SGK - Ngữ văn 12 - Tập 1
0/0
minus
100%
plus
Ghi chú
setting
share
Nền
Đọc offline

Lưu sách trên máy

Đang kiểm tra...

list Mục lục
list Mục lục
1. KHẢ NĂNG LỚN LAO CỦA TIỂU THUYẾT
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (Trích: Số đỏ – Vũ Trọng Phụng)
Đọc: Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng)
Thực hành tiếng Việt: Biện pháp tu từ nói mỉa, nghịch ngữ: đặc điểm và tác dụng
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện
Củng cố, mở rộng
Thực hành đọc: Trên xuồng cứu nạn (Trích Cuộc đời của Pi - Y-an Ma-ten - Yann Martel)
2. NHỮNG THẾ GIỚI THƠ
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Cảm hoài (Nỗi lòng - Đặng Dung)
Đọc: Tây Tiến (Quang Dũng)
Đọc: Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo)
Thực hành tiếng Việt: Tác dụng của một số biện pháp tu từ trong thơ
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ
Củng cố, mở rộng
Thực hành đọc: Bài thơ số 28 (Ra-bin-đơ-ra-nát Ta-go - Rabindranath Tagore)
3. LẬP LUẬN TRONG VĂN BẢN NGHỊ LUẬN
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Nhìn về vốn văn hóa dân tộc (Trích - Trần Đình Hượu)
Đọc: Năng lực sáng tạo (Trích - Phan Đình Diệu)
Đọc: Mấy ý nghĩ về thơ (Trích - Nguyễn Đình Thi)
Thực hành tiếng Việt: Lỗi logic, lỗi câu mơ hồ và cách sửa
Viết bài văn nghị luận về một vấn đề liên quan tới tuổi trẻ (những hoài bão, ước mơ)
Củng cố, mở rộng
Thực hành đọc: Cảm hứng và sáng tạo (Trích - Nguyễn Trần Bạt)
4. YẾU TỐ KÌ ẢO TRONG TRUYỆN KỂ
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Hải khẩu linh từ - Đền thiêng cửa biển (Trích - Đoàn Thị Điểm)
Muối của rừng (Trích - Nguyễn Huy Thiệp)
Thực hành tiếng Việt: Nghệ thuật sử dụng điển cố trong tác phẩm văn học
Viết bài văn nghị luận về việc vay mượn - cải biến - sáng tạo trong một tác phẩm văn học
Củng cố, mở rộng
Thực hành đọc: Bến trần gian (Trích - Lưu Sơn Minh)
5. TIẾNG CƯỜI CỦA HÀI KỊCH
Tri thức Ngữ văn
Đọc: Nhân vật quan trọng (Trích Quan thanh tra - Ni-cô-lai Gô-gôn - Nikolai Gogol)
Đọc: Giấu của (Trích Quẫn - Lộng Chương)
Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội
Củng cố, mở rộng
Thực hành đọc: Cẩn thận hão (Trích Thợ cạo thành Xê-vin (Séville) - Bô-mác-se - Beaumarchais)
ÔN TẬP HỌC KÌ I
Hệ thống hoá kiến thức đã học
Luyện tập và vận dụng
Học liệu
Đang xem trang 0 Học liệu dưới đây tương ứng với nội dung bạn đang đọc
empty Không có học liệu bổ trợ
cover-first
page-1
Trang 1
Trang 2
Trang 3
Trang 4
Trang 5
Trang 6
Trang 7
Trang 8
TRI THỨC NGỮ VĂN Tiểu thuyết hiện đại Tiểu thuyết là loại tác phẩm tự sự quy mô lớn, có khả năng thể hiện các nội dung đa dạng và bao quát một phạm vi hiện thực
TRI THỨC NGỮ VĂN
Tiểu thuyết hiện đại
Tiểu thuyết là loại tác phẩm tự sự quy mô lớn, có khả năng thể hiện các nội dung đa dạng và bao quát một phạm vi hiện thực rất rộng, trải ra trên nhiều không gian, thời gian khác nhau nhưng thường dành sự chú ý đặc biệt cho đời tư hay số phận của con người cá nhân. Từ những hình thái đầu tiên xuất hiện ở thời cổ đại, tiểu thuyết phát triển theo nhiều hướng riêng biệt, tuỳ thuộc vào những tiền đề lịch sử, xã hội, văn hoá, thẩm mĩ nhất định. Đến thời cận đại, hiện đại, tiểu thuyết đạt được bước tiến lớn, trở thành một thể loại chính của đời sống văn học và tác động mạnh mẽ đến sự biến đổi, phát triển của nhiều thể loại khác.
Tiểu thuyết hiện đại là loại tiểu thuyết thể hiện một cách tư duy mới, mang tính hiện đại về đời sống, phân biệt với tiểu thuyết cổ điển ra đời trước thời đại tư bản chủ nghĩa. Trong tiểu thuyết hiện đại, giữa các xu hướng tìm tòi có khoảng cách rất lớn. Điều này làm cho việc xác định diện mạo chung của nó trở nên phức tạp. Tuy nhiên, nếu tạm bỏ qua những nét quá đặc biệt của từng xu hướng, có thể nói đến các đặc điểm nổi bật sau của tiểu thuyết hiện đại:
Nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư; quan tâm đến cái thường ngày, cái đang diễn biến với cách tiếp cận gần gũi; không lí tưởng hoá hiện thực. Nhân vật là "con ngườ
Nhìn cuộc sống từ góc độ đời tư; quan tâm đến cái thường ngày, cái đang diễn biến với cách tiếp cận gần gũi; không lí tưởng hoá hiện thực.
Nhân vật là "con người nếm trải", không bất biến, có quá trình phát triển nhiều khi quanh co, phức tạp về tính cách, tâm lí.
Có kết cấu nhiều tầng lớp, tuyến tính hoặc phi tuyến tính; có sự đan xen của nhiều "bè" ngôn ngữ, phản ánh sự tồn tại, xung đột thường xuyên giữa các ý thức xã hội.
Có khả năng tổng hợp cao mọi thành tựu hay kinh nghiệm nghệ thuật của các thể loại văn học khác để hình thức luôn ở trong trạng thái biến đổi không ngừng.
Phong cách hiện thực
Phong cách hiện thực là phong cách nghệ thuật chú trọng thể hiện mối quan hệ
giữa hoàn cảnh xã hội với sự hình thành tính cách con người, quan tâm miêu tả một cách chi tiết, "như thật" những hình ảnh phong phú, phức tạp của hiện thực cuộc sống, thường loại trừ sự "tô vẽ" hay lí tưởng hoá. Phong cách này có lịch sử phát triển lâu dài, tồn tại trong các sáng tác thuộc nhiều thể loại khác nhau của văn học, nghệ thuật như: thơ, truyện (bao gồm tiểu thuyết), kí, kịch, tác phẩm tạo hình,... Trong văn học, phong cách hiện thực đạt đến đỉnh cao với những sáng tác thuộc trường phái hiện thực mà các đại diện tiêu biểu là S. Đích-ken (Ch. Dickens - Anh), H. đờ Ban-dắc (H. de Balzac - Pháp), L. Tôn-xtôi (L. Tolstoy - Nga), Ph. Đốt-xtôi-ép-xki (F. Dostoyevsky - Nga), Lỗ Tấn (Trung Quốc),... Trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX, phong cách hiện thực gắn với tên tuổi và sáng tác của các nhà văn như Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao,... Phong cách hiện thực thường được đặt trong tương quan so sánh, đối lập với phong cách lãng mạn - một phong cách ưu tiên việc thể hiện cảm nhận chủ quan, đôi khi lí tưởng hoá đối tượng được đề cập và coi trọng sự tưởng tượng, liên tưởng phóng túng.
Nói mỉa và nghịch ngữ
Nói mỉa là biện pháp tu từ thể hiện thái độ mỉa mai hay sự đánh giá mang tính phủ
định ngầm ẩn của người nói, người viết đối với sự vật, sự việc được đề cập.
Trong nói mỉa, người nói, người viết tạo ra sự mâu thuẫn cố ý giữa phần hiển ngôn và phần hàm ngôn của một lời nói hay của cả chuỗi phát ngôn. Phần hiển ngôn dường như thể hiện thái độ tán thành, khen ngợi hoặc trung lập, khách quan trước đối tượng được nói tới nhưng phần hàm ngôn lại cho biết một thái độ khác: phủ nhận (ở những mức độ khác nhau) hoặc dè bỉu. Nói mỉa chủ yếu được nhận ra nhờ hiệu quả châm biếm mà lời nói mang lại. Trong các yếu tố tạo nên nói mỉa có thể có nghịch ngữ.
Nghịch ngữ là biện pháp tu từ, ở đó, người nói, người viết dùng một cụm từ gây ấn
tượng mạnh, làm nổi bật tính chất hai mặt của một tình thế, tâm trạng nào đó, hoặc làm phát lộ sự thật về đối tượng theo quan điểm của mình.
Nghĩa của nghịch ngữ đối lập với nghĩa của các cụm từ khác trong câu hoặc trong các câu khác gần kề, nhấn mạnh sự phát hiện mới hay cảm nhận, liên tưởng chủ quan của người nói, người viết về một đối tượng vốn có thể được nhìn nhận khác hẳn.
Nghịch ngữ thường xuất hiện trong nói mỉa. Ở những trường hợp đó, mỉa mai được nhìn nhận là mục đích của phát ngôn, còn nghịch ngữ được xem là phương tiện thực hiện mục đích này.
VĂN BẢN 1 Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (Trích Số đỏ – Vũ Trọng Phụng) (Trích Số đỏ) Vũ Trọng Phụng Khi nói về loại nhân vật văn học có thể gây cho độc giả sự chú ý, tò
VĂN BẢN 1
Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (Trích Số đỏ – Vũ Trọng Phụng)
(Trích Số đỏ)
Vũ Trọng Phụng
Khi nói về loại nhân vật văn học có thể gây cho độc giả sự chú ý, tò mò ngay từ cái tên, bạn nghĩ tới những nhân vật nào? Nêu nhận xét về ý nghĩa của việc đặt tên cho các nhân vật trong sáng tác văn học.
Nêu những hiểu biết của bạn về tiếng cười trào phúng trong sáng tác văn học (đối tượng trào phúng, thủ pháp trào phúng, giọng điệu trào phúng,...).
Tuy giá vé vào cửa là ba đồng hạng bét, số công chúng sáng hôm sau ấy, cũng trên ba nghìn. Sân quần Rollandes Varreau(1) của Hà thành bữa ấy thật đã ghi được một chỗ rẽ ngoặt cho lịch sử thể thao. Người ta đồn rằng có rất nhiều người hâm mộ vì đến chậm, không mua được vé, bèn hoá ra phần uất và chết một cách rất thể thao, nghĩa là tự tử dần dần bằng thuốc phiện không có giám thanh(2), hút vào phổi.
Chú ý
Cách giới thiệu về sự kiện qua những chi tiết cụ thể và các yếu tố hé lộ giọng điệu trần thuật chính.
Cụ cố Hồng(3), ông Văn Minh(4), bà Phó Đoan(5), ông Typn(6) và nhiều người, đều đã chán nản lắm, vì bà Văn Minh đã đại bại về giải quần vợt phụ nữ bản xứ. Tuyết cố làm cho ông bố đỡ buồn, kêu rằng cái phần danh dự của gia đình cũng còn có cơ cứu chữa được, vì mọi người còn hi vọng vào Xuân.
Câu hỏi
Câu văn này có thể gợi lên ấn tượng gì về nhân vật Xuân Tóc Đỏ?
(*) Nhan đề văn bản là một phần tên của chương XX trong tiểu thuyết Số đỏ: Xuân Tóc Đỏ cứu quốc – Xuân Tóc Đỏ vĩ nhân – Nỗi buồn của ông bố vợ không bị đắm.
(1) Rollandes Varreau: đọc là Rô-lăng-đơ Va-rô; có bản in là Rollandes Carreau (Rô-lăng-đơ Ca-rô).
(2) Giám thanh: giảm gầy bằng rượu và một số loại quả.
(3) Cụ cố Hồng: nhân vật nhà giàu nổi tiếng ở đất Hà thành, bố cô Tuyết – người vợ sắp cưới của Xuân Tóc Đỏ.
(4) Ông Văn Minh: nhân vật Tây học, con trai của cụ cố Hồng, là chủ tiệm may Âu hoá – nơi Xuân Tóc Đỏ "khởi nghiệp".
(5) Bà Phó Đoan: một goá phụ, từng có hai đời chồng (chồng trước là một ông Tây), là dì của vợ Văn Minh.
(6) Ông Typn: hoạ sĩ chuyên vẽ mẫu y phục cho tiệm may Âu hoá của vợ chồng Văn Minh, tên đọc là Típ-phờ-nờ (viết tắt của câu Tôi yêu phụ nữ).
Lúc ấy, trên sân quần có hai cô đầm đương tranh cái giải vô địch phụ nữ Pháp nên những người của hiệu Âu hoá đứng xem cũng không sốt sắng mấy. Trên khán đài, ng
Lúc ấy, trên sân quần có hai cô đầm đương tranh cái giải vô địch phụ nữ Pháp nên những người của hiệu Âu hoá đứng xem cũng không sốt sắng mấy. Trên khán đài, ngồi giữa những vị quan chức văn võ cao cấp của ba chính phủ, công chúng thấy rõ, từ trái sang phải: quan Toàn quyền(1), quan Thống sứ(2), Đức vua nước nhà(3), S. M. Prajadophick(4) vua Xiêm(5). Tuy vận Âu phục, vua Xiêm cũng đội cái mũ bản xứ bằng kim ngân châu bảo(6), trông như một cái tháp cao, vì nó có đến chín tầng gác, cứ lên cao thì lại nhỏ lại, một thứ biểu tượng của cái nước một triệu con voi. Đằng sau nhà vua, một viên quan hầu Đức và một viên quan hầu Nhật tỏ rằng nước Xiêm đương tiến bộ mạnh mẽ trên đường tự lập. Việc nhà tài tử Luang Brabahol(7) cũng ngồi sau đấy (quán quân(8) quần vợt Xiêm La) tỏ rằng đấng thiếu quân(9) của đất nước triệu tượng(10) cũng sẵn lòng khuyến miễn(11) thể thao. Lại nữa, nếu ai tinh ý, thì cũng thấy rằng mấy ông trị sự Tổng cục thể thao Bắc Kì lúc ấy đương lo sốt vó, đương hoá điên hoá cuồng, vì giờ tranh đấu cái giải chung kết đã sắp đến rồi, mà vẫn chưa thấy mặt hai nhà quán quân cũ, Hải và Thụ(12), ở sân!
Làm thế nào bây giờ? Tổng cục đã phái rất nhiều người sục sạo khắp bốn phương trời, để họ phải lục lọi cho ra hai cái ông quán quân bí mật ấy, nhưng vô hiệu quả! Chính gia đình của hai ông cũng kêu không biết hai ông đi đâu từ đêm
(1) Toàn quyền: tức Toàn quyền Đông Dương, một chức vụ cao cấp của quan chức cai trị thuộc địa Pháp, đứng đầu
Liên bang Đông Dương. (2) Thống sứ: tức Thống sứ Bắc Kì - chức vị được lập ra từ năm 1889 do người Pháp nắm giữ, nhằm đại diện quyền
lợi của nước Pháp và điều hành việc cai trị ở xứ bảo hộ Bắc Kì (Việt Nam) dưới thời Pháp thuộc. (3) Đức vua nước nhà: tức là vua nhà Nguyễn, một vị vua phiếm chỉ, thời kì ở Việt Nam tồn tại chế độ thực dân nửa
phong kiến. (4) S. M. Prajadophick: đọc là S. M. Pra-da-đô-phích. (5) Xiêm: hay Xiêm La, tên ngày trước người Việt thường dùng để chỉ Thái Lan (người, nước Thái Lan). (6) Châu bảo: như châu báu. (7) Luang Brabahol: đọc là Lu-ăng Bra-ba-ô. (8) Quán quân: người chiếm giải Nhất trong một cuộc thi đấu. (9) Thiếu quân: vị vua trẻ. (10) Triệu tượng: triệu voi (tượng trong Hán ngữ nghĩa là voi). (11) Khuyến miễn: khuyên gắng sức, ở đây được hiểu là thái độ nâng đỡ, ủng hộ. (12) Hai nhân vật này đã bị Xuân Tóc Đỏ lừa đẩy vào tù, điều đó làm cho cơ hội ra sân thi đấu với quán quân
quần vợt Xiêm La của Xuân Tóc Đỏ trở nên hiển nhiên.
hôm trước... Làng thể thao nhốn nháo lên, kẻ ngạc nhiên sửng sốt, người lo sợ kinh hoàng. Không ai biết rằng lúc ấy, hai ngài vẫn còn nằm trên cái sàn lim có nh
hôm trước... Làng thể thao nhốn nháo lên, kẻ ngạc nhiên sửng sốt, người lo sợ kinh hoàng. Không ai biết rằng lúc ấy, hai ngài vẫn còn nằm trên cái sàn lim có nhiều rệp ở căn phòng đề bô(1) của nhà Sécurité(2). Chính Sở mật thám mà cũng lại không biết nốt, vì có bao nhiêu nhân viên đều chia nhau đi hộ giá(3) ngoài phố cả, người ta chưa có người và chưa đủ thì giờ xét căn cước và hỏi cung hai kẻ bị bắt kia nữa! Và Tổng cục kết luận rằng đó chính là một sự phá hoãng(4), một cuộc phản trắc, một vố chơi xỏ lại Tổng cục, cũng như cái thói, cái thông bệnh(5) của những nhà thể thao có danh tiếng xưa nay. Sau cùng Tổng cục đành phải cứu chữa sự sai hẹn của mình trước công chúng, bằng cách mời nhà quán quân quần vợt Xiêm La ra thử tài với Xuân Tóc Đỏ. Tiếng loa vừa vang lên xong, công chúng vỗ tay hoan nghênh tức khắc. Vì rằng tài nghệ của Hải, Thụ và Xuân, thì người ta đã nhiều lần được mục kích(6) rồi. Nhưng thiên hạ chưa ai được biết cái tài của Luang Brabahol, nhà quán quân Xiêm La! Công chúng Pháp - Nam lại còn được rất hài lòng vì cho rằng sự Tổng cục không đề cử Hải và Thụ mà chỉ bắt Xuân là một người chưa chiếm quán quân năm nào, thì đó chính là một cử động(7) kiêu ngạo rất kín đáo vậy. Cho nên ta không cần phải xét đến cái sung sướng của Văn Minh, ông bầu, khi ông này được ban trị sự của Tổng cục nói rằng người của ông được đại diện cho Hà thành để giữ cái danh dự cho Tổ quốc, trước nhà vô địch Xiêm. Công chúng luôn luôn vỗ tay hoan hô Xuân, còn trên khán đài, đức vua Xiêm đã lộ ra mặt rồng tất cả sự thịnh nộ của vị thiên tử thế thiên hành đạo(8) ở cái nước có hàng triệu con voi. Thật là một tiếng sét, vì sự thua kém của
(1) Đề bô: phiên âm tiếng Việt của từ dépôt trong tiếng Pháp, chỉ nhà tạm giữ, tạm lưu. (2) Sécurité: từ tiếng Pháp trong nguyên văn, đọc là Xê-quy-ri-tê; chỉ Sở Liêm phóng hay Sở Mật thám - một cơ
quan mật thám, tình báo và an ninh của chính quyền thực dân. (3) Hộ giá: đi theo để bảo vệ vua - chúa, ở đây dùng với nghĩa đi theo để bảo vệ các nhân vật quan trọng. (4) Phá hoãng: như phá bĩnh, chỉ việc gây rối nhằm làm hỏng công việc hay cuộc vui của người khác. (5) Thông bệnh: bệnh (thói) phổ biến. (6) Mục kích: thấy tận mắt. (7) Cử động: như cử chỉ hay hành động (hiện nay, trong ngữ cảnh này, từ cử động thường được thay thế bằng từ
cử chỉ hay hành động). (8) Thế thiên hành đạo: thành ngữ Hán Việt, chỉ việc thay trời (hay vâng theo mệnh trời) để thi hành việc đúng,
việc nghĩa.
