văn hoá Việt Nam được xem là quan trọng nhất. - Gợi ý: Kết luận quan trọng nhất của tác giả về tinh thần chung của văn hoá Việt Nam là ở câu in nghiêng trong phần cuối của đoạn trích: Tinh thần chung của văn hoá Việt Nam là thiết thực, linh hoạt, dung hoà. Kết luận này được xem là quan trọng vì nó đã thâu tóm tất cả những luận điểm nêu bật đặc điểm của văn hoá Việt Nam mà tác giả trình bày trước đó. Có thể nói, đây là một luận điểm có sức gợi mở, có ý nghĩa định hướng cho việc đi sâu nghiên cứu từng bình diện của văn hoá dân tộc.
Hoạt động 4 Kết nối đọc - viết
GV dành thời gian (khoảng 5 phút) hướng dẫn cách viết cho HS. Cần giúp HS xác định rõ yêu cầu lấy câu đã cho làm câu chủ đề, đặt ở đầu đoạn, từ đó triển khai đoạn văn cho đúng hướng. - Gợi ý một số câu hỏi giúp HS tìm ý: Quá trình hiện đại hoá đất nước đã diễn ra như thế nào? Trong quá trình đó, văn hoá có vị trí quan trọng không? Vì sao? Giá trị của văn hoá truyền thống Việt Nam thể hiện ở những khía cạnh nào trong quá trình hiện đại hoá đất nước? - Cho HS thực hiện viết đoạn văn tại lớp trong khoảng 10 phút, GV thu bài để theo dõi năng lực viết của từng em và làm hồ sơ dạy học.
Văn bản 2 Năng lực sáng tạo (Trích) Phan Đình Diệu 1. Phân tích yêu cầu cần đạt -HS hiểu được bản chất của hoạt động sáng tạo; tầm quan trọng của hoạt động sáng
Văn bản 2
Năng lực sáng tạo
(Trích) Phan Đình Diệu
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
-HS hiểu được bản chất của hoạt động sáng tạo; tầm quan trọng của hoạt động sáng tạo đối với cuộc sống cá nhân và của đất nước trong bối cảnh kinh tế tri thức; tư tưởng của tác giả khi bàn về hoạt động sáng tạo.
HS nhận biết được mục đích của người viết, đánh giá được nội dung của văn bản; phân tích hiệu quả của việc phối hợp các thao tác nghị luận trong văn bản.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
Trên cơ sở nội dung và đặc điểm loại văn bản, GV chủ động trong việc chọn phương án khởi động. Cũng có thể dựa vào câu hỏi trước khi đọc trong SGK Ngữ văn 12, tập một, tr. 68 để thực hiện việc khởi động. Theo hướng này, GV cần khai thác vốn hiểu biết của HS về những thành tựu sáng tạo trên các lĩnh vực (khoa học công nghệ; văn học nghệ thuật; sản xuất công nghiệp hoặc nông nghiệp;…). Sau khi HS nêu các thành tựu cụ thể, GV hướng dẫn các em rút ra điểm chung nhất: Các thành tựu đó đều thể hiện tính vượt trội so với những gì đã có; là kết quả của quá trình tìm tòi, nghiên cứu, thử nghiệm; có hiệu quả cao về kinh tế và xã hội;…
Hoạt động, 2 Đọc văn bản
Gọi khoảng 3, HS lần lượt đọc từng phần của văn bản. GV hướng dẫn cách theo dõi các
thẻ chỉ dẫn trong, khi đọc, nhận xét việc đọc của từng HS, gọi một số em nhắc lại cách giải
nghĩa các từ ngữ, khó trong văn bản.
Hoạt động, 3 Khám phá văn bản
- Yêu cầu một, HS nhắc lại những nét chính về tác giả Phan Đình Diệu. Nhấn mạnh: Là
một nhà khoa học, nổi tiếng, Phan Đình Diệu còn tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội,
có khát vọng đổi, mới đất nước theo hướng hiện đại.
- Nguyên bài, viết của Phan Đình Diệu có nhan đề Năng lực sáng tạo: làm sao để có? Khi
đưa vào trong cuốn, Trên đường đến những chuẩn mực khoa học (NXB Hà Nội) đã được đổi
thành Năng lực sáng, tạo. Nhan đề được sửa lại có tính khái quát hơn.
- Trong quá, trình xây dựng kế hoạch bài dạy, GV cần bám sát hệ thống câu hỏi sau khi
đọc, vì đó là, những câu hỏi thể hiện một hướng tiếp cận văn bản mà nhóm tác giả đã cân
nhắc cẩn thận; đồng, thời HS cũng chuẩn bị bài ở nhà theo hệ thống câu hỏi đó. Có thể thay
đổi trật tự hoặc, chia nhỏ câu hỏi để nhấn mạnh từng khía cạnh cần thiết.
Câu hỏi 1 -Câu hỏi này đòi hỏi HS có cái nhìn bao quát trước khi phân tích các khía cạnh của văn bản. GV cho HS tự do phát biểu ý kiến, nhận xét, bổ sung và chố
Câu hỏi 1
-Câu hỏi này đòi hỏi HS có cái nhìn bao quát trước khi phân tích các khía cạnh của văn bản. GV cho HS tự do phát biểu ý kiến, nhận xét, bổ sung và chốt lại nội dung cơ bản.
Gợi ý: Nhan đề của văn bản mang tính khái quát cao, những nội dung được bàn luận đều là các khía cạnh liên quan đến vấn đề năng lực sáng tạo. Do đó, luận đề đã được thể hiện rõ ở nhan đề của văn bản.
Văn bản đã làm rõ một số nội dung: bản chất của các loại hoạt động sáng tạo; vai trò của ý tưởng trong hoạt động sáng tạo; phạm vi của hoạt động sáng tạo; những yếu tố quyết định năng lực sáng tạo của con người; vai trò của hoạt động sáng tạo trong nền kinh tế tri thức; điều kiện cần thiết để phát triển năng lực sáng tạo của con người trong bối cảnh cuộc sống hiện đại. Những nội dung đó hoàn toàn phù hợp với nhan đề của văn bản.
Câu hỏi 2
HS cần chú ý các thẻ ở bên phải văn bản, vì các thẻ đó chủ yếu hướng dẫn HS theo dõi
để nắm bắt các luận điểm được triển khai. Từ các phương án HS nêu ra, GV tổng hợp lại.
Gợi ý: Các luận điểm được tác giả triển khai khi bàn luận về năng lực sáng tạo của con người:
Khả năng tư duy và tưởng tượng là năng lực cần thiết cho sáng tạo. + Mọi con người trong xã hội đều cần có năng lực sáng tạo. + Sáng tạo là một loại hoạt động phức tạp và vất vả. + Sáng tạo có vai trò hết sức quan trọng trong nền kinh tế tri thức. + Sáng tạo là một năng lực mà chỉ con người mới có. Hiểu được bản chất của sáng tạo (luận điểm thứ nhất) mới thấy được nó cần thiết như thế nào cho mọi người (luận điểm thứ hai). Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa sáng tạo là chuyện dễ dàng, đơn giản (luận điểm thứ ba). Trong bối cảnh kinh tế tri thức hiện nay, sáng tạo có vai trò hết sức to lớn (luận điểm thứ tư). Sáng tạo là hoạt động chỉ con người mới có, điều đó đòi hỏi trong thời đại mới, cần tạo ra cộng năng sức mạnh giữa công nghệ hiện đại với trí tuệ của con người (luận điểm thứ năm). Các từ nối được sử dụng khi diễn giải như trên cho thấy các luận điểm quan hệ với nhau hết sức chặt chẽ.
Câu hỏi 3
Câu hỏi 3 đòi hỏi khả năng hiểu biết của HS về hai yếu tố quan trọng trong văn bản nghị luận: lí lẽ và bằng chứng; xác định được ý kiến của một số nhà khoa học mà văn bản trích dẫn có phải là bằng chứng không. GV cho HS thảo luận nhóm và tổ chức trao đổi về quan điểm của các nhóm, sau đó đưa ra kết luận.
Gợi ý: Cách sử dụng lí lẽ ở văn bản có các đặc điểm sau: a. Lí lẽ có mặt ở tất cả các luận điểm. Chẳng hạn: + Ở luận điểm 1. Khả năng tư duy và tưởng tượng là năng lực cần thiết cho sáng tạo, tác giả đã dùng lí lẽ để giúp người đọc hiểu rằng, sáng tạo luôn có điểm khởi đầu là tư duy và được
thể hiện trong thực tế; có ý tưởng thì mới có sáng tạo; ý tưởng chỉ có thể xuất hiện như ánh chớp qua quá trình "tích tụ trí tuệ đến tột cùng". + Ở luận điểm 2.
thể hiện trong thực tế; có ý tưởng thì mới có sáng tạo; ý tưởng chỉ có thể xuất hiện như ánh chớp qua quá trình "tích tụ trí tuệ đến tột cùng". + Ở luận điểm 2. Mọi con người trong xã hội đều cần có năng lực sáng tạo được làm rõ bằng lí lẽ: Sáng tạo không phải là độc quyền của trí thức, mà gắn với hoạt động của mọi người, thuộc mọi lĩnh vực. Bất cứ lĩnh vực nào cũng cần sáng tạo, ở lĩnh vực nào con người cũng thể hiện được khả năng sáng tạo của mình. + Ở luận điểm 3. Sáng tạo là một loại hoạt động phức tạp và vất vả, do đó, sáng tạo không còn là việc của từng cá nhân, mà phải trở thành vấn đề chiến lược của mọi quốc gia.
Các luận điểm còn lại cũng đều được làm nổi bật bằng các lí lẽ như vậy. b. Lí lẽ luôn gắn với việc làm rõ hoạt động sáng tạo của cá thể và của cộng đồng. c. Lí lẽ luôn hướng tới tính phổ quát trong nhận thức về vấn đề năng lực sáng tạo, cho nên có sự kết hợp giữa ý kiến cá nhân người viết với ý kiến đã được khẳng định của nhiều người.
Cách sử dụng bằng chứng ở văn bản có các đặc điểm:
a. Bằng chứng được nêu sau khi trình bày lí lẽ, cho nên có tác dụng củng cố lí lẽ. (Xem các bằng chứng ở luận điểm thứ nhất, thứ hai, thứ ba.)
b. Bằng chứng được nêu bằng cách chỉ dẫn tài liệu mà người đọc cần tham khảo (ở luận điểm thứ hai).
c. Bằng chứng được nêu ở dạng khái quát thực tế hiển nhiên (ở luận điểm thứ tư, thứ năm). Trong văn bản này, việc trích dẫn ý kiến của một số nhà khoa học nổi tiếng cũng là một cách nêu bằng chứng, bởi những ý kiến đó đúc kết suy nghĩ và trải nghiệm phong phú của các nhà khoa học; được xem như chân lí, không cần bàn cãi. Những ý kiến như vậy có tác dụng rất lớn trong việc củng cố lí lẽ của người viết.
Câu hỏi 4
Câu hỏi này hướng HS vào việc nhận diện các thao tác nghị luận được sử dụng trong văn bản, nhất là thấy được hiệu quả của việc phối hợp các thao tác đó. GV có thể cho HS làm việc theo cặp, sau đó tổ chức thảo luận.
- Gợi ý: Một số thao tác được sử dụng trong văn bản: + Thao tác chứng minh: Thể hiện ở luận điểm có sử dụng ý kiến của một số nhà khoa học có uy tín để làm sáng tỏ vấn đề; luận điểm giới thiệu tài liệu nói đến mười chìa khoá hàng đầu để phát triển năng lực sáng tạo;… + Thao tác bình luận: Được sử dụng để đánh giá vai trò của năng lực sáng tạo. Có những sáng tạo lớn làm nên những tên tuổi lẫy lừng, nhưng đối với đại đa số con người bình thường, sáng tạo đem đến niềm vui, hạnh phúc thầm lặng, tạo nên một cuộc sống có ý nghĩa. + Thao tác bác bỏ: Người viết phản bác quan điểm cho rằng, sáng tạo chỉ gắn với hoạt động của các trí thức, từ đó khẳng định, mọi người đều có thể tham gia sáng tạo. + Thao tác giải thích: Ở luận điểm thứ nhất, tác giả đã giải thích bản chất của sáng tạo ("hoạt động sáng tạo là một hoạt động tinh thần riêng có của con người, mà sản phẩm của nó thường là những phát minh hoặc phát hiện mới mẻ, độc đáo của tư duy và trí tưởng tượng").
Thao tác phân tích: Quan sát luận điểm cuối cùng ta thấy tác giả đã phân tích để làm rõ biểu hiện sáng tạo ở từng bộ óc cá thể cũng như ở sự tiếp xúc, trao đổi
Thao tác phân tích: Quan sát luận điểm cuối cùng ta thấy tác giả đã phân tích để làm rõ biểu hiện sáng tạo ở từng bộ óc cá thể cũng như ở sự tiếp xúc, trao đổi giữa các bộ óc; sự "cộng năng" sức mạnh công nghệ với trí tuệ của từng người để làm nên năng lực sáng tạo chung của dân tộc.
Việc phối hợp các thao tác trên có tác dụng làm rõ bản chất vấn đề (thao tác giải thích); chia tách các khía cạnh cũng như các biểu hiện của hoạt động sáng tạo (thao tác phân tích) để hiểu sâu hơn về vấn đề; củng cố lí lẽ, gia tăng hiệu quả lập luận (thao tác chứng minh); phản bác cách nhìn đơn giản về vấn đề chủ thể sáng tạo (thao tác bác bỏ); đánh giá được vai trò to lớn và sự cần thiết của năng lực sáng tạo (thao tác bình luận). Nhờ việc phối hợp các thao tác đó, bài viết có được sức thuyết phục cao.
Câu hỏi 5
Đây là câu hỏi yêu cầu khả năng suy luận của HS. Để có thể suy luận, HS cần hiểu đúng tư tưởng cốt lõi được tác giả thể hiện ở văn bản này, kết hợp với vốn hiểu biết của bản thân
về thực tế đời sống. GV phát huy khả năng cá nhân của HS thể hiện qua việc trình bày ý kiến một cách tự do.
- Gợi ý: GV có thể đặt thêm một số câu hỏi nhỏ xung quanh vấn đề. Ví dụ: Cuộc sống hiện đại có đặc điểm gì? Bối cảnh của cuộc sống hiện đại đặt ra những thách thức gì đối với bản thân mỗi người cũng như đối với cộng đồng? Muốn thích ứng với bối cảnh này, con người cần có những khả năng nào? Năng lực sáng tạo có thể giúp gì cho con người trong việc giải quyết những nhiệm vụ đặt ra?
Câu hỏi 6
Câu hỏi này đòi hỏi ở HS khả năng nắm bắt tư tưởng của người viết thể hiện qua văn bản nghị luận. Để giúp HS suy luận đúng hướng, GV cần chỉ dẫn cho các em tìm những câu văn rải rác ở các luận điểm, thể hiện mối quan tâm của tác giả đối với những vấn đề lớn lao, hệ trọng của đất nước.
Gợi ý: GV cho HS phát hiện những câu văn có nội dung đã nói trên, đặt chúng trong quan hệ với ý của từng luận điểm để nhận ra thái độ, tư tưởng của người viết khi bàn về năng lực sáng tạo. Có thể khẳng định: khơi dậy năng lực sáng tạo trong từng con người và của cả dân tộc để đưa đất nước tiến kịp cùng thế giới trong thời đại kinh tế tri thức - đó là tư tưởng chính được Phan Đình Diệu gửi gắm vào bài viết này.
Hoạt động 4 Kết nối đọc - viết
- Gợi ý: Để HS đáp ứng được yêu cầu về nội dung và hình thức đoạn văn cần viết, GV có thể gợi ý thêm: Thế nào là một cuộc sống có ý nghĩa? Để cuộc sống của mình có ý nghĩa, con người cần phải làm gì? Năng lực sáng tạo sẽ giúp gì cho con người trong thực hiện các công việc? Điều đó có liên quan như thế nào đến ý nghĩa của cuộc sống cá nhân?
Sau khi HS viết bài (khoảng 10 phút), GV thu bài để có thể theo dõi khả năng viết của từng em, làm tư liệu cho việc dạy viết, nhất là dạy cách triển khai các kiểu đoạn văn.
Văn bản 3 Mấy ý nghĩ về thơ (Trích) Nguyễn Đình Thi 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS cần vận dụng những kiến thức về thơ, khả năng cảm thụ thơ để hiểu được quan
Văn bản 3
Mấy ý nghĩ về thơ
(Trích) Nguyễn Đình Thi
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS cần vận dụng những kiến thức về thơ, khả năng cảm thụ thơ để hiểu được quan điểm của tác giả thể hiện qua bài viết cũng như cách trình bày quan điểm trong một văn bản nghị luận văn học.
HS nhận biết luận đề, các luận điểm của văn bản; cách sử dụng lí lẽ, bằng chứng; cách phối hợp các thao tác nghị luận để văn bản có sức thuyết phục.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
Cách khởi động trước khi khám phá văn bản này cần được thực hiện trên cơ sở vốn đọc của HS về các văn bản lí luận, phê bình thơ. Thực tế, từ các lớp THCS, HS đã được tiếp xúc với không ít văn bản viết về thơ với các mức độ khác nhau. Ở lớp 10 và 11, các văn bản nghiên cứu, phê bình thơ có sức khái quát cao hơn, liên quan sâu hơn đến lí thuyết về thơ. GV gợi ý cho HS để trình bày được những thu nhận từ một bài viết nào đó mà các em tâm đắc.
Hoạt động 2 Đọc văn bản
Đây là văn bản nghị luận văn học (bàn về thơ), có lí lẽ và dẫn chứng (một số câu thơ), cho nên GV hướng dẫn HS chọn giọng đọc phù hợp với nội dung của từng đoạn. Khi đọc, các em cần luôn luôn chú ý các thẻ đọc ở bên phải văn bản để có định hướng về cách khai thác văn bản.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
Mặc dù Nguyễn Đình Thi đã được giới thiệu ở SGK Ngữ văn 8, tập hai với bài thơ Lá đỏ, nhưng trước khi khám phá văn bản, GV cũng cần yêu cầu HS trình bày lại một số thông tin về tác giả, tác phẩm. Bên cạnh một số thể loại ghi dấu đóng góp của Nguyễn Đình Thi cho nền văn học, đặc biệt nhấn mạnh thêm về mảng phê bình văn học trong di sản mà ông để lại.
-Văn bản liên quan đến những kiến thức lí thuyết về thể loại thơ, vì thế, trong quá trình khám phá văn bản, GV cần huy động vốn hiểu biết của HS về thơ, đặc biệt, ở từng luận điểm, có thể yêu cầu HS tìm thêm một số dẫn chứng bên cạnh các dẫn chứng mà tác giả đã đưa ra.
GV cần tìm hiểu sâu hệ thống câu hỏi sau khi đọc, có các phương án giải quyết để giúp HS kiểm chứng tính chính xác trong phần chuẩn bị bài của mình. Các phương án đó cũng là căn cứ quan trọng để GV xây dựng kế hoạch bài dạy.
Câu hỏi 1 Câu hỏi này không chỉ yêu cầu HS phân định các phần của văn bản, mà còn phải có khả năng khái quát ngắn gọn ý từng phần và suy nghĩ để tìm ra mối quan
Câu hỏi 1
Câu hỏi này không chỉ yêu cầu HS phân định các phần của văn bản, mà còn phải có khả năng khái quát ngắn gọn ý từng phần và suy nghĩ để tìm ra mối quan hệ giữa các phần. Đó là một cách để nhận biết từng khía cạnh về thơ mà văn bản bàn luận.
Gợi ý: Có thể khái quát nội dung từng phần như sau: + Phần 1: Bình luận một số quan điểm về thơ (từ "Từ trước đến nay"đến "nhưng lại không phải là thơ."). + Phần 2: Lí giải của tác giả về bản chất của thơ (từ "Đầu mối của thơ có lẽ ta đi tìm bên trong tâm hồn" đến "nhưng thơ thì luôn luôn đòi hỏi sự toàn bích.").
Phần 3: Quan niệm của tác giả về vấn đề vần trong thơ và thơ tự do (từ "Cuối cùng, tôi muốn nói tới vấn đề thơ tự do" đến "giới hạn chỉ còn do sức đi xa của mình."). Các phần có quan hệ với nhau rất chặt chẽ. Bình luận một số quan niệm về thơ (phần 1) là cơ sở để tác giả đưa ra ý kiến của mình về bản chất của thơ (phần 2). Những diễn giải về
bản chất của thơ trở nên đầy đủ hơn khi bàn luận thêm một số yếu tố quan trọng của hình thức thơ (phần 3).