tài tử Vọng Các(1) là rõ rệt quá, và ở séc(2) đầu, Xuân Hà thành được 6 - 1. Đức vua nước nhà, quan Toàn quyền và Thống sứ đều băn khoăn lắm, vì nếu Đông Pháp(3
tài tử Vọng Các(1) là rõ rệt quá, và ở séc(2) đầu, Xuân Hà thành được 6 - 1. Đức vua nước nhà, quan Toàn quyền và Thống sứ đều băn khoăn lắm, vì nếu Đông Pháp(3) nhân đó mà được danh tiếng về mặt thể thao thì, đối lại, về mặt ngoại giao có thể rầy rà, lôi thôi. Than ôi! Đó là cái lợi hại thiên nhiên(4), đích đáng của mọi sự trên cái thế gian này! Đến séc thứ nhì, công chúng thấy Xuân đánh uể oải hình như chấp bên địch. Ông bầu Văn Minh rất lấy làm lo. Kết quả 5 - 7. Những người không nông nổi đều hiểu ngay đó là Xuân để dành sức. Mấy giơ(5) đầu ở séc thứ ba tỏ rằng hai bên cùng gắng hết sức. Tuy Luang Brabahol đã trổ ra hết tài năng mà cũng không lấn át được Xuân. Đến lúc trọng tài hô 15 - 30, trông tài tử của mình đã nắm phần thua, vua Xiêm tức thì lôi trong túi áo ra cái bản đồ Ấn Độ Chi Na do chính phủ Xiêm vẽ lại, tức là bản đồ nước Xiêm cũ có bờ cõi ở núi Hoành Sơn(6). Ngài ngắm nghía cái bản đồ mà không nhìn ra cuộc đấu nữa. Viên quan hầu Đức và viên quan hầu Nhật đều cùng ghé tâu một cách thì thào "La guerre! La guerre!(7)". Dưới sân, đám công chúng Pháp - Nam ngây thơ, vô lo vô lự, vẫn vỗ tay rầm rộ để ủng hộ Xuân. Viên trọng tài luôn miệng hô:
Ca răng! Ca răng ta! A văng ta sê vít! A văng ta đờ o(8)! Sự hồi hộp của mọi người là không thể tả được. Cho nên đám bách tính quần dân(9) kia không biết rằng giữa lúc ấy Đức vua nước nhà, quan Toàn quyền và quan Thống sứ đã đưa mắt nhìn nhau... Rồi ông Giám đốc chính trị Đông Dương sau khi tai nghe một hiệu lệnh của quan Toàn quyền, tức thì bỏ khán đài, chạy xuống sân đi tìm ông bầu của Xuân Tóc Đỏ. Văn Minh rất cảm động khi thấy vị thượng quan ấy của Chính phủ mời mình ra một chỗ vắng, hấp tấp rỉ tai đại khái như thế này:
(1) Vọng Các: tên phiên âm Hán Việt của Băng-cốc (Bangkok), thủ đô nước Thái Lan (danh xưng này hiện ít dùng,
trừ trường hợp người viết, người nói muốn thể hiện mục đích tu từ hay giễu nhại). (2) Séc: phiên âm tiếng Việt của từ set trong tiếng Pháp, chỉ đơn vị ván hay hiệp trong cuộc đấu thể thao thuộc các
môn như quần vợt, bóng bàn, bóng chuyền,... (3) Đông Pháp: danh xưng xứ thuộc địa của thực dân Pháp ở Đông Dương (tên tiếng Pháp là Indochine). (4) Cái lợi hại thiên nhiên: cái lợi hại theo lẽ tất yếu (nghĩa trong văn bản). (5) Giơ: phiên âm tiếng Việt của từ jeu trong tiếng Pháp, chỉ một phần của ván hay hiệp ten-nít (quần vợt). (6) Núi Hoành Sơn: dãy núi chạy theo hướng tây - đông, dài khoảng 50 km, nằm ở ranh giới giữa hai tỉnh Hà Tĩnh
và Quảng Trị. (7) La guerre! La guerre!: Chiến tranh! Chiến tranh! (Các câu tiếng Pháp trong nguyên văn, đọc là La ghe-rơ!
La ghe-rơ!). (8) Ca răng! Ca răng ta!A văng ta sê vít! A văng ta đờ o!: Bốn mươi! Bốn mươi đều! Lợi thế giao bóng! Ra ngoài! (Trong
nguyên bản, các câu này ghi phỏng âm tiếng Pháp). (9) Bách tính quần dân: chỉ quần chúng nhân dân đông đảo (bách tính là trăm họ).
Chính phủ Bảo hộ và chính phủ Nam triều cử bản chức(1) tới nhờ ngài một việc tối hệ trọng, có quan hệ mật thiết đến vận mệnh của đất nước. Nghĩa là bản chức yêu
Chính phủ Bảo hộ và chính phủ Nam triều cử bản chức(1) tới nhờ ngài một việc tối hệ trọng, có quan hệ mật thiết đến vận mệnh của đất nước. Nghĩa là bản chức yêu cầu ngài bảo tài tử(2) của ngài phải nhường, phải thua nhà vô địch Xiêm ngay đi! Tuy mất cái danh dự thắng cuộc, các ngài sẽ được Chính phủ bù cho bằng những cái khác một cách rất hậu hĩ! Ông bầu Văn Minh còn đứng ngạc nhiên há hốc mồm ra, thì vị quan to lại tiếp luôn: - Ngài cứ biết nghe đi đã! Cái việc này là rất khẩn cấp, cái thời giờ là rất ngắn ngủi! Nếu An Nam mà được Xiêm La về quần vợt thì thế nào cũng có nạn chiến tranh! Chính phủ Pháp chủ trương hoà bình, các ngài phải trông gương đó mà tránh cho bách tính lương dân(3) cái nạn núi xương, sông máu! Thôi, chốc nữa ta sẽ nói chuyện nhiều.
Bởi thế, giữa lúc công chúng reo ô reo a huyên náo cả một góc trời, giữa lúc viên trọng tài kêu Ca răng ca răng ta, đờ o séc vít thì thừa lúc Xuân Tóc Đỏ quay về với đứa trẻ nhặt bóng, ông bầu Văn Minh liền thất thanh khẽ bảo nó:
Thua đi! Nhường đi! Được thì chết! Chiến tranh! Công chúng đương hồi hộp vì 7 - 7, 7 - 8, đương mong giữ cho Hà thành thì sự không ngờ, quả cuối cùng mà Xuân lốp(4) một cái sang bên địch, lại bắn bổng lên không khí rồi rơi vào hàng rào găng! Kết quả thảm khốc 7 - 9 ấy làm cho mấy nghìn con người la ó rầm rĩ để tỏ sự thất vọng công cộng. Nhưng... một hồi kèn La Marseillaise(5) đã nổi lên mừng nhà vô địch Xiêm La, và kết liễu cuộc vui, và để các đức vua và các quý quan của ba chính phủ về Sở toàn quyền. Khi đoàn xe hơi có cờ lần lượt đi rồi, công chúng còn đứng lại, đông nghìn nghịt, tốp này định chia buồn với Xuân, tốp kia định trách cứ Xuân. Lại có đám người hô đả đảo Xuân Tóc Đỏ nữa. Cụ Hồng, Tuyết, bà Phó Đoan, bà Văn Minh lúc ấy thất vọng vô cùng. Những nhà chụp ảnh vây quanh Xuân để chụp ảnh. Những ông phóng viên các báo định họp nhau chất vấn cái thái độ của Xuân, vì mọi người rất lấy làm ngờ vực cái giơ cuối cùng. Quả banh ấy có phải là để nhường nhịn không? Sao tài tử Xuân, giáo sư quần vợt, mà lại đến nỗi... quốc sỉ(6) như thế? Chỗ này, chỗ kia, thấy những lời hò hét vang lên:
(1) Bản chức: từ quan lại dùng để tự xưng khi nói với cấp dưới, với dân. (2) Tài tử: người có tài (thường chỉ đối tượng nam giới), diễn viên có tài hoặc người giỏi một môn thể thao hay văn
nghệ nhất định nhưng không xác định đó là lĩnh vực chuyên nghiệp của mình; trong văn bản, từ tài tử được dùng với tất cả các nghĩa trên. (3) Lương dân: người dân lương thiện. (4) Lốp: phỏng âm từ lob trong tiếng Anh, chỉ kĩ thuật bấm bóng hay đánh bóng bổng trong các môn thể thao như
quần vợt, bóng đá. (5) La Marseillaise: tên quốc ca của nước Pháp, đọc là La Mác-xây-e. (6) Quốc sỉ: nỗi sỉ nhục của quốc gia.
Quốc sỉ! Về nhà bò! Đi về nhà bò! Có một vài người Pháp cũng kêu to: - A bas Xuân! A bas Xuân! Des explications(1)! Thấy ở tình thế hiểm nghèo, ông bầu Văn Minh
Quốc sỉ! Về nhà bò! Đi về nhà bò! Có một vài người Pháp cũng kêu to: - A bas Xuân! A bas Xuân! Des explications(1)! Thấy ở tình thế hiểm nghèo, ông bầu Văn Minh bèn cùng Xuân Tóc Đỏ trèo lên nóc cái xe hơi của bà Phó Đoan, rồi Xuân Tóc Đỏ cứ việc lắng nghe ông bầu của nó nhắc mà diễn thuyết trước cái đám công chúng mấy nghìn người hung hăng ấy. Nhưng ông bầu lúc ấy đã say sưa về cái việc hệ trọng của mình lắm, bèn nói trước đã:
Xuân thua không phải bởi vô tài! Chắc thiên hạ đã mục kích rất rõ. Vậy xin thiên hạ hãy bình tĩnh nghe tại sao người của tôi lại phải thua.
Nói xong, ông lại thấy mình và Xuân là to. Cho nên công chúng thấy Xuân Tóc Đỏ có cái giọng trịch thượng của một bậc vĩ nhân như thế này:
Hỡi công chúng! Mi chưa hiểu rõ những lẽ cực kì to tát nó khiến ta phải đành nhường giải cho nhà vô địch Xiêm La! Quần chúng nông nổi ơi! Mi đã biết đâu cái lòng hi sinh cao thượng vô cùng, (nó vỗ vào ngực) nó khiến ta phải từ chối danh vọng riêng của ta đi, để góp một phần vào việc tiến bộ trong trật tự và hoà bình của Tổ quốc! Giữa cái giờ rất nghiêm trọng này, điều cốt yếu của người xả thân cứu nước không phải là chỉ nghĩ đến mình, nghĩa là không phải là cốt được một ván đánh quần(2), nhưng mà là cốt giữ cái mối thiện cảm của một nước lân bang (nó đấm tay xuống không khí)! Chính phủ Pháp cũng như toàn thể quốc dân Pháp đã bao nhiêu năm nay, vẫn chủ trương và cố duy trì nền hoà bình cho thế giới! Nếu vô tình mà gây hấn, nếu thí dụ có cuộc Việt - Xiêm xung đột, thì cái phần thắng hay bại tuy chưa ai biết, nhưng mà điều chắc chắn, là nó sẽ lôi cuốn cái thế giới vào nạn can qua(3)! Cho nên ngày hôm nay, ta tỉ thí(4) không phải để tranh nhau cái thua, được ở một quả quần. Ta chỉ phụng sự công cuộc ngoại giao của Chính phủ mà thôi! Ta (nó giơ cao tay lên) không muốn cho hàng vạn mạng người làm mồi cho binh đao, mắc lừa bọn buôn súng! (nó đập tay xuống). Hỡi quần chúng! Mi không hiểu gì, mi oán ta! Ta vẫn yêu quý mi mặc lòng mi chẳng rõ lòng ta!... Thôi giải tán đi, và cứ việc an cư lạc nghiệp trong hoà bình và
(1) A bas Xuân! A bas Xuân! Des explications!: Đả đảo Xuân! Đả đảo Xuân! Phải giải thích việc này! (Các câu tiếng
Pháp trong nguyên văn, đọc là A ba Xuân! A ba Xuân! Đê dít-xơ-pli-ca-xi-ông!). (2) Ván đánh quần: ván quần vợt. (3) Can qua: chiến tranh (can là cái mộc, qua là cái giáo-những binh khí thông dụng trong các cuộc chiến tranh thời xưa). (4) Tỉ thí: thi đấu, so đọ cao thấp.
trật tự! Ta không dám tự phụ là bậc anh hùng cứu quốc, nhưng ta phải tránh cho mi nạn chiến tranh rồi! Hoà bình vạn tuế! Hội Quốc liên(1) vạn tuế! Với cái hùng
trật tự! Ta không dám tự phụ là bậc anh hùng cứu quốc, nhưng ta phải tránh cho mi nạn chiến tranh rồi! Hoà bình vạn tuế! Hội Quốc liên(1) vạn tuế! Với cái hùng biện của một người đã thổi loa cho những hiệu thuốc lậu, với cái tự nhiên của một anh lính cờ chạy hiệu rạp hát, lại được ông Văn Minh vặn đĩa kèn(2), Xuân Tóc Đỏ đã chinh phục quần chúng như một nhà chính trị đại tài của Tây phương. Mấy nghìn người bị gọi là mi, không những đã chẳng tức giận chút nào, lại còn vô cùng cảm phục, cho rằng người ta "phải thế nào" người ta mới dám ngôn luận tự do như thế! Cho nên Xuân Tóc Đỏ diễn thuyết vừa xong, tiếng vỗ tay của nhân dân ran lên như mưa rào! Một lần nữa, cái đạo binh(3) các ông thợ ảnh lại xông đến gần nó... Thế rồi, ở chỗ này, thiên hạ sốt sắng hoan hô:
Xuân Tóc Đỏ vạn tuế! Sự đại bại vạn tuế! Như một bậc vĩ nhân nhũn nhặn, nó giơ quả đấm chào loài người, nhẩy xuống đất, lên xe hơi. Rồi mấy chiếc xe của các bạn thân của nó mở máy chạy, để lại cái đám công chúng mấy nghìn người bùi ngùi và cảm động.
(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ, NXB Văn học, Hà Nội, 1988, tr. 187 - 193)
Vũ Trọng Phụng (1912 - 1939) quê ở tỉnh Hưng Yên nhưng sinh ra và
sống chủ yếu ở Hà Nội. Ông bước vào làng báo, làng văn từ rất sớm (bắt đầu có truyện đăng báo từ năm 1930), dùng ngòi bút để kiếm sống và chống chọi một cách khó khăn với tình cảnh nghèo túng, bệnh tật triền miên. Trong vòng chưa đầy mười năm hoạt động ở chốn trường văn trận bút, ông đã để lại một khối lượng sáng tác khá lớn, thuộc nhiều thể loại, trong đó nổi bật là phóng sự và tiểu thuyết: Cạm bẫy người (phóng sự, 1933), Kĩ nghệ lấy Tây (phóng sự, 1934), Cơm thầy cơm cô (phóng sự, 1936), Giông tố (tiểu thuyết, 1936), Số đỏ (tiểu thuyết, 1936), Vỡ đê (tiểu thuyết, 1936), Lấy nhau vì tình (tiểu thuyết, 1937), Trúng số độc đắc (tiểu thuyết, 1938),...
Vũ Trọng Phụng
Tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, từ các bài báo, tiểu phẩm đến kịch, phóng sự, truyện ngắn, tiểu thuyết,... đều toát lên sự khinh bỉ sâu sắc cái xã hội đương thời mà ông nhìn nhận là đen tối, thối nát. Cảm hứng vạch trần sự thật luôn chi phối ngòi bút của ông. Vũ Trọng Phụng đã xây dựng được những hình tượng nhân vật sắc nét, vừa mang tính đặc thù của một thời đại cụ thể, vừa thể hiện rõ bản chất một số trạng huống tồn tại phổ quát của cuộc sống. Tiểu thuyết Số đỏ ra mắt độc giả lần đầu tiên trên Hà Nội báo, được in nhiều kì (nhưng chưa trọn vẹn), bắt đầu từ số 40 (07/10/1936). Đến năm 1938, tác phẩm được in thành sách tại N hà in Lê Cường, Hà Nội. Từ đó đến nay, Số đỏ (gồm 20 chương) đã được in lại nhiều lần với một số khác biệt về từ ngữ,
(1) Hội Quốc liên: một tổ chức liên chính phủ, thành lập năm 1920, tiền thân của tổ chức Liên hợp quốc. (2) Vặn đĩa kèn: ý nói nhân vật Văn Minh mớm lời cho Xuân Tóc Đỏ như bật một đĩa hát. (3) Đạo binh: toán quân, ở đây dùng với nghĩa hài hước.
chi tiết, chính tả,... do được khai thác từ các nguồn văn bản khác nhau. Đây là tác phẩm đỉnh cao trong văn nghiệp của Vũ Trọng Phụng và có vị trí quan trọng tr
chi tiết, chính tả,... do được khai thác từ các nguồn văn bản khác nhau. Đây là tác phẩm đỉnh cao trong văn nghiệp của Vũ Trọng Phụng và có vị trí quan trọng trong nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.
Nhân vật chính của tác phẩm là Xuân, biệt danh là Xuân Tóc Đỏ. Từ một đứa trẻ mồ côi, lêu lổng, lang thang, đã trải qua đủ "nghề" thường được xem là "mạt hạng", Xuân Tóc Đỏ dần bước chân vào xã hội "thượng lưu" nhờ sự nâng đỡ đầy toan tính của bà Phó Đoan - một me Tây(1) dâm đãng. Đầu tiên, Xuân Tóc Đỏ đến làm việc ở tiệm may Âu hoá. Hắn được vợ chồng Văn Minh và những người trong gia đình này hoặc vô tình hoặc cố ý tôn lên làm "nhà cải cách xã hội", "đốc tờ Xuân", "giáo sư quần vợt",... Với đủ danh hiệu "vẻ vang" ấy và với sự láu lỉnh cùng bản chất cơ hội cố hữu, Xuân Tóc Đỏ khiến cô Tuyết say mê và được nhiều nhân vật khác sợ hãi, nể trọng, nhờ cậy, ghi ơn. Xuân Tóc Đỏ đạt đến vinh quang tột đỉnh vào thời điểm vua nước Xiêm sang thăm Việt Nam(2) nhằm thắt chặt quan hệ hữu nghị giữa hai quốc gia, giữa bối cảnh nền chính trị thế giới đang có những biến động khó lường. Với "thành tích" để thua quán quân quần vợt người Xiêm trong trận thi đấu thể thao mang tính ngoại giao, Xuân Tóc Đỏ được tung hô là "vĩ nhân", "anh hùng cứu quốc" và tiếp tục được một số tổ chức danh giá chào đón, mời làm thành viên danh dự.
Xuân Tóc Đỏ cứu quốc là đoạn trích nửa đầu chương XX - chương cuối cùng của tác phẩm Số đỏ.
Tóm tắt các sự việc chính được kể trong đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc bằng một sơ đồ phù hợp.
Xác định ngôi kể, điểm nhìn đã được nhà văn lựa chọn và ý nghĩa của ngôi kể, điểm nhìn ấy trong việc làm sáng tỏ bản chất hiện thực theo khám phá và quan niệm của ông.
Theo bạn, tình huống nào đóng vai trò quan trọng nhất trong việc tạo nên kịch tính và bước ngoặt của toàn bộ sự kiện được kể trong đoạn trích? Hãy phân tích tính chất của tình huống đó.
Phân tích nét đặc sắc của cảnh Xuân Tóc Đỏ hùng biện trước công chúng. Những ghi chú (được đặt trong ngoặc đơn) của người kể chuyện gợi cho bạn liên tưởng đến thể loại văn học nào có đặc điểm hình thức tương tự?
Nêu nhận xét khái quát về sự tương đồng và khác biệt giữa ngôn ngữ của người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật ở đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc.
Tìm những câu văn có sử dụng biện pháp tu từ nói mỉa và nghịch ngữ trong văn bản.
Đoạn trích đã cho thấy điều gì về phong cách hiện thực của nhà tiểu thuyết Vũ Trọng Phụng? Nêu một số thủ pháp được nhà văn sử dụng để tăng cường khả năng bao quát hiện thực cho các trang viết của mình.
Bạn suy nghĩ gì về trạng thái bị thôi miên và lên đồng của một xã hội, như thực tế được miêu tả trong đoạn trích?
kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) nêu ấn tượng của bạn về khả năng của tiểu thuyết trong việc diễn tả bức tranh đời sống, thời đại qua học đoạn trích Xuân Tóc Đỏ cứu quốc.
(1) Me Tây: danh xưng xuất hiện thời Pháp thuộc, có hàm ý khinh miệt, chỉ người đàn bà Việt lấy chồng người Âu - Phi. (2) Đây là một sự kiện do nhà văn hư cấu, không phải sự thật lịch sử.
Trang 19
Trang 20
Trang 21
Trang 22
Trang 23
Trang 24
Trang 25
Thực hành tiếng Việt Biện pháp tu từ nói mỉa, nghịch ngữ: đặc điểm và tác dụng Xác định biện pháp tu từ nói mỉa và phân tích hiệu quả của nó ở từng trường hợp s
Thực hành tiếng Việt
Biện pháp tu từ nói mỉa, nghịch ngữ: đặc điểm và tác dụng
Xác định biện pháp tu từ nói mỉa và phân tích hiệu quả của nó ở từng trường hợp sau đây:
a. Công chúng luôn luôn vỗ tay hoan hô Xuân, còn trên khán đài, đức vua Xiêm đã lộ ra mặt rồng tất cả sự thịnh nộ của vị thiên tử thế thiên hành đạo ở cái nước có hàng triệu con voi.
(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)
b. Trên mép ông, ông đã bao công trình mới cấy được từng ấy râu. [...] Thì sau hết, những lông tơ nó cũng dài ra, và trông rõ hơn. Và đến bây giờ, đứng ở hai bên miệng ông, nó thành hình hai cái dấu chua nghĩa (...).
(Nguyễn Công Hoan, Đồng hào có ma)
Xác định nghịch ngữ trong các câu có hàm ý mỉa mai sau và cho biết căn cứ để thực hiện điều này:
a. Như một bậc vĩ nhân nhún nhặn, nó giơ quả đấm chào loài người, nhảy xuống đất, lên xe hơi.
(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)
b. Bước đường công danh của ông cũng bắt đầu từ chức lí trưởng vượt qua những bậc phó tổng,
Dấu hiệu nhận biết biện pháp tu từ nói mỉa
– Trong lời nói xuất hiện những từ, cụm từ vốn thể hiện chiều hướng đánh giá tiêu cực về một đối tượng: hay ho, hay hớm, đẹp mắt, tốt mã, làm cha thiên hạ, ăn trắng mặc trơn, mèo mù vớ cá rán,... Ví dụ: "Hay ho nhi?"; "Đẹp mắt chưa kìa!";... Trong các cụm từ in đậm ở hai ví dụ, các yếu tố "hay", "đẹp" biểu thị sự đánh giá tích cực, nhưng nghĩa của cả cụm từ lại thể hiện một thái độ trái ngược, hàm ý phê phán, chê bai.
– Người nói, người viết nêu những tình huống, điều kiện phi lí gắn với khả năng, hành động, sự việc đang được nói tới. Ví dụ: "Hắn mà làm được điều đó thì tôi đi đầu xuống đất!".
– Có sự pha trộn đáng ngờ giữa kiểu nói lịch sự và nói quá. Ví dụ: "Cám ơn ngài, ngài đã dạy quá lời"; "Kẻ hèn mọn này đâu dám đứng ngang hàng với các vị".
– Có sự xuất hiện của yếu tố nhại trong phát ngôn. Ví dụ:
Hẩu lố⁽¹⁾, mét xì⁽²⁾ thông mọi tiếng,
Chẳng sang Tàu cũng tếch sang Tây.
(Trần Tế Xương, Mai mà tơ hồng)
– Có sự thay đổi bất ngờ về cách trần thuật hay giọng điệu trần thuật ngay trong một đoạn văn. Ví dụ: Ông ta khóc quá, muốn lặng đi thì may có Xuân đỡ khỏi ngã. Nó chật vật mãi cũng không làm cho ông đứng hẳn lên được. Dưới cái khăn trắng to tướng, cái áo thụng trắng loè xoè, ông phản cừ oặt người đi, khóc mãi không thôi.
– Hút!... Hút!... Hút!...
(Vũ Trọng Phụng, Số đỏ)
(1) Hẩu lố: phiên âm từ tiếng Quảng Đông (Trung Quốc), nghĩa là tốt, được.
(2) Mét xì: phiên âm từ merci trong tiếng Pháp, nghĩa là cảm ơn.
VIẾT Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện So sánh hai tác phẩm văn học nhằm làm rõ một quy luật chung nào đó hay để nhìn nhận sâu hơn gi
VIẾT
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện
So sánh hai tác phẩm văn học nhằm làm rõ một quy luật chung nào đó hay để nhìn nhận sâu hơn giá trị của từng tác phẩm là công việc quen thuộc của các nhà nghiên cứu, phê bình văn học. Trong nhà trường phổ thông, điều đó cũng cần được thực hiện ở mức độ phù hợp vì nó có thể giúp bạn rèn luyện khả năng liên hệ, kết nối, huy động kiến thức, thiết lập cái nhìn tổng quan khi đi vào khám phá thế giới tác phẩm văn học. Ở bài học này, trước hết, bạn sẽ được làm quen với công việc nêu trên qua việc viết một bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện.
Yêu cầu y Nêu được mục đích và cơ sở của việc so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện. y Trình bày được các thông tin khái quát về hai tác phẩm truyện. y Làm rõ đ
Yêu cầu
y Nêu được mục đích và cơ sở của việc so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện. y Trình bày được các thông tin khái quát về hai tác phẩm truyện. y Làm rõ được những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai tác phẩm truyện xét
trên một số phương diện nội dung và hình thức cụ thể, theo mục đích và phạm vi đã xác định. y Rút ra được những nhận xét, đánh giá cần thiết, phù hợp về hai tác phẩm truyện
căn cứ vào kết quả so sánh. y Nêu được ý nghĩa của việc đánh giá hai tác phẩm truyện thông qua việc so sánh.
Bài viết tham khảo
Mảnh trăng cuối rừng và Những đứa con trong gia đình -
hai truyện ngắn tiêu biểu của văn học cách mạng Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975
Mỗi khi nói đến thành tựu của truyện ngắn cách mạng Việt Nam thuộc giai đoạn văn học 1954 - 1975 viết về đề tài chiến tranh, Mảnh trăng cuối rừng và Những đứa con trong gia đình là hai trong số những tác phẩm thường được các nhà phê bình nhắc đến đầu tiên. Điều đó có liên quan đến vị trí nổi bật của Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Thi trong đội ngũ những nhà văn - chiến sĩ, lại cũng xuất phát từ ý nghĩa đại diện của hai truyện ngắn này cho cách tiếp cận hiện thực chiến tranh trong văn học một thời. Ở bài viết này, vấn đề sẽ được làm rõ qua so sánh Mảnh trăng cuối rừng và Những đứa con trong gia đình chính là sự thống nhất trong cảm hứng sáng tác của các nhà văn cách mạng khi viết về cùng một đề tài, bên cạnh đó là cách họ thể hiện phong cách cá nhân độc đáo ở các tác phẩm cụ thể - một điều không dễ làm trong bối cảnh mọi sáng tác văn học phải mang tính định hướng cao và cần được chuốt nhọn thành "vũ khí". Hai truyện ngắn đều được viết ra trong khoảng nửa cuối thập niên sáu mươi của thế kỉ XX, lúc cuộc kháng chiến chống đế quốc Mỹ xâm lược của nhân dân ta bước vào giai đoạn quyết liệt. Ở cả hai miền Nam, Bắc lúc đó
đều nóng bỏng không khí chiến tranh. Tuy nhiên, nét nổi bật trong đời sống tinh thần của mọi người Việt Nam yêu nước là sự bình tĩnh, tự tin, lạc quan và ý chí
đều nóng bỏng không khí chiến tranh. Tuy nhiên, nét nổi bật trong đời sống tinh thần của mọi người Việt Nam yêu nước là sự bình tĩnh, tự tin, lạc quan và ý chí quyết tâm. Những điều này được các nhà văn nhận thức một cách sâu sắc và từ đó tác phẩm của họ luôn mang cảm hứng khẳng định mạnh mẽ. Điều đáng nói khác là Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Thi không dừng ở việc miêu tả những biểu hiện bên ngoài của đời sống mà luôn tìm cách cắt nghĩa bề sâu của nó, tập trung soi tỏ những điều bí ẩn kì diệu đã làm nên sức mạnh tinh thần to lớn của con người Việt Nam trong hoàn cảnh thử thách khốc liệt. Mảnh trăng cuối rừng được in vào sách lần đầu năm 1970, trong tập Những vùng trời khác nhau của Nguyễn Minh Châu. Truyện gồm một câu chuyện "khung" được kể từ ngôi thứ ba và câu chuyện chính được kể từ ngôi thứ nhất xưng "tôi" của nhân vật Lãm. Cả hai câu chuyện đều diễn ra trong bối cảnh đế quốc Mỹ leo thang đánh phá miền Bắc một cách ác liệt. Nhân một chuyến công tác, chiến sĩ lái xe Lãm dự định sẽ đến thăm Nguyệt, người anh chưa biết mặt nhưng đã thấy cảm mến, nhờ sự giới thiệu và đảm bảo của người chị gái làm việc ở cầu Đá Xanh. Tình cờ, cô gái đi nhờ xe Lãm trong đêm lại chính là người anh đang mong được gặp. Tuy không tiện hỏi nhưng Lãm từ chỗ ngờ ngợ đã đi đến chỗ đinh ninh cô gái ấy chính là Nguyệt "của mình". Qua thử thách cam go trên chặng đường đầy bom lửa, trước vẻ nhẹ nhõm, thanh thoát và sự bình tĩnh, dũng cảm của "người đi nhờ", ở Lãm dấy lên một cảm giác "gần như mê muội lẫn cảm phục". Hai người chia tay, không hỏi han thêm gì về nhau và chuyến thăm theo dự định ban đầu đã không thực hiện được. Chuyện hẹn hò vẫn còn để ngỏ cho đến ngày Lãm có dịp đến thăm đơn vị của Nguyệt. Thật oái oăm, đúng thời điểm đó, Nguyệt lại rời đơn vị để đi công tác. Câu chuyện tình yêu giữa hai người giống như một trò ú tim, mang màu sắc "huyền thoại", nhưng không phải không có cơ sở hiện thực nếu người đọc nghĩ tới bối cảnh thời chiến của nó. Đọc truyện Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi (in lần đầu trong tập Truyện và kí, xuất bản năm 1969), độc giả được đến với một vùng không gian khác và gặp những con người khác: không gian sông nước ở miền Tây Nam Bộ và những nhân vật vừa chớm bước vào tuổi thanh niên. Truyện được kể từ ngôi thứ ba và đúng như nhan đề cho biết, nói về chuyện những đứa con trong một gia đình nông dân có truyền thống yêu nước, cách mạng, phải chịu nỗi đau cha mẹ bị kẻ thù giết. Thừa hưởng từ ba, má đức tính can trường, tháo vát, họ dần
lớn lên trong sự đùm bọc của người chú ruột và bà con làng xóm, luôn cháy bỏng nguyện vọng được đi bộ đội để trả thù nhà, đền nợ nước. Nhờ sự ủng hộ của chú Năm
lớn lên trong sự đùm bọc của người chú ruột và bà con làng xóm, luôn cháy bỏng nguyện vọng được đi bộ đội để trả thù nhà, đền nợ nước. Nhờ sự ủng hộ của chú Năm, hai chị em được nhập ngũ cùng một lần. Trước ngày lên đường, họ thu xếp việc nhà thật gọn, khiêng bàn thờ má sang gửi ở nhà chú, hẹn với nhau về việc lập công. Trong một trận chiến đấu, Việt bị thương, ngất đi nhiều lần nhưng mỗi khi hồi tỉnh lại quyết bò đi tìm đồng đội và sẵn sàng chiến đấu. Cuối cùng, Việt đã được anh em tìm thấy để đưa về đơn vị. Mặc dù đã lập chiến công nhưng Việt vẫn nấn ná chưa muốn viết thư gửi chị, vì cho rằng mình chưa làm được bao nhiêu theo tâm nguyện của người mẹ đã khuất. Qua phần tóm tắt cốt truyện ở trên, có thể thấy cả hai tác phẩm đều cố gắng làm sáng tỏ chủ nghĩa anh hùng bao trùm đời sống tinh thần của cả dân tộc trong cuộc kháng chiến. Nhân vật nào cũng tràn đầy tinh thần cách mạng, dám đương đầu mọi thử thách bằng sự kiên cường, dẻo dai đáng khâm phục. Ở các nhân vật không hề thấy dấu vết của sự ưu tư lựa chọn. Tất cả hành động đều diễn ra có vẻ dễ dàng, tự nhiên, thể hiện sự chi phối triệt để của một đạo lí sống mà mọi thành viên của cộng đồng đều thừa nhận, tin tưởng. Ở truyện Mảnh trăng cuối rừng, Nguyệt vẫn kiên tâm chờ đợi Lãm bằng lòng tin tuyệt đối vào sự vun đắp chân tình của tập thể. Cô giúp Lãm dập lửa cứu xe, đẩy Lãm vào chỗ trú an toàn khi bom dội, thản nhiên nói về vết thương của mình với một tinh thần đảm trách vô tư và sự xả thân nhẹ nhõm. Tương tự như vậy, ở truyện Những đứa con trong gia đình, mọi hành xử của các nhân vật đều không diễn ra một cách đột ngột, vì chúng được thực hiện đúng theo điều mọi người nghĩ, như là tất yếu phải thế. Vì vậy, việc hai chị em Chiến, Việt tranh nhau đi bộ đội đã được ông chú tiếp nhận một cách dễ dàng và đơn vị tuyển quân cũng hoàn toàn đồng thuận. Ở một gia đình lấy câu "trung hiếu làm đầu" thì việc thi đua lập công không có gì lạ. Cuốn sổ gia đình do chú Năm lập ra ghi chép đầy đủ mọi việc qua năm tháng, nhưng sự việc nào cũng hướng về đạo lí tự nhiên của đời sống cộng đồng, như sông thì phải chảy về với biển.