Câu hỏi 2
Để giải quyết câu hỏi này, HS cần đọc kĩ phần 1 của văn bản, nhận biết từng quan niệm về thơ được nêu lên, ghi chép ngắn gọn nội dung lời nhận xét của tác giả về từng quan niệm. Từ đó, khái quát mục đích của việc nhận xét các quan niệm.
Gợi ý: Một số quan niệm về thơ được nêu ở phần 1 và lời nhận xét của tác giả: + Thơ là những lời đẹp. Nhận xét: Không phải như vậy, vì Hồ Xuân Hương, Nguyễn Du vẫn sẵn sàng đưa vào thơ những từ ngữ tầm thường của lời nói hằng ngày. + Thơ là ở những đề tài đẹp. Nhận xét: Tác giả cũng phủ nhận quan niệm này, vì cho rằng, trong thơ Bô-đơ-le (Baudelaire) hay thơ của chúng ta hiện nay có nhiều bài viết về những đối tượng không hề đẹp. + Khác với văn xuôi, thơ dễ in sâu vào trí nhớ người đọc. Nhận xét: Quan niệm như vậy vẫn thiếu sức thuyết phục, vì chưa cắt nghĩa được lí do thơ làm cho người đọc nhớ; mặt khác, dễ nhớ không hẳn là bản chất của thơ, vì có những thứ dễ nhớ mà hoàn toàn không phải là thơ. Việc nêu một số quan niệm như trên và đưa ra lời nhận xét nhằm mục đích hướng người đọc vượt qua những ngộ nhận, xác định sự cần thiết phải hiểu về thơ một cách sâu sắc, căn bản hơn. Đây cũng là cách đặt vấn đề cho việc trình bày quan niệm của tác giả ở phần sau.
Câu hỏi 3
Câu hỏi này yêu cầu HS nhận biết các luận điểm trong phần quan trọng nhất của văn bản; biết phân tích cách triển khai một luận điểm tự chọn. GV có thể cho các nhóm HS trình bày ý kiến, cả lớp trao đổi, GV nhận xét và kết luận về vấn đề.
Gợi ý: Một số luận điểm thể hiện quan niệm của tác giả về thơ: + Đầu mối của thơ là ở bên trong tâm hồn con người, ngôn ngữ thơ là phương tiện biểu đạt những "rung chuyển khác thường trong tâm hồn".
Thơ không biểu đạt bằng ý niệm, bằng luận lí, mà bằng hình ảnh thấm đẫm cảm xúc. + Chữ và tiếng trong thơ phải có nhịp điệu, nhạc điệu để không chỉ gọi tên sự v
Thơ không biểu đạt bằng ý niệm, bằng luận lí, mà bằng hình ảnh thấm đẫm cảm xúc. + Chữ và tiếng trong thơ phải có nhịp điệu, nhạc điệu để không chỉ gọi tên sự vật, mà còn gợi ra những ý tứ sâu xa. HS có thể chọn để phân tích cách triển khai một trong các luận điểm trên. Ví dụ, luận điểm thứ hai: Thơ không biểu đạt bằng ý niệm, bằng luận lí, mà bằng hình ảnh thấm đẫm cảm xúc được triển khai bằng các bước sau đây:
Mở đầu bằng câu chủ đề: "Nên thơ không nói bằng ý niệm thuần tuý". + Ngay sau đó, tác giả diễn giải: Nói bằng ý niệm thuần tuý là chuyện của triết học, luận lí; thơ nói bằng cảm xúc cho nên có sức mạnh lay động chiều sâu của tâm hồn con người. + Đưa ra một đoạn ca dao làm dẫn chứng, phân tích để thấy sự tác động vào tâm hồn con người thể hiện cụ thể như thế nào. + Giải thích và chứng minh để làm rõ cảm xúc của người làm thơ khiến cho hình ảnh
trong thơ bao giờ cũng "mới mẻ, đột ngột lạ lùng" như được "nhìn bằng con mắt của người đầu tiên".
Câu hỏi 4
Đây là câu hỏi hướng HS vào việc tìm hiểu sâu hơn quan điểm của tác giả về bản chất của sáng tạo thơ. Muốn trả lời chính xác câu hỏi này, HS cần đọc kĩ văn bản để phát hiện những câu có nội dung liên quan đến việc "làm thơ". GV có thể yêu cầu HS làm việc theo cặp, cho các em tự do nêu ý kiến sau khi thảo luận với nhau. - Gợi ý: Trong văn bản, có những câu đáng chú ý, chẳng hạn: "Làm thơ, ấy là dùng lời và những dấu hiệu thay cho lời nói, tức là chữ - để thể hiện một trạng thái tâm lí đang rung chuyển khác thường. Làm thơ là đang sống, không phải chỉ nhìn lại sự sống". Qua những câu như thế, tác giả đã phát biểu quan niệm của mình: sáng tạo thơ là tìm phương tiện phù hợp để biểu đạt những rung cảm khác thường của tâm hồn nhà thơ trước cuộc sống. Người làm thơ phải thực sự sống, gắn bó sâu sắc với thực tại, từ đó nảy sinh cảm xúc chân thực, mạnh mẽ.
Quan niệm đó đã được tác giả làm sáng tỏ bằng một số thao tác: + Giải thích: Thể hiện ở những câu vừa dẫn nói về bản chất của việc làm thơ. + Chứng minh: Hình ảnh "trời xanh", "mưa phùn"và sự tác động của chúng vào hồn người; đoạn ca dao được dẫn ra để cho thấy thơ tác động đến tâm hồn con người chứ không phải đến nhận thức lí trí. + Bình luận: tư tưởng trong thơ không phải là tư tưởng thuần tuý, mà là "tư tưởng dính liền với cuộc sống, ở trong cuộc sống", "nằm ngay trong cảm xúc, tình tự". + Bác bỏ: "Thơ không nói bằng ý niệm thuần tuý", vì"nói bằng ý niệm chúng ta sẽ có triết học, luận lí […] chứ không có thơ",… Như vậy, các thao tác nghị luận đã được tác giả phối hợp nhuần nhuyễn, khiến cho quan điểm về sáng tạo thơ có sức thuyết phục.
Câu hỏi 5 Với câu hỏi này, HS phải có khả năng vận dụng những hiểu biết về thơ để nêu quan điểm riêng của mình. Quan điểm đó cần được làm rõ bằng lí lẽ và dẫn c
Câu hỏi 5
Với câu hỏi này, HS phải có khả năng vận dụng những hiểu biết về thơ để nêu quan điểm riêng của mình. Quan điểm đó cần được làm rõ bằng lí lẽ và dẫn chứng. GV có thể chi tiết hoá câu hỏi này thành các khía cạnh: Hình thức thơ có vai trò gì? Điều gì quy định sự đa dạng của hình thức trong thơ? Có hình thức thơ nào được xem là hoàn hảo không? Các hình thức thơ có loại trừ nhau không? Thực tế, đã có những sự "dị ứng" như thế nào về các hình thức mới của thơ? Trên cơ sở các câu hỏi đó, cho các nhóm HS thảo luận và cử đại diện trình bày ý kiến, những nhóm khác theo dõi, trao đổi, tranh luận. GV nhận xét và kết luận.
Gợi ý: Ý kiến của HS cần được tôn trọng, miễn là các em biết dùng lí lẽ và dẫn chứng để lập luận. Khi tổng kết, GV cần cung cấp thêm một số hiện tượng "dị ứng" với những tìm tòi hình thức trong thơ (chẳng hạn, thơ có màu sắc tượng trưng, siêu thực trước 1945; thơ không vần của Nguyễn Đình Thi;…). Có thể hướng HS tới quan điểm: Cần có một cái nhìn khoáng đạt, chấp nhận mọi tìm tòi để cách tân thơ, làm cho thơ luôn luôn mới, phù hợp với xu thế chung của thơ thế giới.
Câu hỏi 6
Đây là câu hỏi có tính chất mở rộng, nhằm liên hệ vấn đề nghị luận với tình hình sáng tác thơ hiện nay. GV cho HS chuẩn bị ý kiến để phát biểu tự do. Mặc dù HS có quyền phát biểu suy nghĩ của mình, nhưng ý kiến nêu ra phải được làm sáng tỏ bằng lí lẽ và dẫn chứng.
Gợi ý: Trường hợp HS lập luận rằng, mặc dù bài viết của Nguyễn Đình Thi ra đời từ năm 1949, nhưng với sự hiểu biết sâu sắc về thơ, có trải nghiệm cá nhân về sáng tác, bao quát được tình hình sáng tác thơ trong một giai đoạn văn học, tác giả đã nêu được những ý kiến cho đến nay vẫn còn có ý nghĩa đối với thực tế sáng tác thơ. Những ý kiến được trình bày trong bài viết như đầu mối của thơ là ở bên trong tâm hồn con người; thơ là tiếng nói của cảm xúc mãnh liệt, tư tưởng của thơ phải nằm trong cảm xúc; hình ảnh có vai trò rất lớn trong việc biểu đạt nội dung cảm xúc thơ; ngôn từ trong thơ cần được lựa chọn kĩ lưỡng, phải có nhịp điệu, giai điệu; thơ có thể có vần hoặc không vần; thơ có thể tìm kiếm mọi hình thức biểu hiện khác nhau;… đều rất thoả đáng, phù hợp với thơ hiện nay. Ngược lại, nếu HS phủ nhận ý nghĩa của bài viết đối với thực tế sáng tác, thì ý kiến đó cũng cần được diễn giải đầy đủ.
Câu hỏi 7
Vấn đề được nêu ở câu này thuộc phạm vi của khả năng vận dụng. Trên cơ sở các ý kiến về thơ mà tác giả đã nêu và đưa ra nhận xét cũng như ý kiến riêng của tác giả, HS rút ra được những nét cơ bản về đặc trưng của thơ, từ đó biết cách đọc thơ phù hợp với đặc trưng của thể loại.
Gợi ý:
Một số nét về bản chất của thơ có thể rút ra từ văn bản: + Thơ là tiếng nói của tình cảm, thể hiện những rung động mãnh liệt của chủ thể trước cuộc sống.
Ý tứ của thơ phải biểu hiện qua những hình ảnh thấm đẫm cảm xúc của chủ thể.
Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt
Trang 84
Trang 85
Trang 86
Trang 87
Trang 88
Trang 89
Củng cố, mở rộng Phần Củng cố, mở rộng của bài có 5 câu. Với câu 1, GV có thể hướng dẫn HS kẻ bảng hệ thống có tính chất đối sánh (có các mục: văn bản; luận đề
Củng cố, mở rộng
Phần Củng cố, mở rộng của bài có 5 câu. Với câu 1, GV có thể hướng dẫn HS kẻ bảng hệ thống có tính chất đối sánh (có các mục: văn bản; luận đề của văn bản; các luận điểm ở từng văn bản; mối quan hệ giữa luận đề và các luận điểm). Câu 2 yêu cầu HS nêu được tầm quan trọng của lập luận, thể hiện ở một văn bản cụ thể trong bài. GV cho HS tự chọn văn bản, yêu cầu làm sáng tỏ vai trò của lập luận trên cơ sở trả lời một số câu hỏi nhỏ: Ở văn bản này, người viết cần thuyết phục người đọc về vấn đề gì? Những thao tác nào được người viết sử dụng để lập luận? Giá trị của từng thao tác thể hiện cụ thể ra sao? Với cách lập luận như vậy, văn bản có sức thuyết phục như thế nào? Để giải quyết câu 3, HS cũng nên lập bảng hệ thống theo gợi ý sau:
Kết quả so sánh, Loại văn bản, Loại văn bản
Kết quả so sánh, Nghị luận xã hội (Nhìn về vốn văn hoá dân tộc, Năng lực sáng tạo), Nghị luận văn học (Mấy ý nghĩ về thơ)
Điểm giống nhau
Điểm khác nhau
Câu 4 là bài tập yêu cầu HS phải thực hiện ở nhà nhằm mục đích rèn luyện kĩ năng viết, nói và nghe. HS căn cứ vào đề bài và các yêu cầu, thực hiện các nhiệm vụ cụ thể (nên theo nhóm để tương tác và đánh giá lẫn nhau). GV có phương án kiểm tra và đánh giá.
Câu 5 là bài tập mở rộng. GV có thể gợi ý một số văn bản cho các em tìm đọc, hướng dẫn cách ghi chép các thông tin theo yêu cầu của bài tập; hạn định thời gian kiểm tra vở ghi chép của HS để nhận xét, đánh giá.
Trang 91
Trang 92
Trang 93
III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Tìm hiểu tri thức ngữ văn GV yêu cầu HS tự đọc phần Tri thức ngữ văn ở nhà, HS thảo luận, trình bày cách hiểu một số thuật ngữ/ kh
III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Tìm hiểu tri thức ngữ văn
GV yêu cầu HS tự đọc phần Tri thức ngữ văn ở nhà, HS thảo luận, trình bày cách hiểu một số thuật ngữ/ khái niệm liên quan và nêu câu hỏi về những vấn đề chưa rõ.
GV có thể mở rộng, nâng cao vấn đề bằng một số yêu cầu hoặc câu hỏi gợi ý: - Chia sẻ cách hiểu của em về các khái niệm: hoang đường, huyễn tưởng, kì ảo, kì diệu. Hãy hình dung một ngữ cảnh hoặc chủ đề thích hợp mà em có thể dùng cùng lúc các từ ngữ/ khái niệm trên. - Chia sẻ điều tâm đắc của em về một điển cố văn học được tác giả sử dụng thành công trong tác phẩm đã học. - Giao lưu, tiếp nhận và sáng tạo có ý nghĩa như thế nào trong đời sống văn học?
ĐỌC Văn bản 1 Hải khẩu linh từ (Đền thiêng cửa bể) (Trích) Đoàn Thị Điểm 1. Phân tích yêu cầu cần đạt – HS xác định, nhận biết được đề tài của truyện, nội dung,
ĐỌC
Văn bản 1
Hải khẩu linh từ
(Đền thiêng cửa bể)
(Trích)
Đoàn Thị Điểm
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
– HS xác định, nhận biết được đề tài của truyện, nội dung, nhân vật trong truyện.
– Thông qua đọc bản dịch và tìm hiểu cước chú, HS phân tích được một số khía cạnh nghệ thuật cụ thể của truyện: ngôn ngữ, thủ pháp,...
– HS nhận diện, đánh giá được vai trò của yếu tố kì ảo trong truyện (nhân vật, sự kiện, thủ pháp,...), so sánh với truyện cùng loại (Ví dụ: Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên, SGK Ngữ văn 10, tập một).
– HS vận dụng được kinh nghiệm đọc, trải nghiệm về cuộc sống và kiến thức văn học để đánh giá, phê bình, thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của cá nhân về tác phẩm; phân tích, đánh giá nghệ thuật sử dụng điển cố trong tác phẩm.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
– GV có thể dựa vào những câu hỏi gợi ý trong SGK Ngữ văn 12, tập một, tr. 94 để khởi động giờ học. Cũng có thể lựa chọn những hình thức khác nhằm định hướng cho HS hiểu được về tác giả – phong cách của tác giả được thể hiện trong tác phẩm. Dưới đây là một vài gợi ý bổ sung:
Hãy chia sẻ những hiểu biết của em về truyện truyền kì Việt Nam thời trung đại (nói về một số tác giả, tác phẩm).
Trong khi đọc các tác phẩm văn học, đã có lúc nào em tưởng tượng, ước mơ về một thế giới hoặc về những điều thần kì xuất hiện trong cuộc sống của mình hay chưa? Nếu có, hãy chia sẻ cảm xúc và suy nghĩ của em về điều đó.
– Mục đích của phần khởi động, với bài học này, là nhằm hướng đến việc tạo tâm thế tích cực để dẫn dắt HS đi vào tìm hiểu “thế giới kì ảo” trong các tác phẩm văn học thuộc thể loại truyện truyền kì (trong văn học trung đại) và vai trò, ý nghĩa của yếu tố kì ảo trong truyện hiện đại.
Hoạt động 2 Đọc văn bản GV cho HS đọc, ghi nhớ các ý chính phần giới thiệu về tác giả - tác phẩm trong SGK. Văn bản truyện khá dài, vì thế, kết hợp với yêu cầu
Hoạt động 2 Đọc văn bản
GV cho HS đọc, ghi nhớ các ý chính phần giới thiệu về tác giả - tác phẩm trong SGK.
Văn bản truyện khá dài, vì thế, kết hợp với yêu cầu hướng dẫn đọc trước văn bản ở nhà, GV có thể đặt ra yêu cầu tóm tắt truyện. Trong giờ học, chỉ cần cho HS đọc một số đoạn chính; việc đọc văn bản trên lớp phụ thuộc vào phương án mà GV lựa chọn trong quá trình tổ chức cho HS khám phá văn bản. - Văn bản có nhiều từ ngữ, tình tiết,… khó hiểu, khó nhớ; vì thế, sau khi tóm lược câu chuyện, GV có thể lựa chọn và chỉ định HS đọc thành tiếng một số đoạn nhất định. Trong khi đọc, chú ý các cước chú và nội dung thẻ chỉ dẫn. Trong văn bản chắc chắn xuất hiện những từ ngữ, khái niệm,… khó, HS có thể đọc không thuần thục, do vậy cần phối hợp việc đọc, hướng dẫn đọc với giải thích từ ngữ.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
GV hướng dẫn, lưu ý HS đọc kĩ các cước chú trong SGK, đặc biệt lưu ý các cước chú về từ ngữ khó, nhân vật lịch sử hay các điển cố,… xuất hiện dày đặc trong tác phẩm; điều này có liên quan trực tiếp tới việc đọc hiểu văn bản. Ví dụ, khi đọc câu "Lúc gần nửa đêm, Bích Châu ngửa mặt lên xem tượng trời… ngôi sao thứ tư bắc cực rất gấp." (SGK Ngữ văn 12, tập một, tr. 96), cần dừng lại để đọc cước chú số 2 về khái niệm "tượng trời", nếu không sẽ khó theo dõi diễn biến tiếp theo của câu chuyện khi tác giả nói về các quẻ trong Kinh dịch,… - GV nhắc HS đọc lại những tri thức liên quan về điển cố văn học đã được trang bị ở các lớp dưới. Yêu cầu vận dụng được những tri thức này vào việc khám phá nội dung và nghệ thuật của văn bản.
Một số điểm GV cần lưu ý thêm về văn bản tác phẩm và bản dịch: + Toàn văn tác phẩm Hải khẩu linh từ khá dài, vì thế người biên soạn đã lược một số đoạn (các đoạn lược được kí hiệu […], về cơ bản việc lược trích này không làm ảnh hưởng đến chủ đề - tư tưởng hay diễn biến chính của câu chuyện). Nguyên văn tác phẩm sử dụng một số lượng lớn điển cố. Người biên soạn không chú giải hết các điển cố, vì lời văn dịch đã Việt hoá, điều này không ảnh hưởng nhiều đến việc đọc hiểu văn bản. + Chủ đề, nội dung - tư tưởng của tác phẩm cần được hiểu theo tinh thần khái quát, xuất phát từ điểm nhìn của tác giả và lịch sử thời đại. "Quân Chiêm Thành" ở thời Trần - Lê được phản ánh trong tác phẩm như một thế lực có tính chất đối kháng, nhưng từ nhiều thế kỉ nay đã thống nhất tuyệt đối - toàn vẹn thuộc thể chế nhà nước và thiết chế văn hoá Đại Việt - Đại Nam - Việt Nam. Vì thế, GV cần chủ động nêu và hướng dẫn giải đáp một cách khách quan, khoa học các vấn đề liên quan đến sự kiện, nhân vật, diễn trình lịch sử dân tộc,… gắn với/ được phản ánh trong tác phẩm. + Bản dịch được chọn dùng trong SGK căn cứ vào bản dịch của Ngô Lập Chi, được Nguyễn Đăng Na hiệu chỉnh khi tuyển vào sách Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại. Để đáp ứng các yêu cầu khách quan về ngữ liệu được chọn dùng trong SGK, người biên soạn đã tiếp tục có một số chỉnh lí nhất định.
Dưới đây là phần gợi ý trả lời các câu hỏi và thực hiện các yêu cầu sau khi đọc văn bản trong SGK: Câu hỏi 1 – Yêu cầu của câu hỏi không đơn thuần dừng lại ở ch
Dưới đây là phần gợi ý trả lời các câu hỏi và thực hiện các yêu cầu sau khi đọc văn bản trong SGK:
Câu hỏi 1
– Yêu cầu của câu hỏi không đơn thuần dừng lại ở chỗ HS tự liệt kê được các chi tiết, nhân vật, sự kiện,... có tính chất linh thiêng, kì ảo, mà đòi hỏi HS phải thực sự hiểu biết về những chi tiết, nhân vật, sự kiện,... ấy có ý nghĩa như thế nào trong mạch tự sự của văn bản. GV có thể yêu cầu HS thống kê ngữ liệu liên quan theo từng đoạn văn bản (ứng với bố cục của tác phẩm).