Cả hai truyện ngắn không thiếu các chi tiết nói về khuôn mặt hung bạo của chiến tranh: máy bay thường ập tới thình lình, bom cày nát mọi nẻo đường ra tiền tuyến, đánh sập cây cầu Đá Xanh đẹp huyền hoặc (truyện Mảnh trăng cuối rừng), giặc chặt đầu những người kháng chiến, đạn ca-nông từ đồn lính bắn bừa bãi vào làng xóm gây ra cái chết của bao thường dân (truyện Những đứa con trong gia đình). Nhưng điều đọng lại ở người đọc luôn là cảm giác tin yêu, ấm áp. Vẻ đẹp thanh tân "giản dị và mát mẻ như sương núi toả ra" của Nguyệt, "mảnh trăng khuyết đứng yên ở cuối trời, sáng trong như một mảnh bạc" (truyện Mảnh trăng cuối rừng), mùi hoa cam
thoang thoảng ở chân vườn nơi chị em Chiến, Việt khiêng bàn thờ má đi qua, điệu cười lỏn lẻn của chàng tân binh Việt (truyện Những đứa con trong gia đình) là nh
thoang thoảng ở chân vườn nơi chị em Chiến, Việt khiêng bàn thờ má đi qua, điệu cười lỏn lẻn của chàng tân binh Việt (truyện Những đứa con trong gia đình) là những hình ảnh làm nên chất thơ của mỗi truyện và cũng thuộc loại hình ảnh mà văn học Việt Nam thời chiến rất dụng công miêu tả. Rõ ràng, một phần do cách tiếp cận hiện thực như vậy, các tác phẩm của Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Thi thấm đẫm tính sử thi và cảm hứng lãng mạn, thống nhất với đặc điểm chung của mọi tác phẩm văn học cách mạng được viết vào giai đoạn đó. Phong cách thời đại tuy chi phối cách viết của từng tác giả nhưng không hoàn toàn lấn át phong cách cá nhân mỗi nhà văn. Để thể hiện ý đồ cắt nghĩa chiều sâu của "tinh thần, ý chí Việt Nam", Nguyễn Minh Châu nghiêng về tổ chức tác phẩm theo kiểu luận đề và để cho nhân vật trực tiếp nói những lời mang màu sắc chính luận rõ nét: "Trong tâm hồn người con gái nhỏ bé, tình yêu và niềm tin mãnh liệt vào cuộc sống, cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy, bao nhiêu bom đạn giội xuống cũng không hề đứt, không thể nào tàn phá nổi ư?". Trong khi đó, Nguyễn Thi lại dày công chọn lọc các chi tiết nóng hổi tính hiện thực như cuốn sổ gia đình, bàn thờ người mẹ, những cuộc đối thoại trẻ con,... để người đọc nghiệm ra cội rễ của những hành động mà nhân vật đã thực hiện. Đặc biệt, những nét riêng của cảnh sắc và con người miền Tây Nam Bộ đã được tái hiện hết sức rõ nét, khiến người đọc không thể nhầm lẫn. Tuy là truyện ngắn, Những đứa con trong gia đình lại có dáng dấp của một tiểu thuyết thu nhỏ với vô vàn đường nét khắc hoạ, tạo hình sống động.
Ở Mảnh trăng cuối rừng, tình huống truyện là điều được tác giả hết sức chăm chút. Nguyễn Minh Châu hẳn đã cân nhắc rất nhiều khi chọn tên cho nhân vật: chị Tính, anh Lãm, cô Nguyệt, chị "Nguyệt lão". Tất cả những danh xưng này đều thể hiện rõ bàn tay "dàn dựng" của nhà văn và có sự hô ứng nhịp nhàng với mọi tình tiết của câu chuyện. Còn ở Những đứa con trong gia đình, câu chuyện không được kể theo mạch tuyến tính mà theo dòng hồi ức đứt nối của nhân vật Việt. Ở đây, bút pháp "dòng ý thức" và thủ pháp đồng hiện đã được tác giả vận dụng rất thành công, giúp độc giả "đọc" được bề sâu tâm hồn nhân vật, mặc dù đây không phải là nhân vật suy tưởng. Như vậy, tuy nhập vào dàn đồng ca của văn học thời chiến, hai tác phẩm của hai nhà văn tài năng nổi bật là Nguyễn Minh Châu và Nguyễn Thi vẫn cho thấy rõ cá tính sáng tạo của mỗi người - điều rất có ý nghĩa, nói lên sự đa dạng nhất định của một nền văn học hướng về nhân dân, luôn đề cao trách nhiệm xã hội của người viết.
Mảnh trăng cuối rừng và Những đứa con trong gia đình là những sáng tác mang dấu ấn thời đại rõ nét. Giờ đây, viết về cuộc chiến đã qua, các nhà văn có thể có cá
Mảnh trăng cuối rừng và Những đứa con trong gia đình là những sáng tác mang dấu ấn thời đại rõ nét. Giờ đây, viết về cuộc chiến đã qua, các nhà văn có thể có cách tiếp cận khác và sử dụng những phương thức, phương tiện biểu hiện nghệ thuật khác, đa dạng hơn, mới mẻ hơn. Tuy nhiên, không thể phủ nhận rằng những tác phẩm được
viết ra trong khói lửa chiến tranh vẫn mang một vẻ đẹp riêng, vì ở vào thời điểm đó, những tác phẩm này đã tìm được sự đồng vọng sâu sắc trong lòng biết bao con
người tin tưởng vào sự lựa chọn vì phẩm giá của một dân tộc.
(Nhóm biên soạn)
Cơ sở của việc lựa chọn so sánh hai tác phẩm Mảnh trăng cuối rừng và Những đứa con trong gia đình là gì?
Tác giả bài viết đã xác định mục đích so sánh hai tác phẩm như thế nào?
Các phương diện cơ bản nào của hai tác phẩm đã được đưa ra so sánh?
Đánh giá nào về đặc điểm, giá trị của từng tác phẩm được nảy sinh trên cơ sở so sánh?
Thực hành viết
Chuẩn bị viết
Ở bước đầu làm quen với kiểu bài viết này, nên chọn hai tác phẩm truyện mà bạn nhận thấy giữa chúng có những điểm chung và ít nhất một trong hai truyện đó bạn đã được học. Hai truyện có thể của cùng một tác giả hoặc của hai tác giả khác nhau, có thể ra đời trong cùng một thời kì hoặc trong hai thời kì cách biệt, có thể thuộc về một nền văn học hoặc thuộc về hai nền văn học có truyền thống riêng,... Gợi ý một số tác phẩm truyện có thể làm thành đối tượng so sánh của bài viết: Hoàng tử bé của Ăng-toan đơ Xanh-tơ - Ê-xu-pe-ri (Antoine de Saint - Exupéry) và Vừa nhắm mắt vừa mở cửa sổ của Nguyễn Ngọc Thuần, Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng và Thời thơ ấu của Mác-xim Go-rơ-ki (Maksim Gorky), Chí Phèo và Lão Hạc của Nam Cao, Vợ nhặt của Kim Lân và Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài,... - Bạn cần xác định rõ mục đích so sánh của bài viết: Làm sáng tỏ một giá trị nào đó của từng tác phẩm truyện khi xem xét chúng trong tương quan rộng của lịch sử văn học và đời sống văn hoá. Khi xác lập cơ sở so sánh, cần quan tâm trả lời các câu hỏi: Hai tác phẩm có phải là những "mẫu" tiêu biểu, cho phép việc so sánh đạt được kết quả cần thiết hay không? Hai tác phẩm có những điểm gì khiến người đọc dễ liên hệ chúng với nhau?... Bài viết có thể ưu tiên nhấn mạnh sự tương đồng hoặc chỉ tập trung nói về sự khác biệt giữa hai tác phẩm.
Dù theo định hướng nào, khi nói về sự tương đồng, vẫn cần đề cập sự khác biệt, ngược lại, khi bàn đến sự khác biệt, cần nói về sự tương đồng như một lí do khiến
Dù theo định hướng nào, khi nói về sự tương đồng, vẫn cần đề cập sự khác biệt, ngược lại, khi bàn đến sự khác biệt, cần nói về sự tương đồng như một lí do khiến hai tác phẩm có thể được đưa ra so sánh với nhau.
Tìm ý, lập dàn ý Tìm ý
Có thể tự đặt ra các câu hỏi như sau để tìm ý: - Vì sao khi đọc truyện này độc giả thường liên hệ đến truyện kia? (xác lập cơ sở để so sánh hai tác phẩm truyện với nhau, giúp người viết có thể mở bài một cách thuận lợi.) - Sự tương đồng giữa hai truyện thể hiện trên những phương diện chủ yếu nào? (lựa chọn các phương diện chủ yếu cần so sánh ở hai tác phẩm.) - Điều gì dẫn đến sự "gặp gỡ" đó giữa hai tác phẩm truyện? (vừa đi sâu cắt nghĩa nguyên nhân của sự tương đồng, vừa tạo được sự gắn kết giữa các đoạn viết về từng tác phẩm.) - Dù có những điểm tương đồng, sự khác biệt giữa hai truyện vẫn thể hiện rõ. Sự khác biệt đó là gì? (tìm ra nét độc đáo của từng tác phẩm.) - Việc so sánh đưa lại được những khám phá mới nào về từng tác phẩm? (ý nghĩa của việc so sánh hai tác phẩm truyện với nhau.)
Lập dàn ý
Mở bài: Giới thiệu hai tác phẩm truyện được xác định là đối tượng của sự so sánh, đánh giá; nêu mục đích và cơ sở của việc so sánh, đánh giá này.
Thân bài: Cần triển khai các ý: + Thông tin chung về từng tác phẩm: hoàn cảnh ra đời, đề tài, chủ đề, cốt truyện, nhân vật, vị trí của tác phẩm trong đời sống văn học,... + Những điểm tương đồng giữa hai tác phẩm truyện và nguyên nhân dẫn đến sự tương đồng ấy (ví dụ: hai tác phẩm cùng đề cập một loại hiện tượng đời sống hay một loại hình nhân vật; hai tác giả có cùng quan điểm thẩm mĩ và cách tiếp cận hiện thực; có hiện tượng tác giả này chịu ảnh hưởng tác giả kia về đề tài, cảm hứng, bút pháp, phong cách sáng tác;...). + Những điểm khác biệt giữa hai tác phẩm truyện và điều kiện làm nên sự khác biệt ấy (ví dụ: mỗi nhà văn có quan điểm thẩm mĩ, cách tiếp cận hiện thực và cá tính sáng tạo riêng; mỗi nhà văn chịu ảnh hưởng của một truyền thống văn hoá, văn học khác nhau; đối tượng được miêu tả, câu chuyện được kể lại ở mỗi tác phẩm có điểm đặc thù;...). + Đánh giá chung về sự tương đồng, khác biệt giữa hai tác phẩm truyện và khẳng định giá trị độc đáo của mỗi tác phẩm. - Kết bài: Nêu ý nghĩa của việc đánh giá các tác phẩm truyện khi đặt chúng trong tương quan so sánh.
Viết – Để làm sáng tỏ các luận điểm, cần chú ý khai thác bằng chứng lấy từ những phương diện khác nhau của hai tác phẩm truyện, bao gồm: đề tài, chủ đề, cảm hứn
Viết
– Để làm sáng tỏ các luận điểm, cần chú ý khai thác bằng chứng lấy từ những phương diện khác nhau của hai tác phẩm truyện, bao gồm: đề tài, chủ đề, cảm hứng, cốt truyện, nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu,... Khi trích dẫn văn bản truyện hay một bài phê bình, đánh giá nào đó về truyện, cần đảm bảo yêu cầu chính xác, khách quan.
– Tránh biến bài viết thành một văn bản mang tính chất lắp ghép máy móc, gồm hai “bài” nhỏ phân tích từng tác phẩm riêng biệt.
– Thường xuyên chú ý mạch lạc, liên kết của bài viết và thực hiện việc ngắt đoạn phù hợp để người đọc dễ theo dõi hệ thống luận điểm.
Chỉnh sửa, hoàn thiện
– Đối chiếu với yêu cầu của kiểu bài và dàn ý đã lập để thực hiện những chỉnh sửa cần thiết nhằm hoàn thiện văn bản về mặt nội dung.
– Rà soát, khắc phục những lỗi về chính tả, diễn đạt và trình bày để bài viết đáp ứng được những đòi hỏi về chuẩn mực hình thức.
Trang 35
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG Bài học đã bổ sung cho hiểu biết của bạn về truyện nói chung và tiểu thuyết hiện đại nói riêng như thế nào? Nêu nhận thức của bạn về khả năng l
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG
Bài học đã bổ sung cho hiểu biết của bạn về truyện nói chung và tiểu thuyết hiện đại nói riêng như thế nào?
Nêu nhận thức của bạn về khả năng lớn lao của tiểu thuyết trong việc trần thuật những sự kiện có quy mô lớn, gây ảnh hưởng đến toàn xã hội và kể về những câu chuyện đời thường dung dị, nhỏ bé.
Hai văn bản Xuân Tóc Đỏ cứu quốc (trích) và Mùa lá rụng trong vườn (trích) cho thấy điều gì về sự đa dạng trong các hướng tìm tòi, phát triển của tiểu thuyết hiện đại?
Khi tiến hành so sánh hai tác phẩm truyện với nhau, cần phải đảm bảo được những nguyên tắc gì? Bạn hiểu như thế nào về ý nghĩa của việc đánh giá các tác phẩm văn học (trong đó có tác phẩm truyện) dựa trên sự so sánh?
Trên xuống cứu nạn(*) (Trích Cuộc đời của Pi) Y-an Ma-ten (Yann Martel)(1) Chương 78 Có nhiều kiểu trời. Trời đầy những đám mây trắng lớn, phẳng, tròn và nở rộn
Trên xuống cứu nạn(*)
(Trích Cuộc đời của Pi)
Y-an Ma-ten (Yann Martel)(1)
Chương 78
Có nhiều kiểu trời. Trời đầy những đám mây trắng lớn, phẳng, tròn và nở rộng trên đầu. Trời tĩnh không một gợn mây, xanh ngắt ngất đến nỗi các giác quan của ta như bị rạn vỡ hết cả. Trời như một tấm chăn dày nghẹt thở đầy chặt mây xám, mà lại không có tí mưa nào. Trời mỏng dính và u ám. Trời phơ phất những vệt mây trắng nho nhỏ như lông cừu. Trời đầy những dải mây mỏng rất cao trông như thể một cục bông lớn bị kéo ra thành sợi. Trời như một đám mù màu sữa không có gì trong đó. Trời dày đặc những đám mây mưa tối đen và cuộn cuộn trôi qua mà không rơi xuống một hạt nào. Trời được vẽ lên một vài đám mây phẳng bẹt trông như những dải cát. Trời như một mảng phông chỉ để làm nổi bật những hiệu quả thị giác trên chân trời: ánh nắng chan hoà đại dương, các mép viền sáng tối thẳng đứng và rõ rệt. Trời như một tấm màn đen của làn mưa rất xa. Trời là các đám mây tầng tầng lớp lớp, có những đám thật dày và đục, có những đám trông như khói toả.
(*) Nhan đề văn bản do người biên soạn sách giáo khoa đặt.
(1) Y-an Ma-ten sinh năm 1963 tại Tây Ban Nha, là công dân Ca-na-đa (Canada), tác giả của một số cuốn tiểu thuyết và truyện ngắn nổi tiếng. Tiểu thuyết Cuộc đời của Pi là cuốn sách thứ ba của nhà văn, đã được tặng giải thưởng Man Booker năm 2002. Nhân vật chính của cuốn tiểu thuyết là cậu bé Pit-xin Mô-li-tô Pa-ten (Piscine Molitor Patel), con trai một doanh nhân Ấn Độ, người sở hữu vườn thú lớn tại vùng Pông-đi-se-ri (Pondicherry). Để tránh sự chế nhạo của bạn bè vì danh xưng có những cách phát âm và giải thích nghĩa oái oăm, cậu tự giới thiệu mình là Pi (như tên của số $\pi$ trong toán học). Pi có thiên hướng ngưỡng vọng tôn giáo, thấy mình hoàn toàn thoải mái khi cùng một lúc theo cả đạo Hin-đu (Hindu), đạo Hồi lẫn đạo Thiên Chúa. Cậu có niềm tin vững chắc vào sự tồn tại của Thượng đế, vào giá trị vĩnh hằng của tình yêu thương hướng đến mọi sinh linh. Khi tình hình chính trị ở Ấn Độ có những biến động khó lường, bố Pi quyết định đưa cả gia đình sang định cư ở Ca-na-đa, đem theo phần lớn bầy thú trong vườn thú của gia đình trên một con tàu chở hàng Nhật Bản. Con tàu gặp bão và bị đắm ở vùng sâu nhất của Thái Bình Dương. Bố, mẹ, anh trai của Pi, toàn bộ thuỷ thủ đoàn cùng hầu hết bầy thú bị biển sâu nuốt chửng. Pi may mắn sống sót nhờ được ném lên chiếc thuyền cứu hộ. Trên con thuyền nhỏ hẹp, ngoài Pi còn có con hổ Ben-gan (Bengal) tên là Ri-sác Pác-cơ (Richard Parker), một con linh cẩu, một con đười ươi (Nước Cam), một con ngựa vằn và một con chuột. Sau cuộc chiến sinh tồn bạo liệt, ngắn ngủi, cuối cùng, trên thuyền chỉ còn lại Pi và con hổ Pác-cơ. Tận dụng những kiến thức từng học về đời sống của thú hoang và cách chế ngự chúng, Pi đã làm chủ được tình thế, duy trì được sự gắn kết giữa hai sinh mạng cho đến khi chiếc xuồng tơi tả đưa cả hai (đã kiệt quệ sức lực) dạt lên một bờ cát ở Mê-hi-cô (Mexico), sau 227 ngày đêm lênh đênh trên biển. Câu chuyện bắt đầu khi nhân vật nhà văn (có thể hiểu là hoá thân của tác giả) may mắn gặp Pi (lúc này đã vào tuổi trung niên, có vợ và hai con, sống tại Uyn-nơ-péc (Winnipeg), Ca-na-đa) để lắng nghe và ghi chép lại chuyện đời của anh. Cuốn sách Cuộc đời của Pi do Trịnh Lữ dịch ra tiếng Việt (ra mắt bạn đọc lần đầu năm 2004) đã nhận được giải thưởng về văn học dịch của Hội Nhà văn Hà Nội.
Trời là trận mưa đen ngòm và rát bỏng rơi xuống gương mặt đang cố cười của tôi. Trời chỉ là nước đổ xuống, một trận hồng thuỷ không ngừng làm da tôi nhăn nheo p
Trời là trận mưa đen ngòm và rát bỏng rơi xuống gương mặt đang cố cười của tôi. Trời chỉ là nước đổ xuống, một trận hồng thuỷ không ngừng làm da tôi nhăn nheo phồng rộp và người tôi lạnh cứng.
Có nhiều loại biển. Biển gầm thét như một con hổ. Biển thì thầm vào tai ta như người bạn rủ rỉ tâm tình. Biển kêu lanh canh như một đồng xu lẻ trong túi quần. Biển sấm sét như những trận đất lở. Biển rít lên như giấy nháp cọ trên mặt gỗ. Biển kêu như người đang nôn mửa. Biển lặng ngắt như chết.