– Tham khảo bảng thống kê sau đây:
STT, Sự kiện, nhân vật, chi tiết,..., Vị trí, ngữ cảnh xuất hiện, Ghi chú
1, – “Thần miếu ở phía trước rất hiển linh” – “nếu đến đó lễ bái thì sẽ được thuận buồm xuôi gió”, – Phần đầu: Nhà vua không nghe lời can gián, nhất quyết khởi binh. – Quan quân tới địa giới Kì Hoa, gặp các bô lão., Lời tâu của các phụ lão đất Kì Hoa
2, “Bích Châu ngửa mặt lên xem tượng trời, thấy một đám mây đen”, Lúc gần nửa đêm nơi bãi vắng trên đất Kì Hoa, Ứng nghiệm với sự kiện xảy ra liền sau đó
..., ..., ..., ...
Câu hỏi 2
– Nội dung câu hỏi bao quát cả câu chuyện, xoay quanh việc xây dựng hình tượng nhân vật nàng Bích Châu. Tuy nhiên, HS chỉ cần tập trung vào một số đoạn thể hiện rõ lời can gián, suy nghĩ và hành động của nhân vật Bích Châu để khái quát về phẩm chất, đức tính của nhân vật (những phẩm chất và đức tính đó đều logic với tinh thần của bài biểu Kê minh thập sách mà Bích Châu dâng vua).
– Gợi ý:
Khi nhà vua muốn dấy binh thảo phạt Chiêm Thành đang quấy phá bờ cõi, Bích Châu dâng biểu can gián, khuyên vua nên rộng lượng, dừng việc binh đao để dân chúng được yên vui. Điều đó cho thấy Bích Châu là con người vừa có tính cách cương trực, vừa có lòng bao dung, thương yêu dân chúng, ghét cảnh chiến tranh; nàng biết suy nghĩ những điều gốc rễ của chính sự quốc gia, lo lắng cho nền trị bình của đất nước,...
Trong tình thế cấp bách (Giao thần buộc nhà vua phải cống nạp phi tần, đúng vào lúc đất nước gặp nạn), mặc dù nhà vua không chuẩn thuận nhưng Bích Châu đã không “tham luyến phấn hoa”, chẳng “tiếc thân bồ liễu”; nàng cũng không cần so đo tính toán mà quyết gieo mình xuống biển, tự nộp thân mình cho Giao thần để giải gỡ mối nguy trước mắt của quan quân. Hành động trên của Bích Châu chứng tỏ nàng là con người quyết liệt, một lòng vì nghĩa vong thân, vì an nguy của đất nước mà dũng cảm hi sinh,...
Tác giả Đoàn Thị Điểm đã xây dựng một mẫu hình người phụ nữ hết sức đặc biệt, thể hiện cụ thể, sinh động, sắc nét qua hình tượng nhân vật nàng Bích Châu, với những đức tính,
phẩm chất ngời sáng: trung trinh, kiên định; có trí tuệ sắc sảo và tinh thần trượng nghĩa; có lòng nhân từ khoan hậu và đức hi sinh;… Câu hỏi 3 Câu hỏi bao hàm
phẩm chất ngời sáng: trung trinh, kiên định; có trí tuệ sắc sảo và tinh thần trượng nghĩa; có lòng nhân từ khoan hậu và đức hi sinh;…
Câu hỏi 3
Câu hỏi bao hàm hai nội dung cần trả lời: Trước hết phải xác định được nội dung tư tưởng - chủ đề - thông điệp chính của tác phẩm; tiếp theo, nêu nhận xét về một khía cạnh trong thủ pháp nghệ thuật (sự đan xen giữa yếu tố lịch sử và yếu tố huyền thoại,…) của tác phẩm trong việc thể hiện nội dung tư tưởng - chủ đề ấy. Nội dung câu hỏi cũng kết nối với một yêu cầu mà HS đã được thể nghiệm qua bài Lựa chọn và hành động (Bài 9, SGK Ngữ văn 1 1, tập hai). Trong việc xác định, khái quát về nội dung tư tưởng - chủ đề chính của truyện (thông qua câu chuyện về nàng Bích Châu), cũng có thể xuất hiện những quan điểm khác biệt; nếu cần thiết, GV có thể tổ chức cho HS thảo luận để đi đến sự nhìn nhận thống nhất về vấn đề.
Nội dung tư tưởng - chủ đề chính của truyện Đền thiêng cửa bể: Thông qua câu chuyện về nàng Bích Châu, một nhân vật gắn với những truyền tụng về các sự kiện lịch sử diễn ra ở
đời Trần và đời Lê; gián tiếp đề cập quá trình thống nhất giang sơn của các triều đại phong kiến; tác giả đã ca ngợi tấm gương trung trinh, tiết nghĩa của người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, một lòng vì non sông đất nước.
Sự đan xen giữa yếu tố lịch sử và yếu tố huyền thoại trong câu chuyện được tác giả "tổ chức" ở nhiều lớp, nhiều tầng bậc và khía cạnh: cốt lõi là các sự thật lịch sử (sự nghiệp mở rộng bờ cõi của các vua đời Trần và đời Lê; ngôi đền thờ Chế Thắng phu nhân ở Hà Tĩnh;…) gắn liền với các chi tiết, nhân vật, sự kiện kì ảo xuất hiện từ đầu đến cuối thiên truyện (Giao thần cản trở, Bích Châu hiến mạng cứu nguy; thuỷ quốc của Quảng Lợi vương; viên ngọc minh châu; Bích Châu hiển linh;…).
Sự đan xen giữa yếu tố lịch sử và yếu tố huyền thoại trong truyện có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, giúp việc thể hiện nội dung tư tưởng - chủ đề của tác phẩm được trọn vẹn và hấp dẫn, lôi cuốn: nền trị bình của đất nước là thiêng liêng, chính sự quốc gia là việc hệ trọng, mỗi người đều phải có khát vọng phụng sự; các thế lực siêu nhiên thần thánh cũng theo đó mà chịu nhượng bộ, bị "khuất phục" trước ý chí kiên định, tấm lòng vì nghĩa chân chính của con người; con người, nếu giữ trọn đạo nghĩa, biết hiến dâng cho mục đích cao đẹp thì sẽ được hoá thân vào lịch sử, trở nên linh thiêng bất tử;…
Câu hỏi 4
Đây là một câu hỏi mở, tuỳ thuộc vào nhận thức và cảm xúc của mỗi HS mà có thể có các "đáp án" khác nhau. Tuy vậy, GV nên định hướng để HS xác định các chi tiết có yếu tố kì ảo quan trọng (chi tiết có khả năng chi phối đến mạch logic của diễn biến câu chuyện). Việc lí giải vì sao chi tiết có yếu tố kì ảo ấy hấp dẫn hơn cả, đối với mỗi HS cũng có thể có cách giải thích khác nhau. Nhưng việc lí giải cũng nên đi theo định hướng chung: tô đậm tài năng, phẩm chất của nhân vật; giúp câu chuyện trở nên li kì hơn.
Tham khảo ví dụ sau: Chi tiết nàng Bích Châu hiển linh giáng trần sau khi u hồn đã được tế độ, nàng "trò chuyện" với vua Lê Thánh Tông và "thắc mắc" về hai câu kết bài thơ nhà vua ngự đề ở ngôi miếu thờ. Chi tiết này chứng tỏ: Dẫu là thần tiên cũng vẫn tưởng nghĩ đến ân nghĩa vua tôi, chồng vợ; Bích Châu quả là bậc "anh kiệt trong đám nữ lưu", đáng được ngợi ca, truyền tụng.
Câu hỏi 5 Câu hỏi có dụng ý giúp HS gắn kết (các vấn đề đặt ra, được khơi gợi) từ nội dung tác phẩm văn học với các vấn đề đời sống (theo thực tiễn lịch sử - xã
Câu hỏi 5
Câu hỏi có dụng ý giúp HS gắn kết (các vấn đề đặt ra, được khơi gợi) từ nội dung tác phẩm văn học với các vấn đề đời sống (theo thực tiễn lịch sử - xã hội cụ thể). Để thực hiện yêu cầu này, GV cần giải thích để HS hiểu được "quan điểm hiện thực" của nhà văn: "Quan điểm hiện thực" nói đến ở đây chính là cách nhìn nhận, xem xét, đánh giá,… của tác giả đối với các hiện tượng của đời sống (lịch sử, xã hội; hiện thực cuộc sống,…). HS cần đọc kĩ lại các đoạn văn bản tương ứng để phân tích và nêu ý kiến của mình.
Trong nội dung truyện Hải khẩu linh từ, "bộ máy nhà nước" ở thuỷ quốc của Quảng Lợi vương và hai bức thư trao đổi của vua Lê Thánh Tông với Quảng Lợi vương có thể gợi ra nhiều điều đáng suy ngẫm về quan điểm của tác giả về hiện thực lịch sử, xã hội của đất nước. Sau đây là một vài gợi ý có thể tham khảo:
"Bộ máy nhà nước" của Quảng Lợi vương: Theo thiết chế, mô hình bộ máy cai trị của nhà nước phong kiến (đương thời, đời Lê); đứng đầu là nhà vua, bên dưới là "nội các" gồm các "ban", "bộ", "ngành"/ với các chức quan, phẩm hàm,… tương ứng theo một tôn ti trật tự
cụ thể, tức có "hiến chương", pháp độ rõ ràng (ví dụ: các chức quan như thừa tướng, ngự sử, tổng binh, đô đốc,…).
Nội dung hai bức thư trao đổi của vua Lê Thánh Tông và Quảng Lợi vương: Lời lẽ đối đãi theo phép tắc ngoại giao; chuẩn mực xã hội và kỉ cương phép nước được đề cao; chính tà phân rõ, luân thường đạo lí được coi trọng; kẻ biết trọng danh dự, giữ tiết tháo được nể vì;… (Thư phúc đáp của Quảng Lợi vương: "Dẫu là hai nơi âm dương cách biệt, nhưng ba thước gươm sáng chẳng dung gian tà.",…).
Quan điểm về hiện thực lịch sử, xã hội của tác giả: Đề cao vương đạo - phép nước theo tinh thần Nho giáo; coi trọng sự ổn định xã hội và tính tôn ti trật tự của thiết chế nhà nước; đề cao phẩm cách cá nhân, đạo lí làm người;… Tác giả đã từ thực tiễn lịch sử và cảm quan giá trị thời đại để nhìn nhận, phản ánh và biểu lộ mong mỏi, khát vọng của mình.
Câu hỏi 6
Để thực hiện yêu cầu của câu hỏi này, HS cần nhận biết (thông qua thống kê, phân loại các biểu hiện,…) của ngôn ngữ đối thoại được tác giả sử dụng trong tác phẩm, gắn với các tình tiết - diễn biến cụ thể của câu chuyện; từ đó trình bày các nhận xét có liên quan về nghệ thuật tự sự của tác giả. "Ngôn ngữ đối thoại" trong tác phẩm được thể hiện chủ yếu qua các phương diện và cấp độ: số lượng các lời thoại trực tiếp; tính đối thoại thể hiện qua việc tranh luận, tranh biện, trao đổi,… để thể hiện một tư tưởng, quan niệm nào đó; từ ngữ, kiểu câu (ví dụ: từ ngữ xưng hô, câu hỏi chất vấn,…);…
Từ gợi ý trên, GV có thể hướng dẫn/ yêu cầu HS thực hiện các khảo sát, thống kê,… hoặc đơn giản là tìm các minh chứng tiêu biểu thể hiện rõ "ngôn ngữ đối thoại" được tác giả sử dụng trong văn bản. Ví dụ: thống kê sơ bộ trong văn bản (trích) cho thấy tác giả sử dụng tới trên 30 lời thoại; hầu hết các nhân vật chính đều có lời thoại trực tiếp; có cả lời thoại trong "hiện thực lịch sử" và lời thoại của các nhân vật thuộc hai thế giới hữu hình và vô hình;…
Lưu ý: Truyện thời trung đại nói chung và truyện truyền kì nói riêng, theo diễn trình phát triển, ngày càng có sự tăng cường ngôn ngữ đối thoại. Nếu như ở các giai đoạn sơ kì, truyện thời trung đại thường chủ yếu sử dụng phương thức trần thuật (kể, tả,… là chủ yếu) thì đến các giai đoạn sau, đối thoại và ngôn ngữ đối thoại ngày càng chiếm ưu thế trong phương thức và nghệ thuật
tự sự. Ngôn ngữ đối thoại trong Hải khẩu linh từ được tác giả sử dụng với tần suất cao (so với các dạng thức lời nói khác); lời thoại (của các nhân vật khác nha
tự sự. Ngôn ngữ đối thoại trong Hải khẩu linh từ được tác giả sử dụng với tần suất cao (so với các dạng thức lời nói khác); lời thoại (của các nhân vật khác nhau) được tác giả sử dụng khá nhuần nhuyễn, tự nhiên, tương thích với nội dung và diễn biến câu chuyện;… Điều này đã góp phần làm nên sức hấp dẫn của câu chuyện và mang lại sự thuyết phục trong việc thể hiện chủ đề - tư tưởng của tác phẩm.
Câu hỏi 7
Câu hỏi này có độ "mở" khá lớn. GV cần tôn trọng mọi suy nghĩ, bình luận, đánh giá,… có liên quan của HS. Tuy nhiên, phải đảm bảo nguyên tắc chung là các bình luận, đánh giá,… cần xuất phát từ việc hiểu/ nắm bắt được nội dung - tư tưởng của tác phẩm; tránh những diễn giải chủ quan, thiên kiến. Nội dung câu hỏi cũng phần nào có sự kết nối với các chủ đề "lựa chọn và hành động", "công dân với Tổ quốc",… trong các bài học mà HS đã được học và thể nghiệm. Sau đây là một vài gợi ý mang tính định hướng:
Nhân vật Bích Châu"hiển linh"hai lần trong hai sự kiện "vãng - hoàn" của vua Lê Thánh Tông. Cả hai lần hiển linh của nàng đều để lại những dấu ấn cụ thể: Lần thứ nhất, nàng giãi bày
mối oan khuất với vua Lê, được nhận "ơn tái tạo"; (nàng âm thầm phù trợ giúp) nhà vua "đi đến đâu như gió mùa thu bẻ cành khô, núi Thái Sơn đè quả trứng, bắt sống tù trưởng, hát khúc khải hoàn". Lần thứ hai, nàng tỏ bày sự"không được yên lòng về chỗ vua tôi, chồng vợ" vì ý kết của bài thơ nhà vua ngự đề trên miếu thờ ("Than ôi! Trăm vạn quân hùng mạnh,/ Lại kém thư sinh một hịch văn!"). Nhà vua thể theo tâm nguyện của nàng mà sửa lại: "Muôn thuở cương thường không hổ thẹn,/ Thư cưu vờn sóng dưới chân đền . Ý thơ ngự đề chuyển từ việc ca tụng công tích của Bích Châu sang việc ghi nhận khí tiết, phẩm giá của nàng. Cũng vì những điều ấy, khi "về đến kinh đô, nhà vua hạ chiếu cho lập đền thờ phu nhân,… Mãi đến đời nay khói hương vẫn còn nghi ngút, rất là linh ứng .
Chết mà không mất, linh hồn Bích Châu vẫn "theo giúp cơ binh", một lòng vì"mối xa thư đồ sộ" (Nguyễn Đình Chiểu). Tấm gương trung nghĩa của nàng được công lí rọi soi. Khi nàng "đã lên tiên, tiêu diêu nơi mây trắng", vẫn "không được yên lòng"về tiếng "vua tôi, chồng vợ", điều đó càng hợp với nhân luân, được bậc vua anh minh thấu hiểu và dân chúng đời đời khói hương. Quả là, "thác mà ưng đình miếu để thờ" (Nguyễn Đình Chiểu), sự linh ứng đâu phải chỉ có ở cõi thần tiên! Nàng Bích Châu trung trinh đã hoá thân thành một biểu tượng bất tử trong lòng nhân dân.
Hoạt động 4 Kết nối đọc - viết
Hoạt động kết nối đọc - viết có dụng ý khơi gợi cho HS phát triển năng lực phân tích, cảm thụ về hình tượng nhân vật trong tác phẩm. Gợi ý chung và các yêu cầu cần thực hiện:
Cần đảm bảo yêu cầu về hình thức, cấu trúc đoạn văn. Đoạn văn có thể tổ chức thành một luận điểm, bao gồm một số ý nhỏ. Có thể kết hợp việc phân tích với bình luận, đánh giá. Cần lưu ý phân biệt và liên hệ hình tượng nhân vật nàng Bích Châu trong tác phẩm với hình mẫu Nguyễn Cơ - cung phi đời Trần (mà tác giả đã xác nhận trong chính tác phẩm).
Những đức tính và phẩm chất của nhân vật Bích Châu được tác giả tô đậm trong tác phẩm: tài sắc vẹn toàn, bao dung đôn hậu; một lòng trung nghĩa, vì nước quên thân;… Tác giả đã xuất phát từ cảm quan luân lí, đạo đức và tư tưởng Nho học chính thống để xây dựng một mẫu hình nhân vật người phụ nữ lí tưởng.
Văn bản 2 Muối của rừng (Trích) Nguyễn Huy Thiệp 1. Phân tích yêu cầu cần đạt – HS nhận biết và phân tích, đánh giá được vai trò của yếu tố kì ảo trong truyện n
Văn bản 2
Muối của rừng
(Trích)
Nguyễn Huy Thiệp
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
– HS nhận biết và phân tích, đánh giá được vai trò của yếu tố kì ảo trong truyện ngắn hiện đại.
– HS vận dụng được kinh nghiệm đọc, trải nghiệm cuộc sống và tri thức văn học để đánh giá, phê bình, thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của cá nhân về tác phẩm.
– HS biết nhận xét nội dung bao quát của văn bản, phân tích được các chi tiết tiêu biểu trong văn bản.
– HS biết so sánh, đánh giá các tác phẩm văn học có những mối liên hệ nhất định với nhau, làm rõ được những yếu tố vay mượn, cải biên,...
– HS có ý thức trân trọng, bảo vệ thiên nhiên, có lối sống hoà hợp với thế giới tự nhiên.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
GV triển khai hoạt động này một cách linh hoạt cho phù hợp với thực tế, có thể tham khảo một trong những cách sau:
– Gọi 2 – 3 HS kể tên tác phẩm có yếu tố kì ảo trong văn học hiện đại. Gợi ý cho HS nói về những yếu tố kì ảo trong tác phẩm đó.
– Gọi 1 – 2 HS trả lời câu hỏi: Theo em, con người cần phải ứng xử với thiên nhiên như thế nào?
– Thực hiện chơi trò chơi, xem tranh ảnh, clip có liên quan đến tác giả Nguyễn Huy Thiệp, tác phẩm Muối của rừng,...
Hoạt động 2 Đọc văn bản
– Mặc dù đã được lược bớt một đoạn, văn bản Muối của rừng trong SGK vẫn còn hơi dài, khó có thể cho HS đọc trọn vẹn trên lớp. GV nên cho HS đọc một đoạn tạo không khí, sau đó kể tóm tắt phần còn lại dựa trên việc chuẩn bị bài ở nhà của HS.
– GV nhắc HS chú ý đến những gợi ý, định hướng ở các thẻ chỉ dẫn bên phải văn bản.
– GV hướng dẫn HS đọc diễn cảm, thể hiện được lời kể, lời nhân vật với những sắc thái cảm xúc đa dạng. GV có thể đọc mẫu một đoạn ngắn.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản Hướng dẫn HS tìm hiểu tác giả, tác phẩm: Cho HS đọc phần giới thiệu tác giả, tác phẩm trong SGK. Có thể kết hợp trình chiếu hình ản
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
Hướng dẫn HS tìm hiểu tác giả, tác phẩm: Cho HS đọc phần giới thiệu tác giả, tác phẩm trong SGK. Có thể kết hợp trình chiếu hình ảnh bìa sách Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, một vài trang trong văn bản Muối của rừng, chú ý phần đã bị lược đi. Lưu ý HS những thông tin có liên quan trực tiếp đến văn bản. Có thể nêu câu hỏi: Theo em, những thông tin nào đáng lưu ý? Vì sao? - Hướng dẫn HS tìm hiểu bố cục của văn bản: Cho HS trao đổi về cách chia đoạn, đặc biệt là việc tóm tắt nội dung từng đoạn bằng một câu thật ngắn gọn. Nên chấp nhận những cách ngắt đoạn khác nhau. Dưới đây là một cách ngắt đoạn gắn với những chi tiết chính trong câu chuyện:
Đoạn 1: "Ông Diểu… nặng nề.": Ông Diểu gặp đàn khỉ và bắn trúng con khỉ đực. + Đoạn 2: "Sự hỗn loạn… buông mồi.": Ông Diểu chứng kiến khỉ cái quay lại dìu khỉ đực chạy đi.