Và ở giữa hai cái đó, giữa trời và biển, là gió và chỉ gió mà thôi. Rồi còn có đêm, trăng. Là một kẻ đắm tàu tức là thường trực tại tâm điểm của một vòng tròn. Cho dù mọi vật có vẻ như biến động vô cùng - biển từ thì thầm đến gào thét, trời từ xanh ngắt đến trắng xoá rồi đen ngòm - cái hình học kia không bao giờ thay đổi. Cái nhìn ngây dại của ta luôn luôn là đường bán kính mà thôi. Cái vòng tròn đó mãi mãi lớn lao. Mà thực tế là, những vòng tròn còn nhân bản lên nữa. Một kẻ đắm tàu là kẻ bị mắc cạn trong một màn múa ba lê kì bí của các vòng tròn. Ta là tâm điểm của một vòng tròn, trong khi trên đầu ta, hai vòng tròn đối nghịch cùng đang quay tít xung quanh. Mặt trời quấy rối ta như một đám đông, một đám đông ồn ào, xô đẩy nhau khiến ta phải bịt tai, nhắm mắt, khiến ta muốn lẩn trốn. Mặt trăng quấy rối ta bằng cách nhắc cho ta nhớ đến tình cảnh cô quạnh của mình, ta mở to mắt để lẩn tránh nỗi cô quạnh đó. Khi ta nhìn lên, đôi khi ta tự hỏi không biết ở tâm điểm của trận bão vũ trụ, hay ở tâm điểm của Biển Yên Bình, liệu cũng có ai như ta, cũng đang nhìn lên, cũng đang mắc cạn bởi thứ hình học này, cũng đang tranh đấu với sợ hãi, giận dữ, điên cuồng, vô vọng và vô tình.
Nếu không thế, thì là một kẻ đắm tàu lại là bị mắc kẹt giữa những đối nghịch lạnh lùng và mệt mỏi. Khi có ánh sáng, cái mênh mang của biển khiến ta mù loà và sợ hãi. Khi không có ánh sáng, bóng tối lại làm cho ta sợ như bị nhốt trong một nơi kín mít. Ban ngày, ta nóng nực và mong được mát mẻ, thèm kem, dội nước biển lên người. Ban đêm, ta rét và quấn hai ba cái chăn không đủ ấm. Khi nắng thì ta khô ran và thèm được ướt. Khi mưa thì ta ướt như chuột lội và chỉ thèm được khô ráo. Khi có thức ăn thì có thừa có thãi và ta phải ăn rõ nhiều. Khi đã không có gì thì tịnh chẳng còn gì và ta phải chịu đói. Lúc biển lặng, ta mong nó động lên. Lúc nó nổi sóng và cái vòng tròn giam hãm ta bị những núi nước bẻ gẫy, ta lại phải chịu đựng mọi sự thất thường của biển khơi, ngạt thở vì không gian bao la, và chỉ ước gì biển lặng trở lại. Những đối nghịch thường xảy ra vào cùng một lúc. Khi mặt trời thiêu đốt ta đến mức chỉ có thể ngồi im một chỗ, thì cái nắng thiêu đốt đó cũng đang sấy khô những
dẻo thịt cá phơi trên dây(1) và đang ban phước lành cho những chiếc máy cất nước(2) của mình. Ngược lại, khi trời mưa như trút và làm đầy những bình chứa nước n
dẻo thịt cá phơi trên dây(1) và đang ban phước lành cho những chiếc máy cất nước(2) của mình. Ngược lại, khi trời mưa như trút và làm đầy những bình chứa nước ngọt của ta, thì sự ướt át như thế sẽ làm thiu thối những thực phẩm mà ta đã mất công phơi phóng và cất giấu. Khi thời tiết dữ dằn đã qua đi, và ta biết rằng trời biển đã để ta được sống, thì nỗi vui mừng của ta lại nhanh chóng bị tan đi bởi ý nghĩ tiếc hận rằng biết bao nhiêu nước ngọt như thế đã phí phạm rơi xuống biển và bởi một nỗi lo không biết đó có phải là trận dông mưa cuối cùng hay không, rằng liệu ta có chết khát trước khi trời lại mưa trở lại không.
Cặp đối nghịch tệ hại nhất là buồn chán và sợ hãi. Nhiều khi cuộc đời là một chuỗi những chuyển dịch như quả lắc đồng hồ từ cái này sang cái kia. Biển không một gợn sóng. Trời không một gợn gió. Thời gian như vô tận. Ta thấy buồn chán đến mức chìm hẳn vào một tâm trạng vô tình rất gần với bất tỉnh nhân sự. Rồi biển nổi sóng và quất vào các tình cảm của ta như những làn roi và khiến cho chúng phát cuồng. Nhưng ngay cả hai đối nghịch này cũng không tách biệt với nhau. Trong cơn buồn chán cũng vẫn có những yếu tố hãi hùng: ta bật khóc, ta tràn đầy sợ hãi, ta kêu thét, ta cố tình hành hạ bản thân cho đau đớn. Và trong gọng kìm của tình trạng hãi hùng - ví dụ như trong một cơn bão - ta vẫn cảm thấy buồn chán, một nỗi niềm mỏi mệt sâu thẳm về tất cả mọi chuyện.
Chỉ có cái chết là luôn luôn khích động những cảm xúc của ta, cho dù ta nghĩ về nó lúc đang an toàn và yên ắng, hay đang cảm thấy nó khi cuộc sống đang bị đe doạ và trở nên thật quý giá với ta.
Cuộc sống trên một chiếc xuồng không thật sự là cuộc sống. Nó như một ván cờ đang vào kì chung cục, một ván cờ chỉ còn vài quân. Các toan tính không thể nào đơn giản hơn được nữa, và các rủi ro cũng chẳng thể nào cao hơn được nữa. Nó đặc biệt gian khổ về thể xác, và chết chóc về tinh thần. Ta phải điều chỉnh liên tục nếu muốn sống sót. Rất nhiều thứ có thể vứt bỏ đi được. Ta chộp lấy cảm giác hạnh phúc bất cứ lúc nào có thể được. Ta như rơi xuống tận đáy địa ngục, nhưng vẫn đứng khoanh tay với một nụ cười trên môi, và cảm thấy ta là người may mắn nhất trên thế gian này. Vì sao? Vì dưới chân ta vẫn có được một con cá chết bé tí xíu.
(Y-an Ma-ten, Cuộc đời của Pi, Trịnh Lữ dịch, NXB Văn học, Hà Nội, 2004, tr. 379 - 384)
(1) Dẻo thịt cá phơi trên dây: trong những ngày lênh đênh trên biển, để có thực phẩm dự trữ nhằm duy trì mạng
sống của mình và con hổ Pác-cơ, Pi đã tìm cách bắt cá, xẻ thịt chúng và phơi trên chiếc bè được buộc cạnh xuồng cứu hộ. (2) Máy cất nước: công cụ chưng nước ngọt từ nước biển, được chuẩn bị sẵn trên xuồng cứu hộ.
TRI THỨC NGỮ VĂN Biểu tượng Biểu tượng là hình ảnh mang tính ngụ ý, vượt lên chức năng miêu tả, tạo hình đơn giản; chứa đựng nhiều tầng nghĩa phong phú; gợi cảm
TRI THỨC NGỮ VĂN
Biểu tượng
Biểu tượng là hình ảnh mang tính ngụ ý, vượt lên chức năng miêu tả, tạo hình đơn giản; chứa đựng nhiều tầng nghĩa phong phú; gợi cảm nhận, suy tư về những điều mang tính phổ quát.
Biểu tượng thường được hình thành trong khoảng thời gian dài nên ý nghĩa không ngừng được bổ sung và có thể "sống" bèn ngoài văn bản. Ngoài khả năng khái quát bản chất của một hiện tượng, biểu tượng còn thể hiện được những quan niệm, triết lí sâu sắc về con người, cuộc sống. Do đó, quá trình hình thành biểu tượng luôn chịu sự chi phối của các yếu tố tâm lí, văn hoá,... của dân tộc và thời đại. Trong sáng tác văn học, bên cạnh việc vận dụng những biểu tượng sẵn có, các nhà văn, nhà thơ thường sáng tạo nên những biểu tượng mới mang đậm dấu ấn cá nhân.
Yếu tố siêu thực trong thơ Yếu tố siêu thực trong thơ biểu hiện trước hết qua những hình ảnh có vẻ kì lạ, gắn kết với nhau theo một logic khác thường, phần nào
Yếu tố siêu thực trong thơ
Yếu tố siêu thực trong thơ biểu hiện trước hết qua những hình ảnh có vẻ kì lạ, gắn
kết với nhau theo một logic khác thường, phần nào gây cho độc giả cảm giác khó hiểu. Tuy nhiên, từ phía người sáng tác, sự hiện diện của những hình ảnh ấy hoàn toàn mang tính tự nhiên vì chúng gắn với việc "cất lời" của tiềm thức, vô thức. Để khám phá được một hiện thực khác ẩn đằng sau những hiện tượng thông thường dễ thấy, các nhà thơ siêu thực theo đuổi "lối viết tự động", để ngòi bút "buông" theo sự dẫn dắt của tiềm thức, vô thức, từ đó, xây dựng một thế giới thơ có sự pha trộn giữa chiêm bao và tỉnh thức, giữa ảo giác và thực tế. Yếu tố siêu thực đã xuất hiện thấp thoáng trong một số tác phẩm thơ thời trung đại hoặc thơ dân gian, nhưng chỉ trở thành hiện tượng thẩm mĩ đặc thù trong sáng tác của các nhà thơ theo chủ nghĩa siêu thực hoặc chịu ảnh hưởng sâu đậm của chủ nghĩa này ở thời hiện đại.
Phong cách cổ điển
Phong cách cổ điển là loại phong cách sáng tác được hình thành từ thời trung đại,
chịu sự chi phối của một quan niệm về thế giới có tính đặc thù. Theo phong cách này, cuộc sống con người và vũ trụ được hình dung như một mô hình ổn định, có tôn ti trật tự chặt chẽ, vận động theo quy luật tuần hoàn,... Từ quan niệm về thế giới như vậy, phong cách cổ điển định hình với các đặc trưng cơ bản: nghiêng về thể hiện những đề tài cao nhã; có cảm hứng đặc biệt với cái vĩnh hằng, bất biến; luôn hướng về những mẫu hình lí tưởng, tôn trọng tính quy phạm của cách tổ chức các yếu tố nghệ thuật thành một cấu trúc hoàn mĩ;...
Phong cách lãng mạn
Xét theo nghĩa rộng, phong cách lãng mạn thường được đặt trong tương quan so sánh với phong cách hiện thực (cả hai phong cách nghệ thuật đã từng xuất hiện trong sáng tác văn học từ thời cổ đại). Xét theo nghĩa hẹp, phong cách lãng mạn gắn với sự xuất hiện của chủ nghĩa lãng mạn, một trào lưu văn học - nghệ thuật hình thành ở phương Tây vào khoảng nửa cuối thế kỉ XVIII và nửa đầu thế kỉ XIX. Tuỳ theo cảm hứng, thái độ của người cầm bút, chủ nghĩa lãng mạn được chia thành hai khuynh hướng: khuynh hướng bi quan (hoài nghi thực tại, hoài niệm quá khứ) và khuynh hướng lạc quan (tin tưởng, hướng tới một thế giới tốt đẹp, lí tưởng). Trong sáng tác văn học, phong cách lãng mạn có các đặc điểm cơ bản: khẳng định cái cao cả, phi thường và phủ định thực tại tầm thường, tù túng; đề cao cá tính sáng tạo, trí tưởng tượng, sự phóng khoáng; chú trọng thế giới nội tâm với những cảm xúc mạnh mẽ, khoáng đạt, tinh tế và ưa dùng các yếu tố tương phản.
VĂN BẢN 1 Cảm hoài (Nỗi lòng) Đặng Dung Trong lịch sử và trong cuộc sống đời thường, có những thất bại khiến cho người đời không chỉ cảm thấy buồn thương, tiếc
VĂN BẢN 1
Cảm hoài
(Nỗi lòng)
Đặng Dung
Trong lịch sử và trong cuộc sống đời thường, có những thất bại khiến cho người đời không chỉ cảm thấy buồn thương, tiếc nuối mà còn nể phục, kính trọng. Hãy kể về một thất bại như thế và cho biết điều gì gây ấn tượng với bạn.
Phiên âm
Thế sự du du nại lão hà,
Vô cùng thiên địa nhập hàm ca.
Thời lai đồ điếu thành công dị,
Vận khứ anh hùng ẩm hận đa.
Trí chủ hữu hoài phù địa trục,
Tẩy binh vô lộ vấn thiên hà.
Quốc thù vị báo đầu tiên bạch,
Kỷ độ Long Tuyền đới nguyệt ma.
Dịch nghĩa
Việc đời đằng đặc, mà ta đã già, biết làm thế nào?
Trời đất không cùng, thu cả vào cuộc say ca(1).
Gặp thời, người hàng thịt, kẻ đi câu(2) cũng dễ thành công,
Lỡ vận(3), những bậc anh hùng cũng đành nuốt hận.
(1) Nguyên văn là hàm ca, chỉ việc uống rượu say mà hát hoặc việc chìm đắm trong say sưa, ca múa, biểu thị trạng thái tinh thần thống khổ hay phấn khích.
(2) Nguyên văn là đồ điếu (đồ: mổ – giết súc vật, người làm nghề giết mổ; điếu: câu cá, người câu cá) liên hệ đến sự tích đời Hán (Trung Quốc), thuở hàn vi Phàn Khoái làm nghề bán thịt, Hàn Tín làm nghề câu cá, về sau cả hai đều làm nên nghiệp lớn.
(3) Vận: vận hội, cơ hội; ở đây có nghĩa là cơ may, dịp may.
Giúp chúa, những muốn xoay trục đất(1), Rửa binh khí(2), tiếc không có lối kéo sông Ngân(3) xuống. Thù nước chưa trả được, mà đầu đã bạc, Bao phen mài gươm Long
Giúp chúa, những muốn xoay trục đất(1), Rửa binh khí(2), tiếc không có lối kéo sông Ngân(3) xuống. Thù nước chưa trả được, mà đầu đã bạc, Bao phen mài gươm Long Tuyền(4) dưới trăng.
Dịch thơ
Thế sự ngổn ngang đã vội già, Đất trời bất tận cuộc say ca. Gặp thời đồ điếu công thành dễ, Lỡ vận anh hùng hận xót xa. Phò chúa dốc lòng nâng trục đất, Tẩy binh khôn lối kéo Ngân Hà. Quốc thù chưa trả đầu sao bạc, Bao độ mài gươm ánh nguyệt tà.
Nguyễn Khắc Phi dịch (Nguyễn Khắc Phi (Chủ biên), Kiến thức bổ trợ Ngữ văn 10 Nâng cao, tập một, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2008, tr. 148)
Đặng Dung (? - 1414) quê ở tỉnh Hà Tĩnh. Dưới triều nhà Hồ, ông giúp cha là tướng quân Đặng Tất
cai quản đất Thuận Hoá(5). Khi quân Minh xâm lược nước ta, ông cùng cha tham gia cuộc khởi nghĩa của Trần Ngỗi, lập nhiều công lớn, trong đó có trận thắng Bô Cô hiển hách. Đáng tiếc là Trần Ngỗi nghe lời gièm pha, nghi kị và giết Đặng Tất. Đặng Dung bỏ Trần Ngỗi, tôn Trần Quý Khoáng làm minh chủ, chỉ huy nghĩa quân giao chiến với quân Minh hàng trăm trận. Năm 1414, khi thua trận, bị giặc Minh bắt giải sang Trung Quốc, ông đã tuẫn tiết trên đường đi.
Cảm hoài là tác phẩm duy nhất còn lại của Đặng Dung, được đời sau ca tụng là "Phi hào kiệt chi
sĩ bất năng" ("Nếu không phải là kẻ sĩ hào kiệt thì không thể làm nổi" - Lý Tử Tấn). Bài thơ có nhiều dị bản; câu thứ tư, sách Việt âm thi tập (ảnh minh hoạ, tr. 42) chép là sự khứ (việc đã qua rồi), một số bản Toàn Việt thi lục chép là vận khứ (vận đã qua). Người biên soạn sách giáo khoa dẫn nguyên văn bài thơ theo Thơ văn Lý - Trần, tập III, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1978, tr. 517 - 518.
(1) Nguyên văn là phù địa trục, ý nói xoay chuyển tình thế, thay đổi vận mệnh của đất nước. (2) Nguyên văn là tẩy binh, ý nói chấm dứt chiến tranh, lập lại cuộc sống hoà bình. (3) Sông Ngân: nguyên văn là thiên hà, mượn ý tứ từ câu thơ trong bài Tẩy binh mã (Rửa khí giới) của Đỗ Phủ: "An đắc
tráng sĩ vãn thiên hà/ Tĩnh tẩy giáp binh trường bất dụng" ("Ước gì có tráng sĩ kéo nước sông Ngân xuống/ Rửa sạch khí giới, mãi mãi không dùng nữa"). (4) Long Tuyền: một trong hai thanh gươm quý (trong truyền thuyết Trung Hoa); thường được dùng với nghĩa biểu trưng
chỉ hoài bão hành đạo giúp đời, "bình thiên hạ" của những bậc anh hùng hào kiệt thời phong kiến. (5) Thuận Hoá: tên gọi cũ của vùng đất nay thuộc địa bàn tỉnh Quảng Trị, thành phố Huế và thành phố Đà Nẵng.
VĂN BẢN 2 Tây Tiến (Quang Dũng) Bạn đã học, đã đọc những bài thơ nào viết về đề tài người lính cách mạng Việt Nam? Đọc diễn cảm một đoạn thơ mà bạn yêu thích. S
VĂN BẢN 2
Tây Tiến (Quang Dũng)
Bạn đã học, đã đọc những bài thơ nào viết về đề tài người lính cách mạng Việt Nam? Đọc diễn cảm một đoạn thơ mà bạn yêu thích.
Sông Mã⁽¹⁾ xa rồi Tây Tiến ơi!
Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi
Sài Khao⁽²⁾ sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát⁽³⁾ hoa về trong đêm hơi
Chú ý:
– Hình ảnh khơi nguồn cảm xúc.
– Các từ ngữ gợi bối cảnh không gian và ấn tượng về đoàn quân Tây Tiến.
⁽¹⁾ Sông Mã: con sông chảy trên lãnh thổ hai nước Lào và Việt Nam.
⁽²⁾ Sài Khao: một vùng đất thuộc tỉnh Sơn La.
⁽³⁾ Mường Lát: một vùng đất thuộc tỉnh Thanh Hoá.
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút cồn mây súng ngửi trời Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống Nhà ai Pha Luông(1) mưa xa khơi Anh bạn dãi dầu không bước
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút cồn mây súng ngửi trời Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống Nhà ai Pha Luông(1) mưa xa khơi Anh bạn dãi dầu không bước nữa Gục lên súng mũ bỏ quên đời! Chiều chiều oai linh thác gầm thét Đêm đêm Mường Hịch(2) cọp trêu người Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói Mai Châu(3) mùa em thơm nếp xôi
Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa(4) Kìa em xiêm áo tự bao giờ Khèn(5) lên man điệu(6) nàng e ấp Nhạc về Viên Chăn(7) xây hồn thơ Người đi Châu Mộc(8) chiều sương ấy Có thấy hồn lau nẻo bến bờ Có nhớ dáng người trên độc mộc(9) Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa
(1) Pha Luông: núi thuộc tỉnh Sơn La, giáp biên giới Việt - Lào. (2) Mường Hịch: một vùng đất thuộc tỉnh Sơn La. (3) Mai Châu: một vùng đất thuộc tỉnh Phú Thọ. (4) Đuốc hoa: nguyên nghĩa chỉ loại nến có trang trí hoa văn thắp trong đêm tân hôn; ở đây có thể đã được dùng
với nghĩa mới, chỉ những ngọn đuốc được thắp sáng trong đêm liên hoan ở doanh trại. (5) Khèn: nhạc khí của một số dân tộc miền núi phía Bắc nước ta, làm bằng nhiều ống trúc ghép lại. (6) Man điệu: chỉ điệu nhạc hoặc điệu múa của các dân tộc thiểu số ở miền núi. (7) Viên Chăn: thủ đô của nước Lào. (8) Châu Mộc (hay là Mộc Châu): một vùng đất thuộc tỉnh Sơn La. (9) Độc mộc: thuyền dài và có lòng hẹp, làm từ một thân cây to.
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm Mắt trừng gửi mộng qua biên giới Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm Rải rác biên cương mồ viễn xứ(1) Chiế
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc Quân xanh màu lá dữ oai hùm Mắt trừng gửi mộng qua biên giới Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm Rải rác biên cương mồ viễn xứ(1) Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh Áo bào(2) thay chiếu, anh về đất Sông Mã gầm lên khúc độc hành(3)
Tây Tiến người đi không hẹn ước Đường lên thăm thẳm một chia phôi Ai lên Tây Tiến mùa xuân ấy Hồn về Sầm Nứa(4) chẳng về xuôi.
Phù Lưu Chanh, 1948
(Tuyển tập Quang Dũng, NXB Văn học, Hà Nội, 1999, tr. 96 - 98)
Quang Dũng (1921 - 1988) tên khai sinh là Bùi Đình Diệm (Bùi Đình Dậu),
quê ở thành phố Hà Nội. Sau Cách mạng tháng Tám, Quang Dũng vào bộ đội và gia nhập đoàn quân Tây Tiến, một đơn vị được thành lập mùa xuân năm 1947, thực hiện nhiệm vụ vừa chiến đấu làm tiêu hao lực lượng quân đội Pháp, vừa tuyên truyền vận động đồng bào các dân tộc miền núi Tây Bắc của Tổ quốc tham gia kháng chiến. Quang Dũng là nghệ sĩ đa tài: sáng tác nhạc, vẽ tranh, viết văn xuôi, làm thơ. Thơ ông hồn hậu mà tinh tế, phóng khoáng; giàu cảm hứng lãng mạn. Đặc biệt, ngôn ngữ thơ vừa mang màu sắc cổ điển vừa mới lạ, hiện đại; đậm chất nhạc và
Quang Dũng
chất hoạ. Các tác phẩm chính: Rừng biển quê hương (tập thơ, văn, in chung với
Ảnh do gia đình
Trần Lê Văn, 1957), Đường lên châu Thuận (truyện, kí, 1964), Rừng về xuôi (truyện, cung cấp kí, 1968), Nhà đồi (truyện, kí, 1970), Mây đầu ô (thơ, 1986).
Bài thơ Tây Tiến (ban đầu có nhan đề là Nhớ Tây Tiến) được sáng tác năm 1948, sau khi Quang Dũng chuyển từ binh đoàn Tây Tiến sang đơn vị khác.
(1) Viễn xứ: nơi xa xôi. (2) Áo bào: áo khoác ngoài được may từ vải dày, có thân dài, ống tay rộng. (3) Khúc độc hành: nguyên nghĩa chỉ khúc nhạc (hát) về chuyến đi đơn độc, ở đây chỉ tiếng gầm đơn độc của dòng sông. (4) Sầm Nứa: một tỉnh của nước Lào, giáp với hai tỉnh Sơn La và Thanh Hoá của Việt Nam; cũng là một địa bàn hoạt động
của đoàn quân Tây Tiến.
Cảm hứng chủ đạo của bài thơ Tây Tiến là gì? Đọc đoạn thơ 1 và thực hiện các yêu cầu sau: a. Nêu ấn tượng về trạng thái cảm xúc được tác giả thể hiện ở hai câu
Cảm hứng chủ đạo của bài thơ Tây Tiến là gì?
Đọc đoạn thơ 1 và thực hiện các yêu cầu sau:
a. Nêu ấn tượng về trạng thái cảm xúc được tác giả thể hiện ở hai câu thơ mở đầu.
b. Cho biết hình dung của bạn về bức tranh thiên nhiên và con đường hành quân của đoàn binh Tây Tiến.
c. Phân tích những hình ảnh thể hiện ấn tượng ban đầu của tác giả về đoàn quân Tây Tiến.
d. Nêu cảm nhận về chất nhạc và chất hoạ trong bốn câu thơ sau: Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút cồn mây súng ngửi trời Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi
Trong kí ức của nhân vật trữ tình, hình ảnh đêm lửa trại và con người, cuộc sống miền Tây Bắc hiện lên với những nét đặc sắc gì? Những hình ảnh đó đã góp phần làm nổi bật hình tượng người lính Tây Tiến như thế nào?
Trong hai đoạn thơ 3, 4, hình tượng người lính Tây Tiến được gợi ra qua những từ ngữ, hình ảnh nào? Khái quát đặc điểm của hình tượng này.
Chỉ ra một số biểu hiện của phong cách lãng mạn trong bài thơ. Phân tích một biểu hiện mà bạn cho là đặc sắc.
Phân tích một số hình thức tổ chức ngôn ngữ đặc biệt trong bài thơ Tây Tiến.
Hình tượng người lính Tây Tiến trong bài thơ từng bị phê phán là "xa lạ" với hình ảnh thực tế của anh bộ đội Cụ Hồ thời kì kháng chiến chống thực dân Pháp. Theo bạn, vì sao có sự đánh giá như vậy? Hãy nêu quan điểm của bạn về vấn đề này.
kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày cảm nhận của bạn về một nét đẹp của hình tượng người lính Tây Tiến.
VĂN BẢN 3 Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo) Thanh Thảo Theo bạn, sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ là gì? Hãy dẫn ra một câu thơ, câu văn hoặc một câu danh ngôn
VĂN BẢN 3
Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo)
Thanh Thảo
Theo bạn, sứ mệnh cao cả của người nghệ sĩ là gì? Hãy dẫn ra một câu thơ, câu văn hoặc một câu danh ngôn nói về điều này.
Bạn đã biết gì về đất nước Tây Ban Nha? Nêu những nét văn hoá đặc trưng của đất nước này.
“Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”
Ph. G. Lor-ca
những tiếng đàn bọt nước
Tây Ban Nha áo choàng đỏ gắt
li-la li-la li-la
đi lang thang về miền đơn độc
với vầng trăng chuếnh choáng
trên yên ngựa mỏi mòn
Lời đề từ gợi điều gì về người nghệ sĩ Lor-ca?
Chú ý nhạc tính của dòng thơ miêu tả tiếng đàn.
Tây Ban Nha
hát nghêu ngao
bỗng kinh hoàng
áo choàng bê bết đỏ
Lor-ca bị điệu về bãi bắn
chàng đi như người mộng du
Hình ảnh áo choàng được nhắc lại ở đoạn thơ thứ hai thể hiện điều gì?
$^{(*)}$ Lor-ca, tên đầy đủ là Phê-đê-ri-cô Gác-xi-a Lor-ca (Federico Garcia Lorca, 1898 – 1936), là nghệ sĩ nổi tiếng của Tây Ban Nha. Từ nhỏ, ông được coi là thần đồng nghệ thuật với nhiều năng khiếu thiên bẩm trên các lĩnh vực: thơ ca, hội hoạ, âm nhạc, sân khấu,... Lor-ca có ý thức cách tân nghệ thuật thơ ca một cách mạnh mẽ và đã tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh chống lại thế lực độc tài phát xít Phrăng-cô (Franco). Ngày 16/7/1936, trên đường trở về quê hương, ông bị bọn dân vệ của Phrăng-cô giết và phi tang xác. Cái chết của Lor-ca đã khơi lên một làn sóng phẫn nộ mạnh mẽ trên thế giới đối với bè lũ Phrăng-cô; tên tuổi của Lor-ca trở thành biểu tượng của tinh thần chiến đấu chống lại chủ nghĩa phát xít.
Thơ của Lor-ca là biểu tượng của tự do và cái đẹp, của dân chủ và nhân quyền, giàu tính tượng trưng, siêu thực. Nhân cách nghệ sĩ của ông được nhiều người biết đến qua câu thơ nổi tiếng: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn” (câu mở đầu bài thơ Ghi nhớ).
tiếng ghi ta nâu bầu trời cô gái ấy tiếng ghi ta lá xanh biết mấy tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy không ai chôn cất tiếng đàn
tiếng ghi ta nâu bầu trời cô gái ấy tiếng ghi ta lá xanh biết mấy tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan tiếng ghi ta ròng ròng máu chảy không ai chôn cất tiếng đàn tiếng đàn như cỏ mọc hoang giọt nước mắt vầng trăng long lanh trong đáy giếng đường chỉ tay(1) đã đứt dòng sông rộng vô cùng Lor-ca bơi sang ngang trên chiếc ghi ta màu bạc chàng ném lá bùa cô gái Di-gan vào xoáy nước chàng ném trái tim mình vào lặng yên bất chợt li-la li-la li-la...
(Thanh Thảo, Khối vuông ru-bích, NXB Tác phẩm mới, Hà Nội, 1985, tr. 55 - 56)
(1) Đường chỉ tay: những đường vân trong lòng bàn tay. Theo nhân tướng học, đường chỉ tay có thể cho biết tính
cách và số phận của mỗi người. Trong dòng thơ, "đường chỉ tay đã đứt" là ẩn dụ chỉ cái chết, sự tuyệt mệnh.
Thanh Thảo tên khai sinh là Hồ Thành Công, sinh năm 1946, quê ở tỉnh Quảng Ngãi. Tốt nghiệp Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông vào chiến trường miền Nam tham g
Thanh Thảo tên khai sinh là Hồ Thành Công, sinh năm 1946, quê ở tỉnh
Quảng Ngãi. Tốt nghiệp Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông vào chiến trường miền Nam tham gia chiến đấu. Sau năm 1975, ông viết báo, tiểu luận phê bình và nhiều thể loại khác, song đóng góp quan trọng nhất của ông là ở lĩnh vực thơ. Thơ Thanh Thảo giàu suy tư, trăn trở về những vấn đề của xã hội và thời đại; thể hiện nỗ lực cách tân thơ ca, tìm kiếm những cách biểu đạt mới qua hình thức câu thơ tự do với nhịp điệu và những liên tưởng phóng khoáng, có sức khơi gợi mạnh mẽ. Tác phẩm chính: Những người đi tới biển (1977), Dấu chân qua trảng cỏ (1978), Những ngọn sóng mặt trời (1981), Khối vuông ru-bích (1985), Từmột Thanh Thảo đến một trăm (1988),... Ảnh do tác giả cung cấp
Đàn ghi ta của Lor-ca được rút từ tập Khối vuông ru-bích, tập thơ thể hiện rõ
phong cách thơ Thanh Thảo: giàu tính chất tượng trưng và siêu thực, thể hiện cái tôi nội cảm, hướng tới vẻ đẹp tinh thần của con người, đặc biệt quan tâm đến những nhà thơ, nhà văn lớn có nhân cách và số phận đặc biệt như Cao Bá Quát, Nguyễn Đình Chiểu, Xéc-gây Ê-xê-nhin (Sergei Yesenin), Gác-xi-a Lor-ca,...
Xác định mạch cảm xúc trong bài thơ.
Nhạc tính của bài thơ được tạo nên bởi những yếu tố nào? Nhận xét về âm hưởng, giọng điệu của thi phẩm này.
Hình tượng Lor-ca được thể hiện như thế nào trong hai đoạn thơ đầu? Những chi tiết nào trong hai đoạn thơ cho thấy mối quan hệ giữa người nghệ sĩ với đất nước Tây Ban Nha?
Đọc hai đoạn thơ 3, 4 và thực hiện các yêu cầu sau:
a. Chỉ ra và phân tích hiệu quả của biện pháp tu từ được tác giả sử dụng khi miêu tả tiếng đàn.
b. Nêu ý nghĩa của những hình ảnh mang tính biểu tượng trong hai đoạn thơ.
Phân tích những hình ảnh đan xen giữa thực và ảo thể hiện cái chết và sự bất tử của Lor-ca trong hai đoạn thơ cuối. Dòng thơ kết có thể đem lại ấn tượng và cảm xúc gì cho người đọc?
Xác định yếu tố tượng trưng, yếu tố siêu thực trong bài thơ và nhận xét về tác dụng của chúng.
Bài thơ gợi cho bạn suy nghĩ gì về sức mạnh của nghệ thuật trong đời sống?
kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày cảm nhận của bạn về một nét đặc sắc trong hình thức biểu đạt của bài thơ.
Thực hành tiếng Việt Tác dụng của một số biện pháp tu từ trong thơ 1. Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ nhân hoá trong các ngữ liệu dưới đây: a. Chiều chiề
Thực hành tiếng Việt
Tác dụng của một số biện pháp tu từ trong thơ
1. Phân tích tác dụng của biện pháp tu từ nhân hoá trong các ngữ liệu dưới đây:
a. Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người
(Quang Dũng, Tây Tiến)
b. Trời thu thay áo mới,
Trong biếc nói cười thiết tha.
(Nguyễn Đình Thi, Đất nước)
2. Làm rõ mục đích và cách tác giả sử dụng biện pháp tu từ ẩn dụ trong đoạn thơ sau:
Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc
Quân xanh màu lá dữ oai hùm
Mắt trừng gửi mộng qua biên giới
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
(Quang Dũng, Tây Tiến)
3. Cho biết biện pháp tu từ điệp ngữ đã được sử dụng như thế nào và đạt hiệu quả gì trong các đoạn thơ sau:
a. Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây súng ngửi trời
Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống
Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi
(Quang Dũng, Tây Tiến)
b. tiếng ghi ta nâu
bầu trời cô gái ấy
tiếng ghi ta lá xanh biết mấy
tiếng ghi ta tròn bọt nước vỡ tan
tiếng ghi ta ròng ròng
máu chảy
(Thanh Thảo, Đàn ghi ta của Lor-ca)
4. So sánh cách sử dụng biện pháp tu từ đối trong các ngữ liệu dưới đây:
a. Gặp thời đồ điếu công thành dễ,
Lỡ vận anh hùng hận xót xa.
Phò chúa đốc lòng nâng trục đất,
Tẩy binh khôn lối kéo Ngân Hà.
(Đặng Dung, Cảm hoài, Nguyễn Khắc Phi dịch)
b. Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm hơi
(Quang Dũng, Tây Tiến)
VIẾT Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ Mục tiêu của kiểu bài so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ là chỉ ra những điểm tương đồng và khác
VIẾT
Viết bài văn nghị luận so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ
Mục tiêu của kiểu bài so sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ là chỉ ra những điểm tương đồng và khác biệt giữa các đối tượng so sánh, từ đó nêu được những giá trị đặc sắc, các yếu tố cách tân và đóng góp mới mẻ của từng tác giả, tác phẩm. Đây là kiểu bài đặt ra nhiều thử thách đối với người viết trong việc xác định cơ sở và các phương diện cần so sánh, đánh giá; việc lựa chọn cách triển khai nội dung phù hợp để so sánh, đánh giá thoả đáng về hai tác phẩm thơ.
Yêu cầu
Giới thiệu ngắn gọn về hai tác phẩm thơ, nêu được những cơ sở lựa chọn hai tác phẩm để so sánh, đánh giá.
Làm sáng tỏ những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai bài thơ được chọn để so sánh; có bằng chứng cụ thể, đa dạng từ hai tác phẩm.
Đưa ra những nhận xét, đánh giá thuyết phục về ý nghĩa và những đóng góp riêng, đặc sắc của mỗi tác phẩm thơ dựa trên các nội dung được so sánh.
Nêu khái quát kết quả và ý nghĩa của việc so sánh, đánh giá.
Bài viết tham khảo
Cảm hứng mùa thu trong Thu vịnh và Đây mùa thu tới
Ở xứ Bắc, mùa thu vẫn được coi là mùa đẹp nhất trong năm và đã trở thành cảm hứng bất tận của các nhà thơ từ xưa đến nay. Đọc các bài thơ viết về mùa thu, người đọc cảm nhận được vừa vẻ đẹp của bức tranh thu, vừa những sắc điệu riêng của tâm hồn thi nhân thể hiện trong cảnh thu, tình thu. Nói đến những thi phẩm về mùa thu phải kể đến hai bài thơ nổi tiếng của hai nhà thơ lớn là Thu vịnh (Nguyễn Khuyến) và Đây mùa thu tới (Xuân Diệu). Ở đó, những cảm nhận và nỗi niềm được từng nhà thơ gửi gắm vừa có sự gặp gỡ vừa có điểm đặc sắc, hấp dẫn riêng.
Giới thiệu hai bài thơ và định hướng so sánh.
Một trong những nét đặc trưng của cảnh sắc thiên nhiên mùa thu xứ Bắc là cái hanh hao của trời đất, cái se lạnh của gió thu, độ trong trẻo của không gian, khiến
Một trong những nét đặc trưng của cảnh sắc thiên nhiên mùa thu xứ Bắc là cái hanh hao của trời đất, cái se lạnh của gió thu, độ trong trẻo của không gian, khiến cho lòng người luôn thấy nao nao và dễ đắm mình trong hoài niệm. Có phải thế chăng mà hai bài thơ mùa thu của Nguyễn Khuyến và Xuân Diệu đều có nét gặp gỡ là cảnh thu, tình thu đẹp nhưng buồn. Nỗi buồn của các thi nhân thấm đẫm trong cảnh vật và biểu hiện trong những hình thức nghệ thuật tinh tế, đặc sắc. Với Thu vịnh, ngay từ khổ thơ đầu, những hình ảnh thu đầy sức gợi đã được mở ra:
Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao, Cần trúc lơ phơ gió hắt hiu. Nước biếc trông như tầng khói phủ, Song thưa để mặc bóng trăng vào. ở Đây mùa thu tới, cũng vẫn là những nét dáng gợi bao niềm cảm xúc của mùa thu xứ Bắc ấy:
Đây mùa thu tới - mùa thu tới
Với áo mơ phai dệt lá vàng. - Thỉnh thoảng nàng trăng tự ngẩn ngơ...