Đoạn 3: "Từ mô đá… từng đường nét.": Ông Diểu bị khỉ con cướp súng và chứng kiến những sự lạ. + Đoạn 4: "Có tiếng kêu… an toàn.": Ông Diểu leo lên mỏm núi và cứu chữa con khỉ đực. + Đoạn 5: "Ông Diểu lần mò… con khỉ đực nằm.": Ông Diểu ôm khỉ đực xuống núi rồi lại phóng sinh cho nó.
Đoạn 6: Phần còn lại: Ông Diểu ra về và gặp hoa tử huyền. - Hướng dẫn HS tìm hiểu văn bản: Trong kế hoạch bài dạy, GV định hướng cho HS khám phá văn bản theo phương án riêng của mình, nhưng nhất thiết phải bám yêu cầu cần đạt và chú ý khai thác hệ thống câu hỏi sau đọc của SGK. Tuỳ từng đối tượng HS và điều kiện dạy học cụ thể, có thể chia tách, thiết kế lại, bổ sung thêm câu hỏi về nội dung câu chuyện, giá trị tư tưởng, đặc sắc nghệ thuật của tác phẩm,… GV nên tham khảo câu hỏi gợi ý trong các thẻ đọc. Sau đây là những gợi ý cụ thể về cách giải quyết các yêu cầu được đặt ra từ hệ thống câu hỏi sau khi đọc:
Câu hỏi 1
GV tổ chức trao đổi, thảo luận và gợi dẫn để HS hiểu được ý nghĩa quan trọng của nhan đề.
Nhan đề gợi ra câu chuyện về thiên nhiên (như Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Mảnh trăng cuối rừng (Nguyễn Minh Châu), Chiếc lá cuối cùng (O. Hen-ry - O. Henry),… - Nhan đề gợi ra những chuyện lạ (vì bình thường thì muối gắn với biển): Trong câu chuyện có những chi tiết lạ lùng liên quan đến hành trình trải nghiệm của nhân vật chính. - Nhan đề kết nối chặt chẽ với phần kết của câu chuyện: Ông Diểu phóng sinh cho con khỉ, ra về gặp hoa tử huyền - "người ta vẫn gọi hoa này là muối của rừng". Đây là sự lặp lại có chủ ý của tác giả về kết cấu để nhấn mạnh thông điệp: Con người sẽ được bình yên, no ấm khi biết sống hoà hợp với tự nhiên ("Khi rừng kết muối, đấy là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng phong túc.").
Câu hỏi 2 – Câu hỏi này yêu cầu HS thực hiện nhiều hoạt động (đọc tác phẩm; kể tóm tắt về hành trình đi săn, chỉ ra hành trình trải nghiệm và nhận thức của ông
Câu hỏi 2
– Câu hỏi này yêu cầu HS thực hiện nhiều hoạt động (đọc tác phẩm; kể tóm tắt về hành trình đi săn, chỉ ra hành trình trải nghiệm và nhận thức của ông Diểu; vẽ sơ đồ) nên GV cần lưu ý HS chuẩn bị kĩ ở nhà. Trong giờ học, GV có thể gọi 1 – 2 HS trình bày trước lớp rồi nhận xét, hướng dẫn, trợ giúp HS hoàn chỉnh việc tóm tắt tác phẩm bằng sơ đồ.
– Có nhiều cách lập sơ đồ. Sau đây là một sơ đồ để GV tham khảo:
Ông Diểu gặp đàn khỉ (nghĩ về con người).
➡️ Ông Diểu bắn khỉ đực (sợ hãi vì làm việc ác).
➡️ Chứng kiến khỉ cái dịu khỉ đực chạy trốn (tức giận, buồn bã).
➡️ Bị khỉ con lấy súng (phá lên cười).
⬇️
Chứng kiến cảnh tượng Hõm Chết (bàng hoàng, kinh sợ).
➡️ Cứu chữa khỉ đực rồi bế xuống núi (tiếc con mồi, mũi lòng thương cảm).
➡️ Khỉ cái bám theo (cảm thấy bị xúc phạm, khổ sở, giác ngộ).
➡️ Ông Diểu phóng sinh cho khỉ đực, gặp hoa tử huyền (cô đơn, hạnh phúc).
Câu hỏi 3
– Đây là một câu hỏi gợi mở những suy nghĩ cá nhân. GV nên thực hiện đàm thoại, gợi dẫn cho HS trình bày cảm nghĩ của mình.
– GV gợi ý cho HS nêu lên những ý nghĩ và nhận xét của ông Diểu về con khỉ đầu đàn ("gồm lắm đầy", "tự tin đến thô bạo"), về con khỉ đực ("cái thằng bố ô trọc ấy", "đồ phong tình phóng đãng", "tên bạo chúa khốn nạn"), về con khỉ cái ("giống cái bao giờ cũng dễ phân tâm", "với giống cái thì thân thể mình là quan trọng nhất").
– GV cho HS chia sẻ cảm nhận cá nhân về những nhận xét của ông Diểu. Tuy khích lệ những ý kiến khác biệt, GV vẫn cần gợi ý, hướng dẫn để HS nhận ra được tính chủ quan, cực đoan, định kiến,... nhưng thú vị ở một số ý kiến thuộc loại này. Điều này hoàn toàn tương hợp với tính đối thoại trong tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp.
Câu hỏi 4
– Câu hỏi này yêu cầu HS huy động kiến thức tổng hợp và suy nghĩ cá nhân. GV có thể tổ chức thảo luận nhóm và hướng dẫn HS tập hợp câu trả lời theo hai nội dung của câu hỏi để làm rõ yếu tố kì ảo trong tác phẩm (biểu hiện, cách thức, chức năng, hiệu quả,...).
– Những sự việc kì lạ:
Cảnh tượng ở Hõm Chết: "sương mù dâng lên cuồn cuộn, trông vừa kinh dị, vừa đầy tử khí".
Khỉ con màu trắng – "Cô hồn của những bà cô ông mãnh thường biến thành hình khỉ trắng".
Chỗ con khỉ đực bị thương nằm trên "ngọn đá phẳng lì và khá chông chênh", "cảm tưởng như bất cứ lúc nào tảng đá cũng có thể lăn nhào".
Tiếng kêu của khỉ đực"tựa như Thần Chết bực mình", "lắp bắp nghe như tiếng của trẻ con". + Núi lở bất ngờ - "đoạn đường mà ông leo lên lúc nãy loáng cái chỉ còn
Tiếng kêu của khỉ đực"tựa như Thần Chết bực mình", "lắp bắp nghe như tiếng của trẻ con". + Núi lở bất ngờ - "đoạn đường mà ông leo lên lúc nãy loáng cái chỉ còn một vết chém thẳng phẳng .
Chỗ ông Diểu để quần áo "đùn lên một đống mối to gần bằng cây rạ". + Khỉ cái đeo bám "lẽo đẽo đằng sau", "lẵng nhẵng bám theo". - Cảm xúc và suy nghĩ của ông Diểu: + GV cho HS tìm những từ ngữ diễn tả cảm xúc, suy nghĩ của ông Diểu trong cuộc săn khỉ: "kinh hoàng", "hay là ma?", "bàng hoàng", "không ngờ", "rùng mình", "kinh hãi", "thót mình", "giật mình", "thấy buồn tê tái",…
GV gợi dẫn để HS thấy được diễn biến tâm trạng phức tạp của ông Diểu (kinh ngạc - sợ hãi - buồn bã khi nhận thấy thiên nhiên bị huỷ hoại, khi bị thiên nhiên cảnh báo và trừng phạt, khi nhận thấy bản tính và phẩm tính của loài vật,…).
Chính những "sự lạ" trên hành trình săn khỉ đã làm cho ông Diểu thay đổi nhận thức và liên tục hành động "lạ lùng".
Câu hỏi 5
Đây là một câu hỏi mở. GV nên tổ chức cho HS trao đổi, chia sẻ suy nghĩ cá nhân. GV gợi dẫn, chia sẻ rồi tổng kết lại:
Tên hoa do nhà văn hư cấu, gợi liên tưởng về sự huyền hoặc, lạ lùng (tử: màu đỏ tía; huyền: màu đen; kết quả của sự"phối màu" đặc biệt này tạo ấn tượng kì ảo).
Đặc tả hoa: gợi dẫn về loài hoa có thật (cây muối, sơn muối, dã sơn, diêm phu mộc, ngũ bội tử,…).
Tình huống gặp hoa: bất ngờ, ngoài dự kiến ("lối đi khác", "đầy bụi gai ngáng đường nhưng hoa tử huyền nhiều không kể xiết").
Cảm xúc của ông Diểu: "dừng lại sững sờ". + Lời bình luận "Khi rừng kết muối, đấy là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng phong túc.".
Hoa tử huyền xuất hiện như là sự ghi nhận, ban thưởng cho ông Diểu, cho những người biết sống hoà hợp với tự nhiên.
Câu hỏi 6
Câu hỏi này đòi hỏi HS huy động kiến thức nhiều mặt để phân tích được ý nghĩa của những chi tiết ở phần đầu và cuối truyện, liên hệ và kết nối chúng để làm rõ thông điệp của tác phẩm. HS có thể đáp ứng yêu cầu ở những mức độ khác nhau. Vì thế, GV nên tổ chức trao đổi, gợi dẫn để HS làm rõ được những nội dung cơ bản.
Ở đầu truyện: Ông Diểu đi săn - trang phục đầy đủ, mang theo súng săn, lương thực với tinh thần chủ động, tự tin và tâm thế kẻ cả, định kiến. Đây là hình ảnh con người cao ngạo, làm chủ tự nhiên, tự tiện khai thác, huỷ hoại tự nhiên để phục vụ cuộc sống của mình.
Ở cuối truyện: Sau khi bắn khỉ và cứu chữa rồi tha bổng cho con mồi, trải qua nhiều cảm xúc và suy nghĩ, ông Diểu "trần truồng như thế, cô đơn như thế" khi ra k
Ở cuối truyện: Sau khi bắn khỉ và cứu chữa rồi tha bổng cho con mồi, trải qua nhiều cảm xúc và suy nghĩ, ông Diểu "trần truồng như thế, cô đơn như thế" khi ra khỏi rừng. Rừng đã tước đoạt của ông tất cả quần áo, thức ăn, vũ khí nhưng trả lại cho ông trạng thái tự nhiên, hoà hợp với đất trời trong mưa xuân dịu dàng. Con người đã trở nên khiêm nhường, nhỏ bé trước tự nhiên. Con người chỉ là một loài giữa muôn loài trong vũ trụ.
Thông điệp của tác phẩm: Con người cần phải biết sống hoà hợp với tự nhiên.
Câu hỏi 7
Câu hỏi này hướng đến việc nâng cao năng lực phân tích, khái quát hoá của HS. Khi xem xét một thủ pháp nghệ thuật hiện diện ở nhiều tác phẩm, HS cần phải tìm hiểu cả những biểu hiện, đặc điểm và tác dụng của thủ pháp đó. GV nên tổ chức cho HS trao đổi, thảo luận nhóm rồi trình bày trước lớp.
GV có thể gợi ý từng phần:
Ở Đền thiêng cửa bể có những chi tiết kì lạ ("mây đen từ phương đông lại, lấn vào ngôi sao thứ tư bắc cực", "gió lốc cuồn cuộn đổ vào thuyền vua",…) nhưng đáng kể hơn là các nhân vật kì ảo (đô đốc vùng biển Nam, cung nhân đời Duệ Tông - linh hồn nàng Bích Châu, Quảng Lợi vương - vua biển Nam Minh), thủ pháp kì ảo (người con gái đẹp từ dưới nước hiện lên, dâng ngọc minh châu rồi biến mất; Giao thần cụp đuôi trốn chạy; tương thông cõi tiên, dương thế, âm phủ;…). Sự đối lập, tương phản giữa yếu tố ảo và thực đóng vai trò nổi bật, làm nên đặc trưng của truyện truyền kì.
Ở Muối của rừng, nhà văn kiến tạo một số chi tiết có tính chất kì, lạ, hiếm gặp (đối lập với bình phàm) để tạo tình huống đặc biệt nhằm bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của nhân vật trong truyện ngắn hiện đại.
Hoạt động 4 Kết nối đọc - viết
Yêu cầu của hoạt động kết nối đọc - viết trong SGK hướng đến mục tiêu giúp HS phát triển năng lực phân tích, đánh giá việc sử dụng một phương thức nghệ thuật cụ thể trong tác phẩm, ở đây là yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Muối của rừng. Gợi ý chung và các yêu cầu cần thực hiện:
Cần đảm bảo yêu cầu về hình thức, cấu trúc đoạn văn. Đoạn văn có thể tổ chức thành một luận điểm, bao gồm một số ý nhỏ. Có thể kết hợp việc phân tích với bình luận, đánh giá. Cần lưu ý yêu cầu "trình bày suy nghĩ của bạn về…" chứ không dừng lại ở việc nhận diện các yếu tố kì ảo trong truyện.
Trên cơ sở nhận diện về các yếu tố kì ảo xuất hiện ứng với các phần kết cấu - diễn biến của câu chuyện, HS có thể tự đặt ra các câu hỏi: Nếu tác giả không sử dụng các yếu tố kì ảo trong ngữ cảnh ấy thì chủ đề - tư tưởng của tác phẩm sẽ thay đổi như thế nào? Những yếu tố kì ảo ấy tác động gì đến tâm lí, xúc cảm, suy tư của người đọc?
Thực hành tiếng Việt
Thực hành tiếng Việt
VIẾT Viết bài văn nghị luận về việc vay mượn - cải biến - sáng tạo trong một tác phẩm văn học 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết được những yêu cầu của k
VIẾT
Viết bài văn nghị luận về việc
vay mượn - cải biến - sáng tạo
trong một tác phẩm văn học
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết được những yêu cầu của kiểu bài, bao gồm việc xác định người sáng tác đã tiếp nhận/ vay mượn những yếu tố nào từ tác phẩm có trước, có những cải biến (về nội dung, về hình thức) và sáng tạo riêng như thế nào, phân tích được tác động của những điều đó đến việc thể hiện thông điệp, cảm xúc,… của tác giả. - HS biết thực hành viết bài văn nghị luận (về việc tiếp nhận ảnh hưởng và sáng tạo trong một hoặc một nhóm tác phẩm văn học) theo các bước được hướng dẫn.
2. Những lưu ý về yêu cầu đối với kiểu bài
Bài học nêu yêu cầu cơ bản đối với kiểu bài văn nghị luận về việc vay mượn - cải biến - sáng tạo trong một (hoặc một nhóm) tác phẩm văn học; phương thức chính là nghị luận, nhưng có thể kết hợp với một số phương thức khác như thuyết minh, biểu cảm.
Trong đó, yêu cầu quan trọng nhất là người viết phải chỉ ra, phân tích, đánh giá được về những điểm vay mượn, cách tân, sáng tạo của tác giả thể hiện cụ thể qua
Trong đó, yêu cầu quan trọng nhất là người viết phải chỉ ra, phân tích, đánh giá được về những điểm vay mượn, cách tân, sáng tạo của tác giả thể hiện cụ thể qua tác phẩm. - GV hướng dẫn, gợi ý cho HS lựa chọn một tác phẩm đã học trong CT hoặc được tìm hiểu thêm ngoài CT mà ở đó có những biểu hiện tương đối rõ của việc tiếp nhận ảnh hưởng ở các phương diện và mức độ khác nhau. - Bài văn nghị luận về một vấn đề văn học là kiểu văn bản HS đã được học, luyện tập nhiều. Đây là kiểu văn bản quan trọng, thể hiện được năng lực văn học của người viết. HS cần vận dụng được tổng hợp các kĩ năng đã học để thực hiện yêu cầu. - Với vấn đề văn học cụ thể là sự vay mượn - cải biến - sáng tạo thể hiện trong tác phẩm; cần rèn luyện những thao tác, kĩ năng so sánh hai tác phẩm với nhau (tác phẩm ra đời trước và tác phẩm chịu ảnh hưởng); nghiên cứu, sắp xếp và trình bày các vấn đề theo logic khoa học.
3. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Tìm hiểu yêu cầu của kiểu bài
GV cho HS đọc lời dẫn về phạm vi nội dung nghị luận đặt ra; đọc và phân tích các yêu cầu chính của kiểu bài; nêu các câu hỏi cụ thể để làm rõ từng yêu cầu. - GV hướng dẫn HS phân tích, thảo luận một vài yêu cầu cốt lõi, ví dụ: phân tích những cách tân, sáng tạo của tác giả. GV cũng có thể sử dụng câu hỏi gợi mở, cho HS thảo luận về các yêu cầu của kiểu bài: Yêu cầu quan trọng nhất của kiểu bài nghị luận về một vấn đề văn học là gì? Điều gì làm nên tính thuyết phục và sức hấp dẫn của bài văn nghị luận về hiện tượng vay mượn - cải biến - sáng tạo trong tác phẩm? Việc so sánh, đối chiếu, khảo sát hai tác phẩm (tác phẩm ra đời trước và tác phẩm chịu ảnh hưởng) sẽ có tác động như thế nào đến hiệu quả bài viết?
Hoạt động 2 Đọc và phân tích bài viết tham khảo
GV hướng dẫn HS đọc bài viết tham khảo, lưu ý sử dụng thẻ chỉ dẫn bên phải văn bản để nhận biết nội dung cơ bản và các thao tác, kĩ năng được người viết sử dụng. - HS tự trả lời các câu hỏi sau bài viết tham khảo, GV nêu nhận xét phần trả lời của HS. Mục tiêu hướng tới của việc đọc bài viết tham khảo là nắm được đặc điểm của kiểu bài viết và các thao tác cần vận dụng khi thực hành viết. Cần lưu ý: + Câu hỏi 1 yêu cầu HS nhận biết về việc tác giả bài viết đã xác định sự kế thừa và biến đổi ở những phương diện chính nào. + Câu hỏi 2 nhắc HS nhận diện, phân tích về phát hiện mới mẻ của tác giả bài viết về vấn đề. + Câu hỏi 3 lưu ý HS biết cách nhận xét về nội dung và cách nhận định - đánh giá của tác giả bài viết. + Câu hỏi 4 hướng đến việc học tập các kĩ năng cần thiết thông qua bài viết, để chuẩn bị cho phần thực hành viết của bản thân.
Hoạt động 3 Thực hành viết theo các bước GV căn cứ nội dung, trình tự các bước thực hành viết đã được hướng dẫn cụ thể, chi tiết trong SGK Ngữ văn 12, tập một,
Hoạt động 3 Thực hành viết theo các bước
GV căn cứ nội dung, trình tự các bước thực hành viết đã được hướng dẫn cụ thể, chi tiết trong SGK Ngữ văn 12, tập một, tr. 120 - 122 để tổ chức các hoạt động: - GV yêu cầu HS tự đọc kĩ phần Thực hành viết, có thể đọc ở nhà; trên lớp chỉ nêu các vấn đề còn thắc mắc, nếu cần thì tổ chức cho HS thảo luận để thống nhất những nội dung chưa hiểu rõ. Thực hiện các bước theo quy trình viết mà SGK đã liên tục nhấn mạnh, lặp lại qua các bài học sẽ giúp HS hình thành kĩ năng thực hành viết một cách thuần thục.
Hướng dẫn HS thực hành theo từng bước: + Chuẩn bị viết: HS đọc kĩ các gợi ý trong SGK để chọn được đề tài/ vấn đề phù hợp. + Tìm ý, lập dàn ý: GV hướng dẫn HS dựa vào các câu hỏi gợi ý trong SGK để tìm ý và dựa vào các ý tìm được cũng như gợi ý từ bài viết tham khảo để lập dàn ý.
Viết: HS thực hiện bài viết theo dàn ý đã lập, bài viết cần đầy đủ bố cục. + Chỉnh sửa, hoàn thiện: HS tự chỉnh sửa, hoàn thiện; chú ý kiểm tra tính chính xác cả về nội dung và hình thức của bài viết. - Tuỳ theo kế hoạch dạy học đã được thống nhất, bài viết có thể được thực hiện ở lớp hoặc ở nhà. Nếu HS làm tại lớp, thời lượng tối thiểu cần cho hoạt động viết là 1 tiết. Lưu ý HS dựa theo gợi ý chỉnh sửa trong SGK để hoàn thiện bài viết.
TRẢ BÀI
Hoạt động 1 Nhắc lại, khắc sâu yêu cầu của kiểu bài
GV tổ chức hoạt động phù hợp giúp HS khắc sâu yêu cầu chung của kiểu bài viết văn bản nghị luận về một vấn đề văn học, cụ thể với bài học này là viết bài văn nghị luận về vấn đề vay mượn - cải biến - sáng tạo trong tác phẩm văn học.
Hoạt động 2 Nhận xét về kết quả viết và yêu cầu HS chỉnh sửa bài viết
GV phân loại kết quả bài viết của HS để đưa ra nhận xét về ưu điểm và những thiếu sót đối với từng nhóm; chỉ rõ ưu điểm của nhóm bài thực hiện tốt yêu cầu, đồng thời cùng HS phân tích nguyên nhân của những hạn chế cần khắc phục đối với nhóm bài viết thực hiện chưa đầy đủ các yêu cầu hoặc còn nhiều thiếu sót. - Trả bài cho HS, hướng dẫn HS đối chiếu bài viết của mình với yêu cầu mà hoạt động thực hành viết đặt ra; hướng dẫn HS cách sửa chữa, khắc phục những hạn chế mà GV đã lưu ý thông qua các "lời phê" trực tiếp trong bài viết đã lưu ý.
Trang 110
Củng cố, mở rộng - GV hướng dẫn HS tự đọc lại các truyện truyền kì thời trung đại đã học trong SGK (Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện chức Phán sự đền Tản
Củng cố, mở rộng
- GV hướng dẫn HS tự đọc lại các truyện truyền kì thời trung đại đã học trong SGK
(Chuyện người con gái Nam Xương, Chuyện chức Phán sự đền Tản Viên,…); đọc lại nội dung trình bày về đặc điểm truyện truyền kì thời trung đại trong phần Tri thức ngữ văn và phần giới thiệu tác phẩm ở các bài học. - Thông qua việc trả lời hệ thống câu hỏi (hoặc thực hiện yêu cầu) được đặt sau các văn bản đọc, HS tự củng cố hiểu biết của mình về nội dung liên quan; đồng thời có thể phân tích về đặc điểm truyện truyền kì trung đại dựa vào các ngữ liệu đã được SGK cung cấp.
- GV hướng dẫn HS tóm lược các luận điểm liên quan đã nêu trong phần Tri thức ngữ
văn ở SGK. - Trên cơ sở đó, HS theo dõi, kiểm chứng, lí giải (về những nội dung có tính chất lí thuyết khái quát đó) thông qua các văn bản đọc và thực hành đọc trong bài học.
3. - Tài liệu tác phẩm văn học hiện nay rất đa dạng, phong phú. Để lường trước việc
tìm đọc không có định hướng của HS, nên gợi ý cho các em tìm, chọn đọc một hoặc một số truyện hiện đại có yếu tố kì ảo của một số nhà văn tiêu biểu (thuộc văn học hiện đại Việt Nam và văn học hiện đại thế giới) được các nhà xuất bản có uy tín ấn hành. Ví dụ: Chùa Đàn, Trên đỉnh non Tản (Nguyễn Tuân), Vàng và máu (Thế Lữ), Những ngọn gió Hua Tát (Nguyễn Huy Thiệp), Thiên sứ (Hoà Vang), Gióng (Lê Minh Hà), Kiệt tác không người biết (H. Ban-dắc - H. Balzac), Chiếc âu vàng (E. T. A. Hốp-mân - E. T. A. Hoffman),… - GV có thể sử dụng câu hỏi gợi ý để hướng dẫn HS lập đề cương và viết bài giới thiệu về tác phẩm có yếu tố kì ảo; bài viết nên dành phần trọng tâm để giới thiệu về yếu tố kì ảo trong tác phẩm.
Trang 112
Trang 113
Trang 114
III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Tìm hiểu tri thức ngữ văn Cho HS đọc phần Tri thức ngữ văn, trình bày cách hiểu của mình về nội dung từng thuật ngữ. Khuyến khích
III TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC Tìm hiểu tri thức ngữ văn
Cho HS đọc phần Tri thức ngữ văn, trình bày cách hiểu của mình về nội dung từng thuật ngữ. Khuyến khích các em nêu những thắc mắc liên quan tới từng đơn vị kiến thức cụ thể có trong SGK.
GV có thể hướng cho HS nắm bắt tri thức về thể loại hài kịch theo hai cách: hoặc bắt đầu từ việc xác định bản chất của tiếng cười hài kịch (cái hài), rồi mới tiến tới xác định đặc điểm cấu trúc thể loại qua các thành tố cơ bản (nhân vật, tình huống, xung đột, hành động, kết cấu, ngôn từ); hoặc ngược lại: đi từ những đặc điểm riêng biệt của cấu trúc thể loại, tiến tới xác định phạm trù mĩ học cốt lõi - cái hài và yêu cầu tiếp nhận của thể loại. Dù theo cách nào, cũng nên cho HS đối chiếu cái hài (trong hài kịch) với cái bi (trong bi kịch đã học ở lớp 9 và lớp 11) và xác định hướng tiếp nhận riêng biệt của chúng.
GV có thể khơi sâu vấn đề bằng các câu hỏi và yêu cầu, ví dụ: - Cái hài là cái đáng cười, vậy trong cuộc sống, những gì có thể là cái đáng cười? Tiếng cười trong nghệ thuật phân biệt với tiếng cười tự nhiên trong cuộc sống thế nào? - Ngoài việc tạo ra sự vui vẻ, tiếng cười hài kịch còn có mục đích gì? - Vì sao hài kịch nhất thiết phải đưa ra một kết thúc có hậu, vui vẻ? - Từ những đặc điểm chung của hài kịch, có thể suy luận như thế nào về nhân vật chính trong những tác phẩm thuộc thể loại này? Nhân vật phụ trong hài kịch có vai trò và biểu hiện ra sao? - Hãy lập bảng tổng hợp những đặc điểm tình huống, xung đột, hành động, kết cấu của thể loại hài kịch và lí giải vì sao những yếu tố này trong hài kịch có những đặc điểm đó. - Hài kịch thường sử dụng những thủ pháp trào phúng nào? Ngôn từ trong hài kịch tăng cường tính trào phúng bằng những biện pháp nào? - Hãy nêu và lấy ví dụ cho một số thủ pháp trào phúng được sử dụng trong hài kịch. Lưu ý: Hai câu hỏi đầu tiên định hướng để HS nắm bắt khái niệm cái hài như yếu tố cốt lõi của thể loại, phân biệt tiếng cười tự nhiên với tiếng cười trong nghệ thuật; câu hỏi 3 - về đặc trưng kết thúc có hậu của hài kịch; câu hỏi 4 - về nhân vật hài kịch; câu hỏi 5 yêu cầu tổng hợp đặc điểm các yếu tố cơ bản của hài kịch và lí giải chúng từ đặc điểm chung của thể loại; câu hỏi 6 yêu cầu HS nắm được những thủ pháp trào phúng và những biện pháp ngôn từ tăng cường tính trào phúng; câu hỏi 7 đòi hỏi HS vận dụng tri thức về những văn bản hài kịch đã biết để lấy ví dụ cho một số thủ pháp trào phúng phổ biến. Những câu hỏi liên quan đến các đặc điểm cụ thể của thể loại hài kịch hay thủ pháp trào phúng không nhất thiết phải đưa ra tất cả ngay từ đầu bài học, mà có thể đan cài vào quá trình HS trực tiếp làm việc với văn bản.
GV nhắc HS tự ghi những ý phân tích mở rộng đối với các nội dung đã có trong SGK, cung cấp tài liệu hay gợi ý cho các em tìm đọc thêm các tài liệu phù hợp nói về vấn đề (theo sự chuẩn bị sẵn từ trước trong quá trình soạn kế hoạch bài dạy).
ĐỌC Văn bản 1 Nhân vật quan trọng Văn bản 1 Nhân vật quan trọng (Trích Quan thanh tra) Ni-cô-lai Gô-gôn (Nikolai Gogol) 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biế
ĐỌC
Văn bản 1
Nhân vật quan trọng
Văn bản 1
Nhân vật quan trọng
(Trích Quan thanh tra) Ni-cô-lai Gô-gôn (Nikolai Gogol)
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết và phân tích được một số yếu tố của hài kịch như: ngôn ngữ, xung đột, hành động, nhân vật, kết cấu, tình huống, thủ pháp trào phúng,… qua đoạn trích Nhân vật quan trọng.
HS nhận biết và phân tích được những đặc điểm của tiếng cười hài kịch thể hiện qua tình huống, tính cách nhân vật trong hài kịch Quan thanh tra, từ đó phân tích và đánh giá
được khả năng tác động của hài kịch đối với người đọc và tiến bộ xã hội.
HS thấy được những thói tật đáng cười của các nhân vật trong vở hài kịch, từ đó biết ứng xử phù hợp với tình thế xã hội; biết sống có khát vọng, vui tươi, chân thực, tự nhiên.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
GV có thể dùng lại câu gợi dẫn đặt trước văn bản trong SGK để khởi động giờ học. GV tổ chức cho HS thảo luận, phát biểu suy nghĩ của mình về thói khoác lác, ảo tưởng như biểu hiện đáng cười dễ thấy trong cuộc sống. Đối với nhiều người, thói tật này có thể phát sinh một cách tự nhiên mỗi khi có tình huống thích hợp. Thói khoác lác vốn bắt nguồn từ mâu thuẫn giữa năng lực thực tế (đôi khi tầm thường, trống rỗng, gây mặc cảm tự ti) với mong muốn có được vị thế quan trọng (thường là ảo tưởng) trong cuộc sống. GV có thể nêu câu hỏi thảo luận khác với gợi ý trong SGK, hay cho HS xem một hoạt cảnh nào đó khơi gợi chia sẻ xúc cảm từng trải nghiệm,… miễn sao tạo được cho HS tâm thế tiếp nhận phù hợp với tình huống cuộc sống cơ bản được thể hiện trong đoạn trích nói riêng, tác phẩm nói chung - tình huống xung đột giữa năng lực thực chất và vị thế ảo tưởng nực cười trong cuộc đời. Lưu ý: Chưa nên đặt những câu hỏi quá sát vào nội dung văn bản sắp học, mà chỉ cần tạo tâm thế tiếp nhận.
Nên đặt câu hỏi khơi gợi cho HS bày tỏ trải nghiệm hay hình dung về cách ứng xử của con người nói chung trong tình huống tình cờ được/ bị hiểu nhầm là có vị thế quan trọng và tiếng cười có thể cất lên từ tình huống đó. Điều này sẽ tạo tiền đề tiếp nhận văn bản cho HS tốt hơn.
Hoạt động 2 Đọc văn bản
Văn bản đoạn trích Nhân vật quan trọng đòi hỏi phải được đặt trong chỉnh thể tác phẩm, bởi vậy GV cần cho HS đọc trước phần tiểu dẫn Tóm tắt hài kịch "Quan thanh tra"trong SGK (có thể phân nhóm, giao cho HS đọc trước ở nhà và sơ đồ hoá cốt truyện). Trên lớp, đến hoạt động này, GV có thể cho HS trình bày sơ đồ diễn biến hành động trong cả vở kịch, giới thiệu các
nhân vật sẽ xuất hiện trong đoạn trích, xác định vị trí đoạn trích trong chỉnh thể tác phẩm, rồi sau đó mới bắt đầu cho HS đọc đoạn trích. - GV lưu ý HS đọc chú
nhân vật sẽ xuất hiện trong đoạn trích, xác định vị trí đoạn trích trong chỉnh thể tác phẩm, rồi sau đó mới bắt đầu cho HS đọc đoạn trích. - GV lưu ý HS đọc chú thích ở chân trang giải nghĩa một số từ ngữ, danh vị; luyện để HS đọc đúng một số tên riêng, địa danh nước ngoài khó đọc trong văn bản; qua một số chú thích, làm rõ chỗ mâu thuẫn đáng cười giữa lời nhân vật trong văn bản với thực tế; nhắc HS chú ý những chỉ dẫn trong các thẻ đọc bên phải văn bản để bước đầu thâm nhập vào nội dung văn bản. - GV mời một số HS đọc văn bản (đọc thành tiếng) theo lối phân vai, lưu ý để HS biết nhập vai, nhấn giọng, biểu cảm (GV có thể tuỳ điều kiện của giờ học mà thực hiện trước việc "đọc mẫu" một số đoạn, hoặc tự mình sắm vai Khơ-lét-xta-cốp (Khlestacov), cùng đọc với HS, rồi sau đó mới cho HS đọc lại).
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
a. GV cho HS đọc phần giới thiệu về tác giả và xuất xứ của văn bản. Có thể nêu câu hỏi: Theo em, trong phần SGK giới thiệu về tác giả và nêu xuất xứ của văn bản, những thông tin nào đáng lưu ý nhất? Vì sao?
Những thông tin HS cần lưu ý: - Năm 1828, Gô-gôn từng làm trợ lí cho Vụ bất động sản hoàng gia ở Pê-téc-bua một thời gian, hiểu rõ bộ máy công chức thủ đô, cuộc sống sinh hoạt của họ và cả những tâm tư, cũng như thói tật đáng cười nảy sinh từ cuộc sống ấy.
Đặc điểm sáng tác của Gô-gôn: + Phần nhiều những tác phẩm hiện thực của Gô-gôn thể hiện cơn mê sảng của thực tại đương thời với những hình tượng con người bị đồ vật hoá, thảm hại, trống rỗng, tồn tại như những bóng ma và luôn ám ảnh về sự báo ứng. + Giọng văn trào phúng của Gô-gôn vừa thể hiện thái độ phủ nhận thực tại nhố nhăng đương thời "qua tiếng cười thế gian thấy rõ và những giọt nước mắt thế gian không trông thấy", lại vừa đau đáu niềm hi vọng vào một thực tại khác xứng đáng hơn với cuộc sống con người. - Xuất xứ cốt truyện và nội dung tư tưởng của hài kịch Quan thanh tra: Hài kịch năm hồi Quan thanh tra của Gô-gôn được sáng tác trên cơ sở một giai thoại do Pu-skin gợi ý. Quan thanh tra không chỉ là vở hài kịch đả kích "tất cả những gì tệ hại của nước Nga" đầu thế kỉ XIX, mà còn khơi dậy nỗi đau về sự tồn tại trống rỗng, phi lí của con người và niềm hi vọng vào một cuộc sống tốt đẹp hơn. - Vị trí của văn bản đoạn trích Nhân vật quan trọng: Lớp VI, hồi III của hài kịch Quan thanh tra. b. GV hướng dẫn HS tìm hiểu phần tóm tắt hài kịch Quan thanh tra. Việc nắm vững phần tóm tắt này rất cần thiết để hiểu văn bản đoạn trích và chỉnh thể vở hài kịch. GV hướng dẫn HS thảo luận để nắm vững nội dung từng hồi kịch, tình huống chung của vở kịch, mạch triển khai hành động kịch và vai trò, cũng như hạt nhân tính cách của các nhân vật chủ chốt. Để hiểu văn bản đoạn trích và có cái nhìn tổng thể về vở kịch, HS cần đọc kĩ phần tóm tắt, thảo luận nắm bắt được tình huống chính của vở kịch (tình huống nhận nhầm quan thanh tra), xác định
được các nhân vật (thị trưởng, Lu-ca Lu-kích (Luka Lukitr), Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích (Artemi Philippovitr), An-na An-đrê-ép-na (Anna Andreevna), Ma-ri-a An-tô-n
được các nhân vật (thị trưởng, Lu-ca Lu-kích (Luka Lukitr), Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích (Artemi Philippovitr), An-na An-đrê-ép-na (Anna Andreevna), Ma-ri-a An-tô-nốp-na (Maria Antonovna), và đặc biệt là Khơ-lét-xta-cốp) là ai, có tâm trạng thế nào khi xuất hiện trong đoạn trích Nhân vật quan trọng.
c. GV hướng dẫn HS tìm hiểu văn bản đoạn trích. Qua sự luân chuyển lời thoại của các nhân vật, các chỉ dẫn sân khấu, HS cần thảo luận xác định bối cảnh cụ thể của lớp kịch, đặc điểm bố cục của đoạn trích; đối chiếu lời thoại của các nhân vật (đặc biệt là của Khơ-lét-xta-cốp) với các chú giải về cử chỉ, hoạt động diễn ra trên sân khấu, qua đó nắm bắt được những yếu tố cơ bản của văn bản hài kịch cùng chức năng, ý nghĩa nghệ thuật của chúng.
GV cần hướng dẫn cho HS xác định: - Bối cảnh cụ thể của lớp kịch: Đám quan chức nhận nhầm Khơ-lét-xta-cốp là quan thanh tra, đưa anh ta rời khỏi quán trọ, tới thăm thú, tiệc tùng ở viện tế bần. Sau đó, theo đúng kế hoạch, họ đưa anh ta chuyển tới ở tại nhà thị trưởng, tránh không cho tiếp xúc với dân chúng. Vợ và con gái thị trưởng, trong suốt thời gian trước đó sốt ruột hóng tin tức về "quan
thanh tra", nay sốt sắng thể hiện mình trước nhân vật quan trọng từ thủ đô tới. Cho tới lúc này Khơ-lét-xta-cốp vẫn chưa thật hiểu vì sao đám quan chức thị trấn lại cung phụng mình, song anh ta không hề băn khoăn, chỉ tận hưởng mọi sự thết đãi, "khoe mẽ" với vợ và con gái thị trưởng, được đà khoác lác như thể mình thực sự là một nhân vật vô cùng quan trọng từ thủ đô tới. Lớp kịch diễn ra tại phòng khách nhà thị trưởng.
Đặc điểm bố cục của đoạn trích: Lớp hài kịch được triển khai nương theo mạch lời thoại của Khơ-lét-xta-cốp, bộc lộ các khía cạnh thói khoác lác đáng cười của nhân vật. Khơ-lét-xta-cốp là một kẻ bốc đồng tuỳ hứng, bởi vậy bố cục đoạn trích Nhân vật quan trọng theo đó cũng không thật mạch lạc. Trên cơ sở văn bản đoạn trích, HS có thể thảo luận để xác định mạch luân chuyển các vai sắm của Khơ-lét-xta-cốp: kẻ "bề trên" biết ứng xử xã giao - nhân vật danh tiếng trong xã hội thượng lưu Pê-téc-bua (Petersburg) kẻ cả với bọn học làm sang tỉnh lẻ, - nhà văn, nhà báo có thể suồng sã với những nhân vật nổi tiếng trong giới văn hoá, - người tổ chức những buổi tiệc tùng xa hoa, ăn chơi với những nhân vật tai to mặt lớn, - "cụ lớn" được vời ra giữ những chức vụ quan trọng làm "tất cả bọn chúng nó khiếp vía"; hoặc xác định mạch khoác lác của nhân vật theo từng bước tăng cấp: xác lập vị thế xã giao - khoác lác về vị thế của mình trên cơ sở đảo ngược thân phận thực tế - khoác lác về cuộc sống xa hoa dựa trên những điều "nghe lỏm" được - say sưa thả mình vào vai sắm tưởng tượng và cuộc đời "đáng sống" hằng mong. Ranh giới giữa các phần trong bố cục này HS không nhất thiết phải xác định thật rạch ròi. HS cần hiểu rằng việc luân chuyển lời thoại trong đoạn trích, cũng như trong hài kịch nói chung, tập trung tô đậm thói tật đáng cười của nhân vật nhiều hơn là thúc đẩy hành động kịch.
d. GV dựa vào hệ thống câu hỏi - yêu cầu trong SGK để hướng dẫn HS tìm hiểu văn bản qua từng lời thoại trong màn kịch; từng lời chú giải về ngữ cảnh, cử chỉ, hành động của người nói và người nghe trong hội thoại. HS cần kết nối nội dung màn kịch trong đoạn trích với diễn biến hành động của cả vở kịch trong phần tóm tắt để nhận biết và phân tích được tình huống, xung đột, những thói tật đáng cười của nhân vật, cùng những thủ pháp trào phúng trong lời thoại, hành động kịch cụ thể. HS cũng cần liên hệ với trải nghiệm tình huống trong thực tại cuộc sống của chính mình, từ đó hình thành quan điểm đánh giá phù hợp với tinh thần cốt yếu của chỉnh thể vở kịch. GV có thể sử dụng các câu hỏi - yêu cầu
trong SGK một cách linh hoạt, không nên nhìn nhận chúng theo các thang bậc tư duy một cách cứng nhắc, chỉ cần lưu ý rằng trình tự câu hỏi – yêu cầu này trong SG
trong SGK một cách linh hoạt, không nên nhìn nhận chúng theo các thang bậc tư duy một cách cứng nhắc, chỉ cần lưu ý rằng trình tự câu hỏi – yêu cầu này trong SGK hướng đến việc theo dõi và thúc đẩy quá trình tiếp xúc tự nhiên của HS đối với văn bản. GV có thể thay đổi trật tự các câu hỏi và phát triển câu hỏi sẵn có thành các câu hỏi nhỏ để HS dễ trả lời, nhất là để HS cảm thấy câu hỏi không mang tính áp đặt, mà khơi gợi hứng thú khám phá văn bản của các em.
e. Khi hướng dẫn HS thực hiện các yêu cầu và trả lời những câu hỏi ở phần sau khi đọc, GV có thể tham khảo các gợi ý sau:
Câu hỏi 1
– Câu hỏi này yêu cầu HS nắm được tình huống gây cười cơ bản của vở hài kịch – tình huống nhận lầm quan thanh tra, liên kết được tình huống chung đó với bối cảnh cụ thể của đoạn trích Nhân vật quan trọng. Qua đó, GV cần lưu ý rèn luyện cho HS kĩ năng nhận biết, phân tích tình huống trong hài kịch.