Non xa khởi sự nhạt sương mờ... Mặc dù mỗi bài thơ miêu tả hình ảnh mùa thu ở những không gian khác nhau, nhưng ta đều gặp trong bức tranh thu cái sắc thu thanh nhẹ, trong sáng, se sắt thấm vào từng đường nét của không gian, cảnh vật. Cả hai bức tranh đều là những nét chấm phá tinh tế, gợi cảm giác mơ màng, một nỗi buồn man mác trong tâm hồn các thi nhân. Song cảnh thu, tình thu trong hai bài thơ lại có nhiều nét khác biệt vì đó là sản phẩm nghệ thuật của hai nhà thơ, sống ở hai thời đại, với những quan điểm thẩm mĩ khác nhau. Nguyễn Khuyến là nhà Nho uyên bác nhưng bất đắc chí; ông là quan nhà Nguyễn nhưng do chán ghét thời thế nên đã cáo quan trở về, sống giản dị, gắn bó với đồng quê và cuộc sống thôn quê. Còn Xuân Diệu là một trí thức Tây học, sống trong một thời đại mà nhu cầu giải phóng cái tôi cá nhân đang trỗi dậy mạnh mẽ, đồng thời lớp thanh niên trí thức ngày ấy đã sớm mở lòng để cảm được những biến chuyển mới mẻ của thế giới xung quanh. Bởi vậy, qua hai bài thơ, người đọc có thể cảm nhận được dấu ấn của từng thời đại và dấu ấn tâm hồn riêng của hai nghệ sĩ.
Cảnh thu trong bài Thu vịnh là cảnh thu của làng quê Việt Nam, dưới cái nhìn của một bậc đại trí đã lui về ẩn dật nơi thôn dã. Bức tranh thu hiện lên trong khôn
Cảnh thu trong bài Thu vịnh là cảnh thu của làng quê Việt Nam, dưới cái nhìn của một bậc đại trí đã lui về ẩn dật nơi thôn dã. Bức tranh thu hiện lên trong không gian thu hẹp về chiều rộng, mở ra bằng chiều cao với sắc trời "xanh ngắt mấy tầng cao" đặc trưng của mùa thu xứ Bắc, với đường nét đơn sơ, màu sắc thanh đạm, không khí hiu hắt, ao thu nước biếc với sương khói phủ nhạt nhoà. Trăng thân mật và lặng lẽ đến với thi nhân như một tri kỉ:
Song thưa để mặc bóng trăng vào. Hoa mùa thu đang nở nhưng lại gợi về "hoa năm ngoái" và âm thanh thì lạc lõng với tiếng ngỗng trời không biết từ đâu bay tới:
Mấy chùm trước giậu hoa năm ngoái, Một tiếng trên không ngỗng nước nào. Cảnh thu vừa thực, vừa ảo và ngưng đọng trong một nỗi hoài niệm bàng bạc cả không gian và thời gian. Tình thu man mác, đượm buồn vấn vương với những sắc màu và thanh âm của mùa thu. Thế nhưng thi hứng dạt dào trước cảnh thu lại đến cùng một nỗi "thẹn".
Nhân hứng cũng vừa toan cất bút, Nghĩ ra lại thẹn với ông Đào. "thẹn với ông Đào" cũng là một cách biểu hiện nỗi đau nhân thế trước mùa thu của xứ sở. Ông Đào là Đào Tiềm (Đào Uyên Minh), một nhà thơ Trung Quốc nổi tiếng về tài thơ lẫn khí phách khi ông đã từ quan một cách dứt khoát. Còn cụ Nguyễn thì dù đã từ quan về quê mà dường như tâm vẫn có chút gì chưa an, trí vẫn có điều gì chưa thanh thoả. Nỗi thẹn ở đây có thể được Nguyễn Khuyến nhìn nhận là thẹn về nhân cách, khí tiết. Cảm xúc thu trong Thu vịnh vì thế mà đượm buồn trong không gian thu, da diết trong sắc thu, bàng bạc trong âm thanh mùa thu và đầy day dứt trong nỗi niềm thi nhân. Cảnh thu trong Đây mùa thu tới của Xuân Diệu mang nhiều dấu ấn nơi phố phường và phảng phất hình ảnh mùa thu Hà Nội. Nếu hồn thu trong Thu vịnh là cây trúc thì hồn thu trong Đây mùa thu tới là cây liễu:
Rặng liễu đìu hiu đứng chịu tang, Tóc buồn buông xuống lệ ngàn hàng;
Nỗi buồn mùa thu được miêu tả đầy trực cảm, cảnh buồn nhưng vẫn khiến lòng thi nhân náo nức "Đây mùa thu tới, mùa thu tới". Mùa thu đến và đi gợi cảm xúc về dòn
Nỗi buồn mùa thu được miêu tả đầy trực cảm, cảnh buồn nhưng vẫn khiến lòng thi nhân náo nức "Đây mùa thu tới, mùa thu tới". Mùa thu đến và đi gợi cảm xúc về dòng thời gian đang trôi chảy nên cảnh sắc không ngưng đọng như cảnh thu trong thơ Nguyễn Khuyến. Sự vận động của thời gian, sự tàn phai của cái đẹp in đậm trong những hình ảnh: "sắc đỏ rũa màu xanh", "rét mướt luồn trong gió", "đôi nhánh khô gầy xương mỏng manh",... Cảnh thu hiện lên qua cảm nhận của một hồn thơ hiện đại và được thể hiện bằng những hình ảnh thơ giàu tính cảm giác, thấm đẫm tinh thần cô đơn của cái tôi cá nhân. Đây quả là điều chưa từng bắt gặp trong thơ cổ điển. Cảnh thu trong thơ Nguyễn Khuyến vắng lặng, chỉ có cái tôi trữ tình của thi nhân đang trải lòng mình. Cảnh thu trong thơ Xuân Diệu cũng vắng vẻ đìu hiu, nhưng vẫn có bóng dáng con người, tất nhiên với Xuân Diệu phải là bóng dáng thiếu nữ:
Ít nhiều thiếu nữ buồn không nói Tựa cửa nhìn xa, nghĩ ngợi gì. Tình thu của cụ Nguyễn buồn, xót xa, day dứt; tình thu của chàng thi sĩ Xuân Diệu có buồn, cô đơn, nhưng tràn đầy khao khát về sự sống trần thế, tha thiết giao cảm với đời. Quan điểm thẩm mĩ của Nguyễn Khuyến do vậy mang đậm sắc màu cổ điển và giàu phong vị ẩn dật, còn quan điểm thẩm mĩ của Xuân Diệu - một nhà thơ lãng mạn, một nhà thơ hiện đại với thế giới quan mới mẻ - lại ưa thể hiện bằng những vần thơ lay thức các giác quan và rạo rực lòng người.
Hai bài thơ của Nguyễn Khuyến và Xuân Diệu đều là những thi phẩm đặc sắc về mùa thu của quê hương, đất nước Việt Nam, đem đến cho người đọc những cảm xúc tinh tế trước những hình ảnh đầy gợi cảm của thiên nhiên và những nỗi niềm, tâm sự gửi gắm trong đó. Cả hai tâm hồn lớn đều yêu tha thiết mùa thu của xứ Bắc, nhưng do điệu tâm hồn và quan điểm thẩm mĩ khác nhau mà cảnh thu, tình thu của mỗi bài thơ mang một vẻ đẹp riêng, bồi đắp cho mỗi chúng ta tình yêu quê hương xứ sở nồng nàn, sâu sắc.
(Bài làm của học sinh, có chỉnh sửa)
Bài viết cho thấy tác giả đã dựa trên những cơ sở nào khi chọn hai bài thơ để so sánh, đánh giá? Bài viết triển khai các nội dung so sánh, đánh giá như thế nào?
Bài viết cho thấy tác giả đã dựa trên những cơ sở nào khi chọn hai bài thơ để so sánh, đánh giá?
Bài viết triển khai các nội dung so sánh, đánh giá như thế nào? Bạn có nhận xét gì về hiệu quả của cách triển khai đó?
Theo bạn, có thể có những cách trình bày nào khác về các nội dung so sánh, đánh giá trong bài viết?
Thực hành viết
Chuẩn bị viết
Trước hết, cần xác định được những cơ sở để triển khai các nội dung so sánh, gắn với đặc trưng của thể loại thơ (đề tài, phong cách sáng tác, bút pháp nghệ thuật,...). Từ những cơ sở đã xác định, cần lựa chọn các bài thơ tiêu biểu với những điểm tương đồng và khác biệt có ý nghĩa. - Phạm vi lựa chọn để so sánh, đánh giá rất mở và linh hoạt. Hai bài thơ đó có thể của hai tác giả hoặc của một tác giả. - Xác định được các phương diện cần so sánh: đối tượng cụ thể được miêu tả, thể hiện; cảm hứng; cái nhìn nghệ thuật; bút pháp;...
Một số đề tài gợi ý: + So sánh, đánh giá hai tác phẩm thơ thuộc các giai đoạn văn học, xu hướng văn học khác nhau: Tiếng nói tri âm trong Độc Tiểu Thanh kí(Nguyễn Du) và Đàn ghi ta của Lor-ca (Thanh Thảo);... + So sánh, đánh giá cảm hứng và bút pháp trong các tác phẩm thơ: Cảm hứng về đất nước trong Đất nước (Nguyễn Đình Thi) và Việt Bắc (Tố Hữu);...
So sánh, đánh giá các hình tượng: Hình tượng người lính trong Đồng chí (Chính Hữu) và Tây Tiến (Quang Dũng); Hình tượng người phụ nữ trong Tự tình II (Hồ Xuân Hương) và Thuyền và biển (Xuân Quỳnh);... + So sánh, đánh giá về hình thức nghệ thuật: cách thể hiện nỗi nhớ trong Tây Tiến (Quang Dũng) và Tiếng hát con tàu (Chế Lan Viên);...
Tìm ý, lập dàn ý Tìm ý
Dựa vào yêu cầu của kiểu bài, định hướng từ bài viết tham khảo và đề tài đã xác định, có thể nêu các câu hỏi sau để tìm ý: - So sánh, đánh giá hai bài thơ dựa trên cơ sở nào? Việc xác định cơ sở để so sánh, đánh giá được thực hiện dựa trên nội dung (hiện thực đời sống, tư tưởng, tình cảm của tác giả,...) và hình thức nghệ thuật của các tác phẩm (thể loại, ngôn ngữ, kết cấu, giọng điệu, hình ảnh, chi tiết, thủ pháp nghệ thuật,...). Chẳng hạn, ở bài viết tham khảo, tác giả so sánh, đánh giá cảm hứng mùa thu trong hai bài thơ Thu vịnh và Đây mùa thu tới ở cả hai bình diện nội dung miêu tả (cảnh thu, tình thu) và cách thể hiện (chọn hình ảnh, không gian,...).
Điểm tương đồng giữa hai tác phẩm thơ là gì? Ở bài viết tham khảo, tác giả đã làm rõ điểm tương đồng trong cảm hứng mùa thu của hai bài thơ là cảnh thu đẹp và t
Điểm tương đồng giữa hai tác phẩm thơ là gì? Ở bài viết tham khảo, tác giả đã làm rõ điểm tương đồng trong cảm hứng mùa thu của hai bài thơ là cảnh thu đẹp và tình thu buồn, tất cả được thể hiện bằng những hình ảnh chấm phá, giàu sức gợi. - Đâu là điểm khác biệt giữa hai bài thơ? Ở bài viết tham khảo, tác giả đã phân tích sự khác biệt trong cảnh thu, tình thu của hai bài thơ; bút pháp miêu tả và quan điểm thẩm mĩ của hai tác giả thuộc hai thời đại khác nhau. - Yếu tố nào tạo nên những điểm tương đồng và khác biệt của hai bài thơ? Điểm tương đồng và khác biệt thường xuất phát từ những yếu tố thuộc về đặc trưng của thơ ca và phong cách nghệ thuật riêng của mỗi nhà thơ, hoặc xu hướng và bút pháp thi ca của từng giai đoạn sáng tác. Ở bài viết tham khảo, tác giả đã phân tích, lí giải điểm tương đồng và khác biệt trong cảm hứng về cảnh thu, tình thu của hai bài thơ: tương đồng do có sự đồng điệu về tâm hồn trước vẻ đẹp của mùa thu đất nước; khác biệt do hai nhà thơ thuộc hai thời đại, hai phong cách thơ đặc thù. - Đánh giá thế nào về giá trị của mỗi bài thơ? Qua so sánh, bài viết tham khảo đã khẳng định vị trí, giá trị và sức hấp dẫn của hai bài thơ viết về mùa thu đối với người đọc bao thế hệ cũng như ý nghĩa của việc cảm nhận hai bài thơ từ góc độ so sánh.
Lập dàn ý
Cần sắp xếp các ý đã tìm được thật hợp lí để có dàn ý hoàn chỉnh. Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn về hai bài thơ và nêu cơ sở lựa chọn để so sánh, đánh giá. Thân bài: Có nhiều cách trình bày nội dung so sánh, đánh giá.Người viết cần linh hoạt trong việc lựa chọn cách trình bày phù hợp với hiểu biết và hứng thú của bản thân, điều này sẽ góp phần quan trọng vào thành công của bài viết. Có thể triển khai các nội dung so sánh, đánh giá theo những cách sau: - Cách 1: Lần lượt phân tích từng bài thơ, sau đó chỉ ra điểm tương đồng, sự gặp gỡ và những điểm khác biệt, lí giải nguyên nhân của sự tương đồng và khác biệt đó; đồng thời đánh giá về giá trị và đóng góp của mỗi bài thơ. Cách này dễ thực hiện nhưng bài văn có khi bị trùng lặp ý và mục đích so sánh không được làm nổi bật. - Cách 2: Phân tích bài thơ thứ nhất theo các phương diện đã xác định, khi phân tích bài thơ thứ hai sẽ so sánh với bài thơ thứ nhất theo từng phương diện và lí giải nguyên nhân của những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai bài thơ, từ đó, đánh giá về giá trị và đóng góp của mỗi bài thơ. Cách này cũng dễ thực hiện và bài văn tránh được tình trạng trùng lặp, thể hiện tốt ý so sánh, nhưng mạch so sánh khi trình bày bài thơ thứ nhất dễ bị chìm. - Cách 3: So sánh lần lượt các phương diện đã lựa chọn đối với hai bài thơ, chỉ ra điểm tương đồng và khác biệt; lí giải nguyên nhân sự tương đồng và khác biệt đó; đánh giá về giá trị và đóng góp của mỗi bài thơ từ các nội dung so sánh. Cách này làm nổi bật được tính chất so sánh nhưng dễ làm mờ tính liền mạch, chỉnh thể của mỗi bài thơ, đòi hỏi người viết phải có khả năng tư duy tổng hợp và lập luận chặt chẽ, có sự tinh nhạy trong phát hiện vấn đề. Kết bài: Khẳng định ý nghĩa của việc so sánh, đánh giá; nêu cảm nhận và ấn tượng của bản thân về các bài thơ.
Viết – Vận dụng kinh nghiệm đã tích luỹ được qua việc thực hành viết bài so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện ở bài học trước để viết Mở bài và Kết bài ngắn gọ
Viết
– Vận dụng kinh nghiệm đã tích luỹ được qua việc thực hành viết bài so sánh, đánh giá hai tác phẩm truyện ở bài học trước để viết Mở bài và Kết bài ngắn gọn, gây được ấn tượng đối với người đọc về ý nghĩa của việc so sánh, đánh giá; triển khai Thân bài theo các ý đã xác định và làm nổi bật được nội dung.
– Thể hiện khả năng cảm thụ văn học tinh tế trong quá trình phân tích, so sánh; lựa chọn dẫn chứng phù hợp, tiêu biểu với từng nội dung so sánh, kết hợp với ý kiến lí giải, đánh giá; diễn đạt mạch lạc, sáng sủa, có cảm xúc.
– Có những sáng tạo riêng của cá nhân trong quá trình phân tích, đánh giá về những điểm tương đồng và khác biệt giữa hai bài thơ (qua những phát hiện sâu sắc hoặc qua cách diễn đạt độc đáo) để tăng sức thuyết phục và hấp dẫn cho bài viết.
Chỉnh sửa, hoàn thiện
Đọc kĩ bài viết, đối chiếu với yêu cầu của kiểu bài và dàn ý để có hướng chỉnh sửa. Ngoài việc soát lỗi chính tả, lỗi diễn đạt (từ ngữ, câu văn, đoạn văn,...), cần tập trung vào việc làm rõ cơ sở và các phương diện so sánh khi triển khai nội dung bài viết.
NÓI VÀ NGHE
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG 1. Tìm đọc một bài thơ trung đại Việt Nam, nêu đề tài, chủ đề, thể thơ và chỉ ra một vài biểu hiện của phong cách cổ điển được thể hiện trong b
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG
1. Tìm đọc một bài thơ trung đại Việt Nam, nêu đề tài, chủ đề, thể thơ và chỉ ra một vài biểu hiện của phong cách cổ điển được thể hiện trong bài thơ đó.
2. Giới thiệu một bài thơ có phong cách lãng mạn và chỉ ra một số biểu hiện nổi bật của phong cách đó trong bài thơ.
3. Tìm đọc một bài thơ có yếu tố siêu thực (chẳng hạn, Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử, Ti bà của Bích Khê, Lá diêu bông của Hoàng Cầm,...). Chỉ ra và nêu ý nghĩa của một số hình ảnh siêu thực trong bài thơ đó.
4. So sánh, đánh giá hình tượng người lính được thể hiện trong tác phẩm Tây Tiến (Quang Dũng) và một bài thơ cùng đề tài mà bạn đã được học hoặc đọc thêm.
Bài thơ số 28(*) Ra-bin-đơ-ra-nát Ta-go (Rabindranath Tagore)(1) Đôi mắt băn khoăn của em buồn, Đôi mắt em muốn nhìn vào tâm tưởng của anh Như trăng kia muốn và
Bài thơ số 28(*)
Ra-bin-đơ-ra-nát Ta-go (Rabindranath Tagore)(1)
Đôi mắt băn khoăn của em buồn,
Đôi mắt em muốn nhìn vào tâm tưởng của anh
Như trăng kia muốn vào sâu biển cả.