– GV có thể chia nhóm, giao trước cho HS nhiệm vụ đọc kĩ phần tóm tắt vở kịch ở nhà, hoàn thành phiếu học tập cho trước. Trên lớp có thể thảo luận theo nhóm về thực chất, tâm thế, ảo tưởng của các nhân vật dẫn tới tình huống nhận lầm quan thanh tra, liên kết với bối cảnh riêng của lớp kịch, xác định thực chất của những thói tật và ảo tưởng đáng cười, đáng phê phán của các nhân vật bộc lộ qua tình huống.
Gợi ý:
– Tình huống hài hước cơ bản của vở hài kịch là tình huống nhận lầm quan thanh tra. Để làm rõ tác dụng gây cười và ý nghĩa của tình huống này, trước hết cần xác định thực chất của các nhân vật chủ chốt tham dự vào tình huống, cùng tâm thế, ảo tưởng dẫn họ đến tình huống nhầm lẫn, cách ứng xử tệ hại và kết cục vỡ mộng khi trở về thực tại.
– GV có thể tham khảo phiếu học tập sau:
(Nhóm) nhân vật, Thực chất, Tâm thế, Ảo tưởng, Tình huống nhầm lẫn, ứng xử và kết cục
Quan chức thị trấn (thị trưởng, chánh án, chủ sự bưu vụ, viên kiểm học, trưởng viện tế bần,...), – Công khai hà hiếp dân chúng, nhận hối lộ, bê trễ công việc, dò xét, đe dọa lẫn nhau,... – Ăn chơi, trống rỗng. – “Đốt đuốc giữa ban ngày” cũng không thấy có việc gì trong thị trấn có thể coi là tử tế., Sợ bị thanh tra vạch tội, sợ bị báo ứng về tội lỗi của mình., Cung phụng, hối lộ quan thanh tra thì có thể không chỉ trốn tội, mà còn có cơ hội chuyển về thủ đô, trở nên thần thế, danh giá., – Nhận lầm Khơ-lét-xta-cốp là quan thanh tra, cho nên cung phụng anh ta, đưa hối lộ, lợi dụng cơ hội cầu thân, tiến thân và hạn chế không cho tiếp xúc với những người bị ức hiếp. – Vênh vang, ra oai với kẻ dưới trong ảo vọng thay đổi danh vị. – Vỡ mộng trong nỗi khiếp sợ bị báo ứng.
Tầng lớp trưởng giả (hai gã địa chủ, vợ và con gái thị trưởng,...), – Đầu óc rỗng tuếch, dài các rởm. – Ngồi lê đôi mách., Đua đòi học làm sang, muốn được người
Tầng lớp trưởng giả (hai gã địa chủ, vợ và con gái thị trưởng,...), – Đầu óc rỗng tuếch, dài các rởm. – Ngồi lê đôi mách., Đua đòi học làm sang, muốn được người ta biết đến, thán phục., Được kết thân với người quyền thế, sang trọng để làm sang, bước vào giới thượng lưu ở thủ đô., – Nhận lầm Khơ-lét-xta-cốp là nhân vật quyền thế, sang trọng, dong đưa cầu thân để làm sang. – Ngỡ ngàng vỡ mộng.
Khơ-lét-xta-cốp, – Vốn là nhân viên thư kí quèn, “đoảng vị, không được việc gì”, tại văn phòng của một vụ ở Pê-téc-bua. – Từng sống chui lủi để trốn tiền trọ, phải rời khỏi thủ đô về tỉnh lẻ, sa vào bài bạc, cháy túi. – Hết tiền, đói khát, bị mắc kẹt ở quán trọ thị trấn, “không chịu trả tiền, cũng không chịu đi”., Bế tắc, thù ghét thân phận của mình., Có vị thế quan trọng để luôn giữ được diện mạo bảnh bao, “sống trên đời chỉ cốt để hái những bông hoa khoái lạc”., – Được nhận lầm là quan thanh tra, đón nhận sự cung phụng như lẽ tự nhiên, say sưa khoát lác tới mức lầm tưởng mình chính thực là nhân vật quan trọng. – Ăn hối lộ, công khai tán tỉnh vợ, con gái thị trưởng, hứa hôn với con gái thị trưởng. – Cuỗm xe cộ, hành trang, tiền bạc, cao chạy xa bay lo bại lộ chân tướng.
– Ở đây cần để HS thảo luận làm rõ:
Mâu thuẫn giữa danh vị xã hội của các nhân vật với thực chất cuộc sống tệ hại, trống rỗng của họ.
Ảo tưởng, cùng nỗi lo sợ bị lật tẩy, báo ứng làm mờ mắt các nhân vật dẫn tới sự lầm lẫn.
Cách ứng xử, hành động của các nhân vật chuyển hoá dần từ chỗ ứng phó che đậy thực chất sang trạng thái say sưa trong ảo vọng, để cuối cùng vỡ mộng trong nỗi lo sợ bị báo ứng.
Câu hỏi 2
– Yêu cầu này nhằm chuyển giao nhiệm vụ cho nhận biết, phân tích được tiếng cười cất lên từ những lời khoác lác của Khơ-lét-xta-cốp. GV hướng dẫn cho HS phân tích sự vênh lệch đáng cười giữa vị thế, hoàn cảnh thực tế thấp kém, trống rỗng của Khơ-lét-xta-cốp với ảo tưởng về vị thế và cuộc sống “thượng lưu” ở thủ đô mà nhân vật ước mong. Qua đó HS cần thấy được thái độ sống của nhân vật như đối tượng trào phúng chủ yếu của lớp kịch và cả vở kịch. Với việc chuyển giao nhiệm vụ này, GV đồng thời rèn luyện cho HS kĩ năng nhận biết và phân tích được thủ pháp phóng đại làm bật lên tiếng cười trong hài kịch nói chung.
Gợi ý: – Trong cảm hứng khoắc lác, Khơ-lét-xta-cốp khẳng định cuộc sống ước mong bằng cách đảo ngược hoàn cảnh thực tế của mình, đồng thời mô tả cuộc sống “thượ
Gợi ý:
– Trong cảm hứng khoắc lác, Khơ-lét-xta-cốp khẳng định cuộc sống ước mong bằng cách đảo ngược hoàn cảnh thực tế của mình, đồng thời mô tả cuộc sống “thượng lưu” bằng cách phóng đại những gì “nghe lỏm” được lên đến mức phi lí, đầy mâu thuẫn. HS cần thấy được sự chế giễu sâu cay của tác giả đối với thái độ sống của nhân vật ở cả vị thế, hoàn cảnh thực tế, lẫn vị thế ảo tưởng. GV có thể tham khảo phiếu học tập sau:
Hoàn cảnh thực tế, “Cuộc sống thượng lưu” ảo tưởng, Thái độ sống
Khơ-lét-xta-cốp từng phải rời khỏi thủ đô về tỉnh lẻ., “Tôi quen sống trong cái xã hội thượng lưu [...] vậy mà bỗng phải đi đường xa: nào hàng quán bẩn thỉu, nào dân đen ngu dốt tồi tăm...” “Tất nhiên ai lại so sánh thôn quê với Pê-téc-bua! Chà, Pê-téc-bua! Thực đấy, đời sống ở thủ đô sao mà...”, Khinh bỉ cuộc sống ở tỉnh lẻ, cuộc sống ở tầng lớp dưới của chính mình và cả “dân đen ngu dốt, tồi tăm”.
Khơ-lét-xta-cốp vốn là nhân viên thư kí quèn, “đoẳng vị, không được việc gì”, tại văn phòng của một vụ ở Pê-téc-bua., “Có lẽ bà tưởng tôi là một anh chàng thư kí nhì nhằng? Không, quan vụ trưởng là bạn thân với tôi đấy. Ngài vỗ vai tôi thế này, nói: “Người anh em, lại đằng nhà ăn với mình!”. Mỗi ngày tôi chỉ đến vụ có hai phút, đủ để ra lệnh làm như thế này, làm như thế kia! Ở đấy đã có một viên công chức, một anh thạo việc bàn giấy, cứ cầm bút một cái xoạch, xoạch... thảo như bay tất cả công văn cho tôi.” “Họ nói: “I-van A-lếch-xan-đrô-vích, xin mời ông ra điều khiển vụ ngay”, “Chỉ mai kia là tôi sẽ được thăng đại thống ch...”, Khinh bỉ thân phận thư kí quèn của chính mình như một con người nhỏ bé. Thán phục những kẻ chỉ tay ra lệnh.
Khơ-lét-xta-cốp từng phải sống chui lủi để trốn tiền trọ., “Bao giờ tôi cũng cố tìm cách lẩn tránh cho không ai biết mình. Nhưng không tài nào lẩn tránh được chứ lị, không biết làm cách nào!... Tôi vừa có mặt ở đâu, đã thấy có người nói: “Kia ông I-van A-lếch-xan-đrô-vích đi kia kìa”. Có lần họ lại tưởng tôi là tổng tư lệnh. Thế là bọn lính từ trong bốt vội vàng nhảy xổ ra, bổng súng chào. Sau đó viên sĩ quan vốn biết tôi lắm, nói với tôi rằng: “Kia, người anh em, thế mà bọn mình cứ tưởng lầm đằng ấy là tổng tư lệnh”., Khát khao trở thành người có địa vị, ai cũng biết đến.
Khơ-lét-xta-cốp từng lê la với đám “đào hát” và từng xem “ca kịch vui” bình dân., “Tôi quen nhiều đào hát lắm. Vì tôi cũng có đi xem nhiều vở ca kịch vui... Tôi thường gặp các nhà văn. Tôi là bạn cánh hầu của Pu-skin (Pushkin). Nhiều lần tôi bảo hắn là: “Thế nào người anh em Pu-skin?”. Hắn ta trả lời: “Bình thường, người anh em ạ, vẫn như mọi khi thôi”... Hắn là con người rất độc đáo”., Khát khao trở nên bằng vai phải lứa với nhà văn danh tiếng.
Khơ-lét-xta-cốp là thư kí quèn, từng bị sai làm chân chạy việc, đưa thư, báo nên có biết bập bõm vài tên nhà báo, nhà văn, lẫn lộn các tác phẩm thuộc các thể lo
Khơ-lét-xta-cốp là thư kí quèn, từng bị sai làm chân chạy việc, đưa thư, báo nên có biết bập bõm vài tên nhà báo, nhà văn, lẫn lộn các tác phẩm thuộc các thể loại khác nhau với tên các tờ báo, tạp chí., “Tôi cũng có cho đăng trên tạp chí nhiều bài… tất cả đều do tôi viết.” “Tôi chữa thơ cho tất cả bọn họ. Thằng Xmiếc-đin (Smirdin) phải tặng tôi bốn chục nghìn rúp để tôi làm việc ấy cho nó đấy”, “Thú thật là tôi sống bằng nghề văn đấy.” “Không biết làm cách nào, họ phải cầy cục tìm đến tôi. Thế là lập tức ngoài phố nhan nhản những phái viên được cử đến chỗ tôi, hết phái viên, phái viên lại phái viên,… các ông thử tưởng tượng xem, có đến ba vạn năm nghìn phái viên…”, Khinh bỉ thân phận bị sai phái, phải cầu cạnh của mình. Khát khao trở thành người nổi tiếng, được cầu cạnh. Mong ước kiếm được nhiều tiền một cách dễ dàng.
Khơ-lét-xta-cốp là kẻ bài bạc, cháy túi; từng trọ ở phòng xếp tối tàn tẳng bốn, trông ra hành lang (thường ồn ào bởi những kẻ tới siết nợ)., “Tôi có cái nhà đẹp nhất ở Pê-téc-bua… Tôi cũng hay mở những cuộc khiêu vũ gia đình lắm”. “Này nhé, thí dụ, trên bàn, tôi cho bày một quả dưa hấu đáng giá bảy trăm rúp. Xúp nấu xong để nguyên trong xoong từ thành Pa-ri (Paris) nước Pháp được chở thẳng sang bằng tàu thuỷ, khi mở nắp xoong ra, hơi bốc lên nghi ngút chưa từng thấy ở trên đời này. Ngày nào tôi cũng dự những cuộc khiêu vũ. Rồi thì chúng tôi họp nhau chơi bài câm, quan thượng thư Bộ ngoại giao, các vị đại sứ đặc mệnh toàn quyền nước Anh, nước Pháp, nước Đức và tôi. Chơi có thể nói là mệt lử đi như sắp chết mới thôi”. “Mỗi khi tôi ngủ dậy, ai mà ghé nhìn chỗ hành lang nhà tôi thì sẽ thấy lạ lắm. Bá tước, hoàng thân lúc nhúc xô đẩy nhau, nói lao xao như ong ấy, chỉ nghe thấy tiếng giè… giè… giè… Đôi khi có cả quan thượng thư…”, Khinh bỉ thân phận chính mình phải sống chui lủi, luôn bị truy đuổi, siết nợ. Khát khao có cơ ngơi hoành tráng, có kẻ hầu người hạ, có nhiều người cầu cạnh. Mong muốn được tiệc tùng, ăn chơi sang trọng, đánh bài đánh bạc công khai cùng những nhân vật tai to mặt lớn.
– Phân tích thái độ sống của Khơ-lét-xta-cốp, có thể thấy thói khoác lác đáng cười của nhân vật bắt nguồn từ tâm lí khinh bỉ thân phận nhỏ mọn của chính mình trong thực tế và ảo tưởng về cuộc sống ăn chơi của những người có địa vị trong giới thượng lưu ở thủ đô.
Câu hỏi 3
– Câu hỏi này giúp cho HS nắm bắt được tiếng cười đa chiều trong hài kịch Quan thanh tra: Văn bản đoạn trích không chỉ giễu cợt thói khoác lác của Khơ-lét-xta-cốp, mà còn đả kích cả thói khúm núm trước kẻ quyền thế và nỗi sợ bị vạch tội của đám quan chức trong thị trấn. HS cần nhận biết và lí giải được thái độ của thị trưởng cùng đám quan chức đối với Khơ-lét-xta-cốp mà họ lầm tưởng là quan thanh tra. Đồng thời, câu hỏi này rèn luyện cho HS kĩ năng nhận biết và phân tích chức năng hô ứng gây cười giữa lời nói, cử chỉ, hành động của các nhân vật trong một lớp hài kịch.
– Để trả lời câu hỏi này, HS cần xem lại tóm tắt vở hài kịch, thực hiện những nhiệm vụ sau: Xác định được thực trạng cuộc sống của thị trưởng, viên kiểm học, tr
– Để trả lời câu hỏi này, HS cần xem lại tóm tắt vở hài kịch, thực hiện những nhiệm vụ sau:
Xác định được thực trạng cuộc sống của thị trưởng, viên kiểm học, trưởng viện tế bần và tâm thế của họ trước lớp kịch.
Nhận biết được những biểu hiện của thái độ khúm núm, kinh hãi trước những lời khoác lác của Khơ-lét-ta-cốp từ văn bản đoạn trích.
Lí giải được thái độ đó bắt nguồn từ những thói tật cố hữu của họ và nỗi sợ bị vạch tội.
Gợi ý:
– Qua tóm tắt vở hài kịch, GV có thể để HS xác định thực trạng cuộc sống của ba nhân vật quan chức thị trấn và đưa ra nhận xét về tâm thế của họ trước lớp kịch:
Nhân vật, Thực trạng cuộc sống, Tâm thế
Thị trưởng, Công khai hà hiếp dân chúng, công khai nhận quà biếu hối lộ., Che chắn, cung phụng, sợ hãi, dò xét quan thanh tra.
Viên kiểm học Lu-ca Lu-kích, Bê trễ công việc, coi giáo dục là "nghề chết tiệt"., Khúm núm, sợ hãi quan thanh tra.
Trưởng viện tế bần Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích, Bỏ mặc người bệnh "tự ốm, tự khỏi", song lại do thám mọi chuyện để viết thư tố cáo kẻ khác., Cung phụng, sợ hãi, dò xét mọi việc.
– Để rèn luyện cho HS nhận biết các dạng thức hô ứng và thái độ biểu hiện của các nhân vật quan chức thị trấn với Khơ-lét-ta-cốp, GV có thể tham khảo bảng sau và cho HS thực hiện khảo sát:
Khơ-lét-ta-cốp, Quan chức thị trấn, Hình thức hô ứng, Thái độ biểu hiện
“Kia, sao các ông lại đứng thế? Xin mời các ông ngồi!”, THỊ TRƯỞNG – Dạ, theo ngạch bậc, chúng tôi phải đứng ạ. ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH – Chúng tôi đứng cũng được ạ. LU-CA LU-KÍCH – Ông cứ mặc chúng tôi, xin đừng bận tâm ạ., Hội thoại, Khúm núm
“Không cần ngạch bậc, lễ nghi gì cả. Mời các ông cứ ngồi”., (Thị trưởng và cả bọn ngồi)., Lời thoại – Chú giải, Khép nép
“Bá tước, hoàng thân lúc nhúc xô đẩy nhau, nói lao xao như ong ấy, chỉ nghe thấy tiếng giè… giè… giè… Đôi khi có cả quan thượng thư…”, (Thị trưởng và mọi người khác khúm núm đứng cả dậy)., Lời thoại – Chú giải, Khúm núm, sợ hãi
“Mà thật, khi tôi qua bên vụ, thật đúng như đồng đất ấy, tất cả mọi người đều sợ, cứ run bắn người lên như chiếc lá ấy”., (Thị trưởng và mọi người đều run cầm cập vì hoảng sợ), Lời thoại – Chú giải, Khiếp sợ
"Chỉ mai kia là tôi sẽ được (cả bọn công chức kính cẩn đỡ thăng đại thống ch… (Trượt y lên) chân, suýt ngã xuống sàn…)" THỊ TRƯỞNG (lại gần, toàn (nói nhanh dõn
"Chỉ mai kia là tôi sẽ được (cả bọn công chức kính cẩn đỡ thăng đại thống ch… (Trượt y lên) chân, suýt ngã xuống sàn…)" THỊ TRƯỞNG (lại gần, toàn (nói nhanh dõng dạc) - Cái gì? thân run cầm cập, cố gắng (vẫn nói với giọng cũ) - Tôi lắp bắp) - Hừ… hừ… qua… chẳng hiểu gì cả? Ông nói qua… qua… qua… lăng nhăng cái gì ấy. THỊ TRƯỞNG - Hừ… hừ… Thật dấm dớ, nghỉ với chẳng qua… qua… qua… qua… ngơi. Ừ thì nghỉ, xin sẵn THỊ TRƯỞNG - Qua… qua… sàng… Các ông ạ, bữa ăn vừa qua… quan lớn ngài có muốn rồi khá lă… ắm… Tôi bằng nghỉ ngơi không ạ? Buồng đây lòng lắm. Tôi bằng lòng lắm. ạ. Có đủ mọi thứ cần dùng! Cá thu nạc muối ngon tuyệt, … thị trưởng theo sau.
cá thu nạc muối ngon tuyệt! Đi ra, vào buồng bên cạnh… - GV cho HS đối chiếu hai bảng khảo sát đã thực hiện để lí giải thái độ của ba nhân vật quan chức thị trấn đối với Khơ-lét-xta-cốp bắt nguồn từ đâu và nêu nhận xét, đánh giá.
Chú giải - Chú giải Lời thoại - Chú giải Lời thoại - Lời thoại Chú giải - Kinh hãi Chú giải
Câu hỏi 4
Câu hỏi này giúp HS nắm bắt vai trò gây cười của hai nhân vật An-na An-đrê-ép-na và Ma-ri-a An-tô-nốp-na - vợ và con gái thị trưởng - trong mối quan hệ với Khơ-lét-xta-cốp. Đồng thời, câu hỏi này rèn luyện cho HS kĩ năng nhận biết và phân tích được kiểu cặp đôi nhân vật đua tranh giễu nhại lẫn nhau, cùng kiểu đối thoại tố cáo lẫn nhau trong hài kịch. - Để trả lời câu hỏi này, HS cần xem lại phần tóm tắt vở hài kịch để xác định tính cách, vai trò của hai nhân vật này trong chuỗi hành động của cả vở kịch, đồng thời chỉ ra được sự hài hước qua những lời đối thoại của hai nhân vật này với Khơ-lét-xta-cốp và với nhau trong văn bản đoạn trích.
Gợi ý:
An-na An-đrê-ép-na và Ma-ri-a An-tô-nốp-na, vợ và con gái thị trưởng, vốn là những kẻ đầu óc rỗng tuếch, đài các rởm, học đòi làm sang, muốn được kết thân với người quyền thế trong giới thượng lưu ở thủ đô. - Ngay từ đầu lớp kịch Nhân vật quan trọng, An-na An-đrê-ép-na và Ma-ri-a An-tô-nốp-na, đã không chỉ đóng vai trò những nhân vật phụ hoạ gây cười, mà còn trở thành nguồn cảm hứng cho Khơ-lét-xta-cốp khoe mẽ, khoác lác (tiền đề cho việc Khơ-lét-xta-cốp tán tỉnh cả hai trong hồi kịch sau).
Lời thoại của An-na An-đrê-ép-na ở phần đầu đoạn trích chủ yếu là những lời đưa đẩy, nịnh nọt, tạo cảm hứng cho Khơ-lét-xta-cốp khoe mẽ, khoác lác, đồng thời bộc lộ chính sự giả tạo và dốt nát của mình. Cho đến khi bị Ma-ri-a An-tô-nốp-na xen vào "Kìa, mợ ơi, cuốn ấy có ghi rõ tên tác giả là Da-gốt-xkin cơ mà!", An-na An-đrê-ép-na quay sang mắng át đi, bộc lộ bản chất thô lỗ, tâm thế đua tranh với cả con gái mình. Và khi Khơ-lét-xta-cốp thanh minh,
bà ta phụ hoạ để tiếp tục nịnh nọt, lấy lòng "nhân vật quan trọng" được đà tiếp tục khoác lác như không hề có chuyện gì xảy ra. Những gì An-na An-đrê-ép-na và M
bà ta phụ hoạ để tiếp tục nịnh nọt, lấy lòng "nhân vật quan trọng" được đà tiếp tục khoác lác như không hề có chuyện gì xảy ra.
Những gì An-na An-đrê-ép-na và Ma-ri-a An-tô-nốp-na thể hiện trong lớp kịch này là tiền đề cho việc Khơ-lét-xta-cốp tỏ tình với cả hai mẹ con, thậm chí gây ra xung đột giữa hai mẹ con ở lớp kịch XII - XIV hồi IV của vở kịch. Việc vợ chồng thị trưởng hứa gả con gái cho Khơ-lét-xta-cốp (ngay trước khi hắn cao chạy xa bay ở lớp XV - XVI hồi IV) đẩy ảo tưởng của cả gia đình lên tới đỉnh điểm ở lớp I - VII hồi V, ngay trước khi chân tướng Khơ-lét-xta-cốp bị vạch trần, ảo mộng tan vỡ trong nỗi khiếp sợ quả báo kết thúc vở kịch.
Câu hỏi 5
Yêu cầu này không chỉ giúp cho HS nắm bắt được những cách thức tạo nên tiếng cười trong đoạn trích Nhân vật quan trọng, mà còn củng cố được tri thức chung về các thủ pháp trào phúng, rèn luyện cho HS kĩ năng nhận biết và phân tích những thủ pháp này trong một văn bản hài kịch cụ thể.
GV cho HS xác định các thủ pháp trào phúng được sử dụng trong đoạn trích Nhân vật quan trọng, sau đó cho HS lựa chọn phân tích một trong số những thủ pháp ấy.
Gợi ý:
Ý 1: Những thủ pháp trào phúng trong đoạn trích Nhân vật quan trọng: tạo tình huống hiểu lầm (nhận lầm Khơ-lét-xta-cốp là quan thanh tra, là "cụ lớn", nhà văn); phóng đại cử chỉ, điệu bộ, thói tật (phóng đại cử chỉ, điệu bộ xã giao, thể hiện nỗi khiếp sợ thái quá, phóng đại cơn cao hứng khoác lác của Khơ-lét-xta-cốp); tạo tương phản gây cười (lời khoác lác về cuộc sống thượng lưu cùng vị thế quan trọng của Khơ-lét-xta-cốp tương phản gay gắt với thân phận thực tế của nhân vật,…); ngôn từ tăng cường tính trào phúng (cường điệu, lặp, nói bóng gió, nói quá, nói lỡ, nói không ra tiếng, đối thoại "ăn miếng trả miếng"tố cáo lẫn nhau,…).
Ý 2: Đối với việc phân tích một trong số những thủ pháp trên, GV cần lưu ý HS thực hiện theo trình tự: trước hết, chỉ ra sự vênh lệch giữa hình thức biểu hiện và bản chất, tiếp đó, làm rõ mục đích của tiếng cười.
Câu hỏi 6
Yêu cầu này giúp cho HS nhận biết những nét đặc sắc về xung đột, kết cấu của vở kịch, tiến tới thông hiểu ý nghĩa chung của toàn bộ vở hài kịch. Nó cũng nhằm tới mục tiêu rèn luyện cho HS kĩ năng xác định xung đột, phân tích kết cấu hài kịch, thực hiện các thao tác gắn kết, tìm ra ý nghĩa của đoạn trích đối với chỉnh thể tác phẩm.
Dựa vào phần tóm tắt vở hài kịch, GV cho HS xác định những sự việc diễn ra trước và sau đoạn trích Nhân vật quan trọng, xác định xung đột chính và kết cấu của vở hài kịch. Sau đó GV cho HS thảo luận về những nét đặc sắc, độc đáo làm nổi bật ý nghĩa của cả vở hài kịch.
Gợi ý: - Kết cấu hài kịch Quan thanh tra: + Mở đầu: Thị trưởng thông báo về việc quan thanh tra có thể đã tới thị trấn và nỗi lo sợ của cả đám quan chức trước tin này (hồi I).
Thắt nút: Đám quan chức nhận lầm Khơ-lét-xta-cốp là quan thanh tra (hồi II).
Triển khai: Khơ-lét-xta-cốp hồn nhiên nhập vai quan thanh tra (hồi III); Khơ-lét-xta-cốp thoạt đầu còn sượng sùng vay tiền đám quan chức, tiến tới đòi hỏi, quát
Triển khai: Khơ-lét-xta-cốp hồn nhiên nhập vai quan thanh tra (hồi III); Khơ-lét-xta-cốp thoạt đầu còn sượng sùng vay tiền đám quan chức, tiến tới đòi hỏi, quát nạt để ăn hối lộ công khai cả của người bị hiếp đáp, tận dụng cơ hội để tán tỉnh cả vợ lẫn con gái thị trưởng, cầu hôn với con gái thị trưởng, rồi cao chạy xa bay (hồi IV). + Đỉnh điểm: Thị trưởng vênh váo, ra oai với đám dưới quyền, say sưa trong ảo tưởng con gái mình sẽ kết hôn với "quan lớn" thanh tra (lớp I - VII hồi V). + Kết thúc: Chủ sự bưu vụ đọc trộm thư, phát hiện ra Khơ-lét-xta-cốp không phải là quan thanh tra, một viên hiến binh thình lình xuất hiện, tuyên bố: quan thanh tra đích thực vừa mới đến thành phố; cả bọn "cứng người như hoá thành đá" (lớp VIII - lớp Câm hồi V). - Xung đột chính trong hài kịch Quan thanh tra là mâu thuẫn giữa những toan tính, ảo tưởng trong cuộc sống tệ hại, trống rỗng của các nhân vật với ý thức về một cuộc sống cần phải có cho ra cuộc sống con người. Hình tượng một quan thanh tra đích thực xuất hiện như sự báo ứng ở cuối vở kịch là lời cảnh báo không chỉ với những mưu mô, toan tính của đám quan chức, trưởng giả trong thị trấn, mà còn đối với cả thói lấy ảo tưởng lấp đầy cuộc sống
trống rỗng, tệ hại của Khơ-lét-xta-cốp. - Nét đặc sắc của kết cấu và xung đột trong hài kịch Quan thanh tra là tổ chức vở kịch sao cho thói khoác lác, ảo tưởng của Khơ-lét-xta-cốp (xuất hiện chỉ từ hồi II, biến mất ở cuối hồi IV) trở thành điểm hội tụ tất cả những sự tệ hại trong cuộc sống của toàn bộ đám quan chức, trưởng giả trong thị trấn. Nỗi sợ quan thanh tra đích thực như một sự báo ứng tất yếu của ý thức về chuẩn mực cuộc sống con người, cũng là lời cảnh báo cho cả Khơ-lét-xta-cốp, cho dù hắn sớm lo, bỏ trốn, vẫn không thể thoát được.
Câu hỏi 7
Câu hỏi này giúp HS kết nối "thói Khơ-lét-xta-cốp" bị chế giễu sâu cay trong vở hài kịch với cuộc sống, từ đó rút ra bài học cho mình. - GV cho HS thảo luận về những tình huống cuộc sống làm nảy sinh thói khoác lác, ảo tưởng, tiên liệu những hậu quả; liên hệ với cuộc sống của chính mình và những người xung quanh.
Gợi ý:
Ý 1: Từ những gì đã phân tích trong đoạn trích, có thể thấy, "thói Khơ-lét-xta-cốp" - thói khoác lác, ảo tưởng - bắt nguồn từ mặc cảm về thân phận nhỏ mọn của chính mình trong thực tế. Thói tật này không hướng con người tới hành động khắc phục khiếm khuyết, vươn lên trong cuộc sống, mà chỉ tạo ra cảm giác tự mãn, say sưa với những lời tâng bốc, làm cho cuộc sống không thể đổi thay; tệ hơn nữa, khi ảo tưởng tan vỡ, thói tật này có thể huỷ hoại nhân cách con người. - Ý 2: GV để HS tự liên hệ nhận định của Gô-gôn với cuộc sống của chính mình, hay của những người quen biết, tự do phát biểu suy nghĩ về tính phổ biến của thói khoác lác, ảo tưởng trong cuộc đời và nêu cách khắc phục.
Hoạt động 4 Kết nối đọc - viết
GV cần dành thời gian (khoảng 5 - 7 phút) cuối của giờ học cho HS viết đoạn văn. - GV gợi ý cho HS về nội dung viết: HS có thể viết ra những suy nghĩ thể hiện quan điểm của mình trong cuộc thảo luận trả lời câu hỏi 7. Để khắc phục "thói Khơ-lét-xta-cốp"- thói khoác lác,
Văn bản 2 Giấu của (Trích Quẫn) Lộng Chương 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS nhận biết và phân tích được một số yếu tố của hài kịch được thể hiện trong đoạn tríc
Văn bản 2
Giấu của
(Trích Quẫn) Lộng Chương
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS nhận biết và phân tích được một số yếu tố của hài kịch được thể hiện trong đoạn trích như: tình huống gây cười, ngôn ngữ đối thoại, cử chỉ và hành động của nhân vật,…
HS xác định và lí giải được nguồn gốc của tiếng cười trong đoạn trích.
Từ tiếng cười của hài kịch trong đoạn trích, HS đánh giá được ảnh hưởng của tác phẩm văn học trong sự phát triển của xã hội đương thời và kết nối được vấn đề mà tác phẩm văn học đặt ra với những vấn đề trong đời sống hiện tại.
2. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Khởi động
Với yêu cầu "Hãy chia sẻ trải nghiệm của bạn khi xem một bộ phim hài, một vở hài kịch, hoặc đọc một truyện cười , GV có thể cụ thể hoá hoạt động khởi động theo một trong những cách sau:
Chia HS thành các cặp hoặc nhóm để HS chia sẻ và trao đổi về câu hỏi. GV quan sát, mời đại diện một vài cặp/ nhóm phát biểu trước lớp, sau đó GV dẫn dắt vào bài học.
GV gợi dẫn cả lớp trò chuyện về một bộ phim hài, một vở hài kịch, hoặc một truyện cười mà HS đang quan tâm, từ đó GV dẫn dắt vào bài học.
Mục đích của hoạt động này là giúp HS nhận ra rằng: Với tác phẩm có yếu tố hài, trải nghiệm của người đọc, người xem có thể rất đa dạng, nhưng rốt cuộc vẫn gặp nhau ở một điểm là thưởng thức và lí giải được tiếng cười trong tác phẩm đó.
Hoạt động 2 Đọc văn bản
Trong đoạn trích, ngoài một số lời dẫn ngắn gọn, còn lại hầu hết là đối thoại của hai nhân vật. Lời thoại trong kịch chính là yếu tố thể hiện rõ nét nhất tính cách của nhân vật kịch và xung đột cơ bản của vở kịch. Do vậy, hoạt động đọc văn bản ở đây có thể được khai thác theo nhiều cách khác nhau, giúp HS có một tâm thế thuận lợi trước khi bước vào khám phá văn bản.
GV có thể: - Yêu cầu HS đọc văn bản trước khi đến lớp, lưu ý HS vừa đọc vừa suy nghĩ trên cơ sở các thẻ chỉ dẫn ở bên phải văn bản.
Gợi ý HS làm việc theo nhóm, ghi âm, ghi hình lại phần đọc văn bản của nhóm dưới các dạng audio, video clip. GV nhận xét về các sản phẩm này.
Tổ chức cho HS phân vai và đọc diễn cảm toàn bộ hoặc một phần văn bản tại lớp dưới sự dẫn dắt và gợi ý của GV. Hoạt động 3 Khám phá văn bản Đoạn trích hài kịch
Tổ chức cho HS phân vai và đọc diễn cảm toàn bộ hoặc một phần văn bản tại lớp dưới sự dẫn dắt và gợi ý của GV.
Hoạt động 3 Khám phá văn bản
Đoạn trích hài kịch Quẫn không phải là một văn bản khó khai thác trên các phương diện của thể loại hài kịch, các câu hỏi cũng bám sát nội dung của phần Tri thức ngữ văn. Hơn nữa, đây là văn bản thứ hai, sau khi HS đã tiếp cận và tìm hiểu văn bản thứ nhất là đoạn trích hài kịch Quan thanh tra. Do đó, ở phần khám phá văn bản, trước khi bước vào các câu hỏi cụ thể, GV chỉ cần gợi nhắc lại một số khái niệm như: nhân vật, tình huống, xung đột, ngôn ngữ của hài kịch nhằm giúp HS có ý thức rõ hơn khi vận dụng các kiến thức về thể loại hài kịch để trả lời các câu hỏi cụ thể.
Về hài kịch Quẫn, đây là vở kịch có vị trí quan trọng, góp phần làm nên tên tuổi Lộng Chương như là người đặt nền móng cho hài kịch hiện đại Việt Nam. Quẫn được sáng tác vào năm 1960. Các buổi diễn đầu tiên của vở kịch, dưới sự đạo diễn của Trần Hoạt, diễn ra trên sân khấu
Nhà hát Lớn vào tháng 12 năm 1960. Từ đó, vở kịch đã được công diễn trong hơn hai mươi năm với khoảng 2 000 buổi diễn. Năm 2016, Quẫn đã được đạo diễn Trần Lực dàn dựng lại và gây tiếng vang trong Liên hoan Sân khấu Hà Nội. Năm 2018, nhân kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Lộng Chương, vở kịch xuất hiện trên sân khấu Nhà hát Lớn với một số đổi mới. GV lưu ý đến đoạn cuối phần giới thiệu tác giả, tác phẩm trong SGK để định hướng quá trình tìm hiểu văn bản: cách nhìn nhận vấn đề thời sự đặt ra trong tác phẩm có thể đã thay đổi theo thời gian, nhưng những suy tưởng mà nó gợi ra vẫn có giá trị trong thời hiện tại, và những thành tựu trên phương diện nghệ thuật của một vở hài kịch có tính kinh điển vẫn nên được khẳng định. Đó là xây dựng tình huống, miêu tả nhân vật, tạo dựng ngôn ngữ,…
Quẫn là vở kịch được giới nghiên cứu đánh giá cao từ góc độ nghệ thuật hài kịch, được coi là dấu mốc đánh dấu sự trưởng thành của hài kịch hiện đại Việt Nam, sự kết hợp thành công giữa các yếu tố của hài kịch phương Tây với các đặc điểm của nghệ thuật chèo truyền thống. Với đoạn trích từ hài kịch Quẫn, GV có thể hướng dẫn HS khai thác "tiếng cười" trên nhiều cấp độ, với nhiều sắc thái khác nhau. Hệ thống câu hỏi sau khi đọc đoạn trích được tổ chức theo hướng này.
Câu hỏi 1
Đây là câu hỏi nhận biết, nhằm giúp HS áp dụng hiểu biết về "tình huống hài kịch" đã được trình bày trong phần Tri thức ngữ văn vào văn bản cụ thể. Theo đó, tình huống hài kịch là loại "tình huống hài hước diễn ra trong cuộc sống sinh hoạt, thế sự với những toan tính đời thường, làm nổi bật những thói tật đáng cười của con người". Ngoài ra, đó còn là"những tình huống hiểu lầm, trớ trêu, dở khóc dở cười". Như vậy, cả đoạn trích Giấu của có thể được coi như một tình huống hài kịch, khi hai nhân vật ông bà Đại Cát vì muốn giữ tài sản, trốn tránh chủ trương công tư hợp doanh mà tìm mọi cách "giấu của" trong chính những bức ảnh chân dung của mình và của bà mẹ (cụ Đại Lợi) trong phòng khách nhà họ. Bên cạnh đó, trong đoạn trích lại có thể tìm thấy nhiều tình huống gây cười nhỏ: ngã vào nhau trong bóng tối, hiểu lầm khi đối thoại,…
Với câu hỏi này, GV có thể yêu cầu HS làm việc nhanh theo cặp hoặc nhóm, sau đó mời một số đại diện phát biểu ý kiến. GV nhận xét, ghi ngắn gọn những ý đã thống nhất lên bảng.
Câu hỏi 2 Với câu hỏi này, HS cần nhận biết được các yếu tố trào phúng trong ngôn ngữ đối thoại của hai nhân vật và phân tích được tác dụng của chúng. - GV có t
Câu hỏi 2
Với câu hỏi này, HS cần nhận biết được các yếu tố trào phúng trong ngôn ngữ đối thoại của hai nhân vật và phân tích được tác dụng của chúng. - GV có thể nhắc lại cho HS một số thuật ngữ thuộc về ngôn ngữ đối thoại của hài kịch: cường điệu, tương phản, lặp, nhại, chơi chữ, nói bóng gió, nói lái, nói quá, nói lỡ, nói không ra tiếng,… Trong đối thoại của hai nhân vật ông Đại Cát và bà Đại Cát, có nhiều chi tiết gây hiểu lầm hoặc gợi liên tưởng. Về tác dụng của chúng, có thể khai thác trên một số phương diện: khắc hoạ tính cách nhân vật, tạo ra tình huống trớ trêu, oái ăm, thúc đẩy xung đột kịch.
Câu hỏi 3
Để trả lời câu hỏi này, HS cần rà soát lại lời nói, cử chỉ và hành động của hai nhân vật trong đoạn trích. GV có thể gợi ý HS lập bảng để thực hiện nhiệm vụ này. - GV lưu ý HS về đặc trưng của hài kịch: các suy nghĩ, toan tính, cảm xúc trong nội tâm nhân vật đều được bộc lộ ra bên ngoài thông qua lời nói, cử chỉ và hành động. Trạng thái
"quẫn" của hai nhân vật có thể được nhận biết một cách dễ dàng thông qua: lời nói bóng gió, cường điệu, chơi chữ, gây hiểu lầm,…; cử chỉ và hành động được phóng đại, gây tương phản, tạo nghịch lí;… Bên cạnh đó, GV cũng lưu ý HS về đặc điểm trạng thái "quẫn" trong đoạn trích: đây là trạng thái do hai nhân vật tự tạo ra, tự mình làm khổ mình.
Câu hỏi 4
Ý trả lời cho câu hỏi này đã được gợi ý phần nào qua các thẻ chỉ dẫn bên phải văn bản đoạn trích. - GV có thể tổ chức cho HS làm việc nhóm, thảo luận trong nhóm để trả lời câu hỏi. Sau đó, GV mời đại diện một số nhóm phát biểu, các nhóm khác trao đổi, nhận xét. Cuối cùng, GV tóm tắt lại các ý chính, đánh giá và tổng kết. - GV lưu ý: Tác giả Lộng Chương vừa là nhà viết kịch vừa là đạo diễn và diễn viên. Do vậy, việc ông đưa ra các chỉ dẫn sân khấu, lựa chọn đạo cụ đều có chủ ý. Các bức ảnh của cụ Đại Lợi và hai vợ chồng Đại Cát không chỉ là đạo cụ trên sân khấu mà còn là công cụ để thể hiện tính cách nhân vật, khắc hoạ chân dung nhân vật. Thậm chí, chúng có thể được phân tích như những biểu tượng. Việc tác giả đặc tả các bức ảnh bằng cách đặt chúng vào không gian tối rồi sử dụng ánh sáng rọi vào cũng rất đáng quan tâm.
Câu hỏi 5
Đây là câu hỏi mở. Khi GV đặt câu hỏi Bạn thấy hai nhân vật "đáng cười" trong đoạn trích này đáng ghét hay đáng thương?, có thể giải thích luôn rằng, ở đây không có câu trả lời đúng hay sai. HS có thể lựa chọn một trong hai phương án hoặc cả hai, miễn là sau khi lựa chọn có thể thuyết phục được người nghe qua việc trả lời câu hỏi Tại sao? - Với câu hỏi này, HS có thể làm việc theo cặp. GV có thể bao quát nhanh và mời một số HS trình bày ý kiến trước lớp, các HS khác nhận xét, trao đổi. Cuối cùng, GV tổng kết theo tinh thần của câu hỏi mở. - Câu hỏi này nhằm giúp HS nhận biết và thưởng thức được sự phong phú, đa dạng trong tính chất tiếng cười của hài kịch (đã được trình bày ở phần Tri thức ngữ văn). Có một điều chắc chắn là tiếng cười ở đây nhằm vào đối tượng là hai nhân vật "đáng cười": ông Đại Cát
và bà Đại Cát. Tuy nhiên, tuỳ vào sự cảm nhận và lí giải của người đọc/ người xem mà chúng ta có tiếng cười bông đùa, hài hước, tiếng cười châm biếm, mỉa mai, h
và bà Đại Cát. Tuy nhiên, tuỳ vào sự cảm nhận và lí giải của người đọc/ người xem mà chúng ta có tiếng cười bông đùa, hài hước, tiếng cười châm biếm, mỉa mai, hoặc tiếng cười tố cáo, đả kích. Từ đó, người đọc/ người xem có thể cho rằng hai nhân vật này đáng ghét, hoặc đáng thương, hoặc cả hai. - GV có thể tham khảo ý của chính tác giả Lộng Chương trong phần Giáo đầu của vở hài kịch để định hướng cho HS trả lời câu hỏi này: "Làm sao cho kịch nói Việt Nam có sắc thái Việt Nam? Từ lâu tôi thường suy nghĩ tìm tòi để giải quyết vấn đề đó. Tôi đã nghĩ và tìm đến chèo. Vì chèo hấp dẫn tôi với tinh thần lạc quan đặc biệt, với tính chất châm biếm sâu sắc, với cả tính chất trữ tình hồn hậu nhẹ nhàng." (Nhiều tác giả, Nhà hoạt động sân khấu Lộng Chương - Sống để cho đi!, NXB Sân khấu, Hà Nội, 2021, tr. 13)
Câu hỏi 6
Khác với các câu hỏi trước nhằm vào các phương diện cụ thể của hài kịch như tình huống, ngôn ngữ, nhân vật, câu hỏi này có tính khái quát, đòi hỏi HS hiểu và áp dụng chính định nghĩa "hài kịch" trong phần Tri thức ngữ văn để trả lời. Đây cũng là câu hỏi đòi hỏi kĩ
năng tổng hợp. Trong câu trả lời, HS có thể sử dụng chính những câu trả lời trước đó như những ý nhỏ. - HS có thể trả lời câu hỏi này thông qua hoạt động thảo luận nhóm, tranh luận trước lớp. - GV lưu ý định nghĩa "xung đột trong hài kịch" ở phần Tri thức ngữ văn để định hướng cho HS trả lời câu hỏi này: "mâu thuẫn giữa những tham vọng, toan tính vật chất, mưu kế tầm thường, bất chấp đạo đức, lẽ phải,… (phần nhiều là ảo tưởng) với những chuẩn mực và tiến bộ xã hội". Từ đó, tiếng cười của hài kịch cất lên từ sự vênh lệch giữa thực tế và lí tưởng.
Câu hỏi 7
Đây là câu hỏi có tính giả định và tính mở rộng: Nếu là đạo diễn dàn dựng đoạn trích này trên sân khấu, bạn sẽ lưu ý diễn viên những điểm gì? - GV lưu ý HS, đạo diễn dàn dựng đoạn trích một vở hài kịch trên sân khấu là người hiểu rõ đoạn trích, nắm được ý đồ của tác giả vở kịch, đồng thời có hiểu biết về việc chuyển thể kịch bản lên sân khấu, ít nhiều thể hiện được quan điểm riêng của mình về vở kịch thông qua quá trình dàn dựng. Như vậy, những điều các "đạo diễn giả định" lưu ý diễn viên trong trường hợp này có thể thuộc về nhiều phương diện khác nhau: cách diễn xuất, trang phục, đạo cụ, giọng nói,… - Với câu hỏi này, HS có thể làm việc theo nhóm. Trong khi đại diện các nhóm trình bày vắn tắt kết quả thảo luận nhóm, GV thể hiện ngắn gọn các kết quả đó trên bảng hoặc qua màn chiếu. Nếu điều kiện cho phép, GV cũng có thể tổ chức cho các nhóm trình bày kết quả thảo luận nhóm trên giấy khổ lớn và trưng bày như một triển lãm nhỏ trong lớp để tất cả HS cùng xem. Từ đó, HS nhận ra sự phong phú trong cách trả lời câu hỏi này và tôn trọng sự phong phú đó. - GV có thể cho HS tham khảo ý của Lộng Chương trong phần Giáo đầu của vở hài kịch: "Viết vở "Quẫn" tôi đã chú ý vận dụng một số đặc trưng của chèo đã được thể nghiệm trong thực tế: Sự giao lưu thoải mái giữa các vai trò và khán giả, sự dẫn dắt tích truyện, cấu tạo những vai hề, và ngôn ngữ chèo mang tinh thần truyện tiếu lâm… Tôi còn chú ý đặc biệt đến những vai hề - cơ sở châm biếm trào lộng của Chèo, vì "Quẫn" là một vở hài kịch."(1)
(1) Nhiều tác giả, Nhà hoạt động sân khấu Lộng Chương - Sống để cho đi!, Sđd, tr. 13.
VIẾT Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội 1. Phân tích yêu cầu cần đạt HS biết cách lựa chọn đề tài nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội,
VIẾT
Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội
1. Phân tích yêu cầu cần đạt
HS biết cách lựa chọn đề tài nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội, xác định được vấn đề nghiên cứu chính. - HS hiểu được cách triển khai các luận điểm trong bài nghiên cứu, biết sử dụng trích dẫn, cước chú, tài liệu tham khảo theo quy chuẩn. - HS vận dụng được các thao tác nghiên cứu và sử dụng được các phương tiện hỗ trợ trong bài viết.
HS biết cách thể hiện quan điểm của mình trong bài viết.
2. Những lưu ý về yêu cầu đối với kiểu bài
SGK Ngữ văn 10, tập một đã hướng dẫn viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề (nói chung), SGK Ngữ văn 1 1, tập một đã hướng dẫn viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội. GV cần định hướng HS xác định được điểm khác biệt trong phần hướng dẫn viết của bài học này: Ở lớp 10, đó là báo cáo nghiên cứu về một vấn đề đời sống hoặc một vấn đề gợi ra từ tác phẩm văn học mà HS đã đọc. Ở lớp 11, đó là báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội có tính cụ thể, giới hạn ở một số đối tượng đơn lẻ. Còn ở bài học này, vấn đề tự nhiên, xã hội đó có tính rộng mở, khái quát hơn. Do đó, mặc dù các thao tác nghiên cứu về cơ bản không thay đổi, nhưng người viết sẽ được học cách xử lí nguồn dữ liệu, thông tin nhiều hơn, phong phú hơn và cách trình bày các luận điểm có tính khái quát cao hơn. Một số điểm mà HS đã được học ở lớp 10 và 11 có thể chỉ cần được gợi nhắc lại, còn một số điểm khác gắn liền với đặc thù của bài học này lại cần được tập trung chú ý, nhấn mạnh theo những cách khác nhau.
GV không bắt buộc HS phải triển khai bài viết như một báo cáo khoa học chuyên nghiệp (chẳng hạn có mục phương pháp nghiên cứu) vì yêu cầu đó vượt quá khả năng c
GV không bắt buộc HS phải triển khai bài viết như một báo cáo khoa học chuyên nghiệp (chẳng hạn có mục phương pháp nghiên cứu) vì yêu cầu đó vượt quá khả năng của HS phổ thông. Việc CT yêu cầu HS viết báo cáo nghiên cứu chỉ nhằm mục đích giúp các em biết phát hiện vấn đề từ thực tế học tập và đời sống, có kĩ năng tìm kiếm thông tin để giải quyết vấn đề được phát hiện và trình bày kết quả dưới hình thức một văn bản trọn vẹn. Báo cáo nghiên cứu mà HS thực hiện thực chất thuộc kiểu bài thuyết minh, nhưng khác với kiểu bài thuyết minh thông thường ở chỗ đòi hỏi người viết thu thập thông tin từ nhiều nguồn và chú thích nguồn thông tin một cách khoa học trong văn bản báo cáo, đặc biệt là có mục Tài liệu tham khảo như một yêu cầu bắt buộc.
3. Gợi ý tổ chức hoạt động dạy học
Hoạt động 1 Tìm hiểu yêu cầu của kiểu bài
GV cho HS đọc phần Yêu cầu, xác định các từ ngữ quan trọng. Đồng thời, GV cũng yêu cầu HS so sánh những yêu cầu cụ thể của kiểu bài ở bài học này với những yêu cầu cụ thể của kiểu
bài tương tự ở các bài học trước, thuộc lớp 10 và 11 (theo định hướng trong phần lưu ý trên).
Hoạt động 2 Đọc và phân tích bài viết tham khảo
Bài viết tham khảo Mĩ thuật Việt Nam thời mở cửa không dài nhưng không dễ đọc hiểu do đề tài rộng và phần nội dung có sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên ngành mĩ thuật. GV cho HS đọc bài trước khi đến lớp. HS có thể đánh dấu bằng bút chì các từ ngữ, chi tiết, cách diễn đạt mình chưa hiểu rõ. GV cũng có thể gợi ý HS tự tìm hiểu thêm một số thông tin trong bài viết (thuật ngữ, tranh ảnh,…) mà HS cảm thấy thích thú.
GV hướng dẫn HS đọc lại bài viết tham khảo trên lớp, lưu ý đến các thẻ chỉ dẫn. Từ đó, các em có được hình dung bước đầu về cấu trúc (cách đặt vấn đề, nêu kết luận, cách triển khai các luận điểm) và quy cách của báo cáo nghiên cứu.
GV tổ chức cho HS trả lời các câu hỏi. Với các câu hỏi 1 và 2 mang tính nhận biết, HS nên làm việc cá nhân hoặc theo cặp, sử dụng các hình thức như đánh dấu, lập bảng, làm sơ đồ tư duy. Các câu hỏi 3, 4 và 5 nên được trả lời thông qua hình thức thảo luận nhóm. GV mời đại diện các nhóm phát biểu và trao đổi trước lớp, sau đó GV nhận xét và thâu tóm các ý chính.
Trong quá trình HS đọc, GV lưu ý các em có ý thức đối chiếu, liên hệ để nhận biết được đặc trưng của bài viết tham khảo ở đây so với các bài viết tham khảo khác đã học ở lớp 10 và 11.
GV có thể tham khảo một số nhận định về tác giả Nguyễn Quân và cuốn sách Mĩ thuật Việt Nam thế kỉ 20 trong Lời giới thiệu do Lê Thiết Cương viết để định hướng HS đọc hiểu bài viết tham khảo: "Viết về mĩ thuật có ba dạng: lịch sử, lí luận và bình luận. Mỗi người mỗi việc. Trừ Nguyễn Quân, ông làm cả ba việc. […] Trong cuốn sách này: Mĩ thuật Việt Nam thế kỉ 20, ngỡ là sách sử mĩ thuật nhưng khi đọc thì nhận ra, lịch sử, lí luận và phê bình hoà làm một. […] Nguyễn Quân bao giờ cũng có những bình luận, nhận định riêng. […] Viết về mĩ thuật Việt Nam thế kỉ 20, một thời kì đầy biến động, một thời kì đặc biệt của lịch sử Việt Nam đâu có dễ, và làm người đọc dễ đọc nếu tác giả không có tư duy tổng phổ chương hồi, phân kì mạch lạc. Mà cũng đâu chỉ viết riêng về mĩ thuật, lịch sử mĩ thuật là một mặt của lịch sử, mĩ thuật cũng là một mặt của nghệ thuật, điều đó đòi hỏi người viết phải có cái nhìn rộng sang các ngành khác như văn chương thơ phú, kiến trúc,…". (tr. 9 - 10)
Hoạt động 3 Thực hành viết theo các bước GV yêu cầu HS đọc trước phần Thực hành viết và hệ thống hoá theo cách của mình (tìm từ khoá, đánh dấu các ý quan trọng,
Hoạt động 3 Thực hành viết theo các bước
GV yêu cầu HS đọc trước phần Thực hành viết và hệ thống hoá theo cách của mình (tìm từ khoá, đánh dấu các ý quan trọng, làm sơ đồ tư duy,…). Ở trên lớp, GV hướng dẫn HS thực hành viết theo các bước sau:
Bước 1: Lựa chọn đề tài - GV lưu ý HS về đặc trưng của báo cáo nghiên cứu trong bài này: đề tài có tính chất tổng hợp, khái quát về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội.
Trong SGK đã có hướng dẫn cụ thể hướng chọn đề tài, và đưa ra khá nhiều gợi ý. GV cho HS chia nhóm thảo luận để nắm bắt được các bước xác định phạm vi nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu, hướng tiếp cận, và đặt ra các câu hỏi nghiên cứu phải được "trả lời"theo hướng đề tài đã lựa chọn.
Kết quả làm việc ở bước 1 là mỗi HS lựa chọn được một đề tài phù hợp với yêu cầu của
bài viết. Đề tài đó có thể được rút ra từ các đề tài được gợi ý trong SGK, cũng có thể do HS tự nghĩ sau khi đã nắm được yêu cầu của việc lựa chọn đề tài.
Bước 2: Thu thập, phân tích và đánh giá thông tin - Tương tự như bước 1, ở bước 2 này, GV nhấn mạnh đặc trưng của việc thu thập, phân tích và đánh giá thông tin trong báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội mang tính tổng hợp, khái quát. SGK đã nhấn mạnh nguồn thông tin phong phú và khối lượng dữ liệu lớn mà người viết cần xử lí trong kiểu bài này. Tuỳ điều kiện cụ thể, GV cho HS làm việc độc lập hoặc làm việc nhóm để nắm bắt được điểm này.
Kết quả làm việc ở bước 2 là mỗi HS, trên cơ sở đề tài đã chọn, xác định được các thông tin sẽ sử dụng trong bài viết và cách thức sử dụng các thông tin này theo đúng yêu cầu của bài viết.
Bước 3: Xây dựng đề cương - Về cơ bản, HS có thể thực hiện bước xây dựng đề cương theo cách đã được học trong SGK Ngữ văn lớp 10 và SGK Ngữ văn lớp 11.
GV cho HS lập đề cương chi tiết theo gợi ý trong SGK. Đề cương có thể được thể hiện dưới hình thức bảng biểu, sơ đồ tư duy,… tuỳ lựa chọn của HS.
Bước 4: Viết - GV cho HS làm việc độc lập ở bước này theo các hướng dẫn trong SGK. - Dựa vào các gợi ý trong SGK, GV lưu ý HS về cách tiếp cận riêng, cách thể hiện quan điểm riêng của người viết trong một báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội có tính tổng hợp, khái quát.
Bước 5: Chỉnh sửa, hoàn thiện - HS tiến hành chỉnh sửa và hoàn thiện bài viết trên hai phương diện nội dung và hình thức như hướng dẫn trong SGK.
GV có thể tổ chức cho HS làm việc theo cặp hoặc nhóm để hỗ trợ lẫn nhau trong bước này.
TRẢ BÀI Hoạt động 1 Nhắc lại, khắc sâu yêu cầu của kiểu bài GV cho HS nhắc lại yêu cầu chung của kiểu bài và xác định những điểm khác biệt giữa báo cáo nghiên c
TRẢ BÀI
Hoạt động 1 Nhắc lại, khắc sâu yêu cầu của kiểu bài
GV cho HS nhắc lại yêu cầu chung của kiểu bài và xác định những điểm khác biệt giữa báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội có tính khái quát với những báo cáo nghiên cứu đòi hỏi phạm vi bao quát hẹp hơn đã được hướng dẫn ở lớp 10 và 11.
Hoạt động 2 Nhận xét về kết quả viết và yêu cầu HS chỉnh sửa bài viết
– GV nhận xét chung về bài viết của HS, đưa ra một số ví dụ cụ thể để minh hoạ cho nhận xét của mình.
– GV trả bài và yêu cầu HS tiếp tục hoàn thiện bài viết trên cơ sở yêu cầu cần đạt và theo nhận xét của GV.
Củng cố, mở rộng Phần Củng cố, mở rộng trong bài này có 4 yêu cầu. Trong đó, các câu 1 và 3 có thể được thực hiện dưới hình thức cá nhân, câu 2 làm việc theo cặ
Củng cố, mở rộng
Phần Củng cố, mở rộng trong bài này có 4 yêu cầu. Trong đó, các câu 1 và 3 có thể được thực hiện dưới hình thức cá nhân, câu 2 làm việc theo cặp hoặc nhóm, câu 4 kết hợp làm việc cá nhân và làm việc nhóm. Với câu 1, GV nên hướng dẫn HS đọc lại phần tri thức nền về hài kịch để nắm chắc các khái niệm nhân vật, xung đột, tình huống, hành động, kết cấu, thủ pháp trào phúng, và ngôn ngữ hài kịch. Sau đó, HS thực hiện thao tác tổng hợp và đối chiếu hai văn bản hài kịch đã học theo từng phương diện. Ở câu 2, "sức sống của một vở hài kịch"có thể thuộc về phương diện nội dung hoặc hình thức, hoặc cả hai. Khi nói đến "bối cảnh tiếp nhận khác nhau", GV nên định hướng cho HS liên tưởng đến vấn đề tiếp nhận tác phẩm văn học và vai trò của người đọc. Câu 3 nên được nhìn nhận như một gợi ý để những HS có hứng thú tìm hiểu sâu hơn về hài kịch có cơ hội thể hiện hiểu biết và quan điểm của mình. GV có thể liên kết câu hỏi này với các hoạt động ngoại khoá nếu có điều kiện. Tuy nhiên, bất kể sử dụng hình thức nào, GV cũng cần định hướng HS sử dụng chính các thuật ngữ về hài kịch đã được học trong bài để gọi tên "nét đặc sắc nghệ thuật" của các vở hài kịch. Tuỳ hoàn cảnh cụ thể, GV đưa ra các yêu cầu với mức độ khác nhau trong các câu 2 và 4. Đó có thể chỉ là cuộc thảo luận ngắn trên lớp trong vài phút, cũng có thể là một hoạt động ngoài giờ lên lớp với các sản phẩm đa dạng. HS có thể lựa chọn hình thức trình bày và nộp kết quả làm việc (văn bản, video clip, bài thuyết trình,…).
PHIẾU ĐÁNH GIÁ Mức độ Kết quả nghiên cứu và cách trình bày Đạt Chưa đạt
Giới thiệu được vấn đề nghiên cứu và lí do lựa chọn đề tài một cách chính xác, gây hứng thú.
Thể hiện được quan điểm riêng của người trình bày. Duy trì được việc tương tác với người nghe trong suốt quá trình nói. Sử dụng có hiệu quả các phương tiện hỗ trợ.
Trang 136
Trang 137
Trang 138
Trang 139
Trang 140
Trang 141
Trang 142
Trang 143
Trang 144
cover-last