Anh đã để cuộc đời anh trần trụi dưới mắt em,
Anh không giấu em một điều gì
Chính vì thế mà em không biết gì tất cả về anh.
Nếu đời anh chỉ là viên ngọc
anh sẽ đập nó ra làm trăm mảnh
và xâu thành một chuỗi
quàng vào cổ em.
Nếu đời anh chỉ là một đoá hoa
tròn trịa, dịu dàng và bé bỏng
anh sẽ hái nó ra để đặt lên mái tóc em.
(*) Bài thơ được in trong Người làm vườn, một tập thơ nổi tiếng gồm 85 bài không đặt nhan đề, chỉ đánh số thứ tự. Tác giả sáng tác tập thơ bằng tiếng Ben-gan, sau đó tự dịch sang tiếng Anh và xuất bản năm 1914. Tác phẩm đã được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới.
(1) Ra-bin-đơ-ra-nát Ta-go (1861 – 1941) là nhà thơ vĩ đại của Ấn Độ, danh nhân văn hoá thế giới. Ông để lại một di sản nghệ thuật đồ sộ, bao gồm nhiều thể loại nhưng nổi tiếng nhất là thơ. Ông là tác giả đầu tiên của châu Á được trao giải Nô-ben (Nobel) Văn học. Thơ Ta-go thể hiện tình yêu cuộc sống tha thiết, mãnh liệt; giàu ý nghĩa triết lí và tư tưởng nhân văn; sử dụng thành công những hình ảnh thiên nhiên mang ý nghĩa biểu tượng, các hình thức liên tưởng so sánh và biện pháp tu từ điệp ngữ.
Nhưng em ơi, đời anh là một trái tim Nào ai biết chiều sâu và bến bờ của nó. Em là nữ hoàng của vương quốc đó Ấy thế mà em có biết gì biên giới của nó đâu. Nếu
Nhưng em ơi, đời anh là một trái tim Nào ai biết chiều sâu và bến bờ của nó. Em là nữ hoàng của vương quốc đó Ấy thế mà em có biết gì biên giới của nó đâu. Nếu trái tim anh chỉ là những phút giây lạc thú Nó sẽ nở ra thành một nụ cười nhẹ nhõm Và em thấu suốt rất nhanh Nếu trái tim anh chỉ là khổ đau Nó sẽ tan ra thành lệ trong Và lặng im phản chiếu nỗi niềm u ẩn. Nhưng em ơi, trái tim anh lại là tình yêu Nỗi vui sướng, khổ đau của nó là vô biên. Những đòi hỏi và sự giàu sang của nó là trường cửu. Trái tim anh cũng ở gần em như chính đời em vậy, Nhưng chẳng bao giờ em biết trọn nó đâu.
(Ta-go - Tuyển tập thơ, Đào Xuân Quý dịch, NXB Văn hoá - Thông tin, Hà Nội, 2000, in trong Ngữ văn 1 1 Nâng cao, tập hai, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2018, tr. 169)
TRI THỨC NGỮ VĂN Lập luận trong văn bản nghị luận Lập luận là sử dụng lí lẽ và bằng chứng để thuyết phục người đọc về một vấn đề. Giá trị của văn bản nghị luận
TRI THỨC NGỮ VĂN
Lập luận trong văn bản nghị luận
Lập luận là sử dụng lí lẽ và bằng chứng để thuyết phục người đọc về một vấn đề. Giá trị của văn bản nghị luận được quyết định bởi ý nghĩa của vấn đề đặt ra (luận đề) và nghệ thuật lập luận (cách dùng lí lẽ và bằng chứng) của người viết.
Các thao tác được sử dụng trong văn bản nghị luận
Văn bản nghị luận thường dùng các thao tác như chứng minh, bình luận, bác bỏ để phục vụ trực tiếp cho mục đích thuyết phục. Chứng minh là dùng lí lẽ và bằng chứng giúp người đọc thấy rằng ý kiến được nêu là hoàn toàn có cơ sở, đáng tin cậy. Tuỳ đề tài cụ thể, người viết chọn bằng chứng từ thực tế cuộc sống hoặc từ tài liệu khoa học, báo chí, tác phẩm văn học, nghệ thuật,... Bình luận là đánh giá về sự đúng – sai, hay – dở,
tốt - xấu, tích cực - tiêu cực của một quan điểm, ý kiến, sự việc, hành động,... nhằm thể hiện rõ chủ kiến của người viết. Bác bỏ là chỉ ra sự sai lầm, phiến di
tốt - xấu, tích cực - tiêu cực của một quan điểm, ý kiến, sự việc, hành động,... nhằm thể hiện rõ chủ kiến của người viết. Bác bỏ là chỉ ra sự sai lầm, phiến diện hoặc thiếu chính xác của một quan điểm, ý kiến, từ đó củng cố điều được người viết xem là lẽ phải, chân lí.
Bên cạnh đó, văn bản nghị luận cũng có thể dùng những thao tác như giải thích, phân tích, so sánh giúp làm rõ các khía cạnh của vấn đề nghị luận.
Giải thích là cắt nghĩa về đối tượng (sự vật, hiện tượng, khái niệm,...) một cách chi
tiết, tỉ mỉ, tạo điều kiện cho người đọc hiểu rõ vấn đề được bàn luận trong văn bản.
Phân tích là chia tách đối tượng thành nhiều bộ phận, giúp người đọc nhìn thấy rõ hơn
các yếu tố và mối quan hệ giữa các yếu tố tạo nên nó. So sánh là đặt đối tượng này bên cạnh đối tượng khác để nhận ra điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng, qua đó, làm nổi bật nét đặc thù của đối tượng được bàn luận.
Trong bài văn nghị luận, các thao tác trên đây thường được phối hợp với nhau một cách linh hoạt nhằm đạt hiệu quả thuyết phục cao nhất.
Lỗi logic của câu
Câu mắc lỗi logic là câu có sự mâu thuẫn giữa các ý được trình bày, lẫn lộn các bình diện khi nói về đối tượng, đặt các đối tượng không cùng cấp độ trong quan hệ đồng đẳng,... Ví dụ: Bên cạnh việc hăng hái cách tân thi ca, ông còn là một chiến sĩ nhiệt thành đấu tranh chống chủ nghĩa phát xít. Vế đầu câu nói về hoạt động của chủ thể, vế sau lại nói đến vị thế xã hội của chủ thể, mặc dù câu được cấu trúc theo mẫu: bên cạnh... còn... Chính sự lẫn lộn các bình diện như thế khi nói về đối tượng đã khiến cho câu mắc lỗi logic.
Lỗi câu mơ hồ
Câu mơ hồ là câu khiến người đọc có thể hiểu theo những cách khác nhau. Ví dụ: Tôi đồng ý với những đánh giá về truyện ngắn của ông ấy. Khó xác định câu này muốn đề cập những ý kiến của ông ấy đánh giá về truyện ngắn hay có những ý kiến của người khác đánh giá về truyện ngắn do ông ấy sáng tác.
VĂN BẢN 1 Nhìn về vốn văn hoá dân tộc (Trích – Trần Đình Hượu) (Trích) Trần Đình Hượu Hãy chia sẻ hiểu biết của bạn về một số di tích văn hoá tiêu biểu của nước
VĂN BẢN 1
Nhìn về vốn văn hoá dân tộc (Trích – Trần Đình Hượu)
(Trích)
Trần Đình Hượu
Hãy chia sẻ hiểu biết của bạn về một số di tích văn hoá tiêu biểu của nước ta. Theo bạn, đặc điểm nổi bật ở những di tích ấy là gì?
Trong xu thế hội nhập hiện nay, vì sao người Việt Nam cần có hiểu biết về văn hoá truyền thống của dân tộc mình?
1 Trong lúc chờ đợi kết luận khoa học của các ngành chuyên môn, chúng tôi xin đưa ra một số nhận xét về vài ba mặt của cái vốn văn hoá dân tộc; không phải cái hình thành vào thời kì định hình mà là cái ổn định dần, tồn tại cho đến trước thời cận – hiện đại. Chúng tôi không nghĩ đó là đặc sắc văn hoá dân tộc nhưng chắc chắn có liên quan gần gũi với nó. [...]
Cách nêu vấn đề nghị luận.
2 Giữa các dân tộc, chúng ta không thể tự hào là nền văn hoá của ta đồ sộ, có những cống hiến lớn lao cho nhân loại, hay có những đặc sắc nổi bật. Ở một số dân tộc hoặc là một tôn giáo, hoặc là một trường phái triết học, một ngành khoa học, một nền âm nhạc, hội hoạ,... phát triển rất cao, ảnh hưởng phổ biến và lâu dài đến toàn bộ văn hoá, thành đặc sắc văn hoá của dân tộc đó, thành thiên hướng văn hoá của dân tộc đó. Ở ta, thần thoại không phong phú – hay là có nhưng một thời gian nào đó đã mất hứng thú lưu truyền? Tôn giáo hay triết học cũng đều không phát triển. Người Việt Nam không có tâm lí kiền thành^(1), cuồng tín tôn giáo, mà cũng không say mê tranh biện triết học. Các tôn giáo đều có mặt, nhưng thường là biến thành một lối thờ cúng, ít ai quan tâm đến giáo lí. Không có một ngành khoa học, kĩ thuật, giả khoa học^(2) nào phát triển
Chú ý luận điểm được nêu và cách lập luận để làm sáng tỏ luận điểm.
(*) Nhan đề văn bản lấy theo sách giáo khoa Ngữ văn 12 Nâng cao, tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2018, tr. 193.
^(1) Kiền thành: cung kính một cách thực lòng, chân thành.
^(2) Giả khoa học (tiếng Anh: pseudoscience): còn gọi là ngụy khoa học, chỉ các bộ môn không phải khoa học, nhưng có bề ngoài giống như khoa học.
đến thành có truyền thống. Âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc đều không phát triển đến tuyệt kĩ(1). Trong các ngành nghệ thuật, cái phát triển nhất là thơ ca. Hầu như
đến thành có truyền thống. Âm nhạc, hội hoạ, kiến trúc đều không phát triển đến tuyệt kĩ(1). Trong các ngành nghệ thuật, cái phát triển nhất là thơ ca. Hầu như người nào cũng có thể, cũng có dịp làm dăm ba câu thơ. Nhưng số nhà thơ để lại nhiều tác phẩm thì không có. Xã hội có trọng văn chương, nhưng [...] bản thân các nhà thơ cũng không ai nghĩ cuộc đời, sự nghiệp của mình là ở thơ ca. Chưa bao giờ trong lịch sử dân tộc, một ngành văn hoá nào đó trở thành đài danh dự, thu hút, quy tụ cả nền văn hoá.
Thực tế đó cho ta biết khuynh hướng, hứng thú, sự ưa thích, nhưng hơn thế, còn cho ta biết sự hạn chế của trình độ sản xuất, của đời sống xã hội. Đó là văn hoá của dân nông nghiệp định cư, không có nhu cầu lưu chuyển, trao đổi, không có sự kích thích của đô thị. [...]
3 Người Việt Nam có thể coi là ít tinh thần tôn giáo. Họ coi trọng hiện thế(2) trần tục hơn thế giới bên kia. Không phải người Việt Nam không mê tín, họ tin có linh hồn, ma quỷ, thần Phật. Nhiều người thực hành cầu cúng. Nhưng về tương lai, họ lo cho con cháu hơn là linh hồn của mình. Tuy là coi trọng hiện thế nhưng cũng không bám lấy hiện thế, không quá sợ hãi cái chết (sống gửi thác về). Trong cuộc sống, ý thức về cá nhân và sở hữu không phát triển cao. Của cải vẫn được quan niệm là của chung, giàu sang chỉ là tạm thời, tham lam giành giật cho nhiều cũng không giữ mãi mà hưởng được. Người ta mong ước thái bình, an cư lạc nghiệp để làm ăn cho no đủ, sống thanh nhàn, thong thả, có đông con nhiều cháu, ước mong về hạnh phúc nói chung là thiết thực, yên phận thủ thường(3), không mong gì cao xa, khác thường, hơn người. Con người được ưa chuộng là con người hiền lành, tình nghĩa. Không chuộng trí mà cũng không chuộng dũng. Dân tộc chống ngoại xâm liên tục nhưng không thượng võ. [...] Trong tâm trí nhân dân thường có Thần và Bụt mà không có Tiên. Thần uy linh bảo quốc hộ dân và Bụt hay cứu giúp mọi người; còn Tiên nhiều phép lạ, ngao du ngoài thế giới thì xa lạ. Không ca tụng trí tuệ mà ca tụng sự khôn khéo. Khôn khéo là ăn đi trước, lội nước theo sau, biết thủ thế, giữ mình, gỡ được tình thế khó khăn. Đối với cái dị kỉ(4), cái mới, không dễ hoà hợp nhưng cũng không cự tuyệt đến cùng, chấp nhận cái gì vừa phải, hợp với mình nhưng cũng chần chừ, dè dặt, giữ mình.
(1) Tuyệt kĩ: sự khéo léo đạt tới mức độ cao nhất. (2) Hiện thế: cuộc đời hiện tại nơi trần thế. (3) Yên phận thủ thường: bằng lòng với thân phận và chỉ muốn giữ nếp sống bình thường như đã có, không cầu
tiến thủ, không muốn gì hơn. (4) Dị kỉ: khác với mình.
Cái đẹp vừa ý là xinh, là khéo. Ta không háo hức cái tráng lệ, huy hoàng, không say mê cái huyền ảo, kì vĩ. Màu sắc chuộng cái dịu dàng, thanh nhã, ghét sặc sỡ.
Cái đẹp vừa ý là xinh, là khéo. Ta không háo hức cái tráng lệ, huy hoàng, không say mê cái huyền ảo, kì vĩ. Màu sắc chuộng cái dịu dàng, thanh nhã, ghét sặc sỡ. Quy mô chuộng sự vừa khéo, vừa xinh, phải khoảng(1). Giao tiếp, ứng xử chuộng hợp tình, hợp lí, áo quần, trang sức, món ăn đều không chuộng sự cầu kì. Tất cả đều hướng vào cái đẹp dịu dàng, thanh lịch, duyên dáng và có quy mô vừa phải. Không có công trình kiến trúc nào, kể cả của vua chúa, nhằm vào sự vĩnh viễn. Hình như ta coi trọng Thế hơn Lực, quý sự kín đáo hơn sự phô trương, sự hoà đồng hơn rạch ròi trắng đen. Phải chăng đó là kết quả của ý thức lâu đời về sự nhỏ yếu, về thực tế nhiều khó khăn, nhiều bất trắc? Nhìn vào lối sống, quan niệm sống, ta có thể nói người Việt Nam sống có văn hoá, người Việt Nam có nền văn hoá của mình. Những cái thô dã(2), những cái hung bạo đã bị xoá bỏ để có cái nền nhân bản. Tinh thần chung của văn hoá Việt Nam là thiết thực, linh hoạt, dung hoà. Không có khát vọng để hướng đến những sáng tạo lớn mà nhạy cảm, tinh nhanh, khôn khéo gỡ các khó khăn, tìm được sự bình ổn. Những cái vừa nói là cái đã lắng đọng, đã ổn định, chắc chắn là kết quả của sự dung hợp của cái vốn có, của văn hoá Phật giáo, văn hoá Nho giáo, cái được dân tộc sàng lọc, tinh luyện để thành bản sắc của mình. Phật giáo, Nho giáo tuy từ ngoài du nhập vào nhưng đều để lại dấu ấn sâu sắc trong bản sắc dân tộc. Có điều, để thích ứng với cái vốn có, Phật giáo không được tiếp nhận ở khía cạnh trí tuệ, cầu giải thoát, mà Nho giáo cũng không được tiếp nhận ở khía cạnh nghi lễ tủn mủn, giáo điều khắc nghiệt. Đạo giáo hình như không có nhiều ảnh hưởng trong văn hoá nhưng tư tưởng Lão - Trang thì lại ảnh hưởng nhiều đến lớp trí thức cao cấp, để lại dấu vết khá rõ trong văn học. Con đường hình thành bản sắc dân tộc của văn hoá không chỉ trông cậy vào sự tạo tác của chính dân tộc đó mà còn trông cậy vào khả năng chiếm lĩnh, khả năng đồng hoá những giá trị văn hoá bên ngoài. Về mặt đó, lịch sử chứng minh là dân tộc Việt Nam có bản lĩnh.
(Trần Đình Hượu, Đến hiện đại từ truyền thống, NXB Văn hoá, Hà Nội, 1996, in trong Ngữ văn 12 Nâng cao, tập một, Sđd, tr. 194 - 196)
(1) Phải khoảng: vừa phải. (2) Thô dã: còn mang những nét nguyên sơ, tự nhiên, thiếu sự tinh khéo; ở đây dùng để chỉ phần hoang dã chưa
được cải tạo, tồn tại trong từng con người và trong cuộc sống.
Trần Đình Hượu (1926 - 1995) quê ở tỉnh Nghệ An, là chuyên gia nghiên cứu tư tưởng phương Đông, văn hoá, văn học Việt Nam thời trung đại và giai đoạn giao thời.
Trần Đình Hượu (1926 - 1995) quê ở tỉnh Nghệ An, là chuyên gia nghiên
cứu tư tưởng phương Đông, văn hoá, văn học Việt Nam thời trung đại và giai đoạn giao thời. Ông có tư tưởng nghiên cứu độc lập, đã nêu được những vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng đối với việc tìm hiểu, đánh giá nền tư tưởng, văn hoá, văn học truyền thống, đồng thời gợi ra được những hướng nghiên cứu mới mẻ về các mẫu hình nhà Nho và loại hình tác giả trong văn học trung đại Việt Nam. Các tác phẩm tiêu biểu của ông: Văn học Việt Nam giai đoạn giao thời 1900 - 1930 (Chủ biên, 1988), Nho giáo và văn học Việt Nam trung cận đại (1995), Đến hiện đại từ truyền thống (1996), Các bài giảng về tư tưởng phương Đông (2001),... Trần Đình Hượu
Ảnh do gia đình
Văn bản Nhìn về vốn văn hoá dân tộc trích phần II của tiểu luận Về vấn đề cung cấp tìm đặc sắc văn hoá dân tộc công bố năm 1986. Số thứ tự các phần của văn bản được hiệu chỉnh trên cơ sở số thứ tự ở nguyên bản.
Xác định vấn đề nghị luận của văn bản. Chỉ ra mối liên hệ giữa vấn đề đó với nhan đề của văn bản.
Đặc điểm của văn hoá Việt Nam được tác giả khái quát bằng những luận điểm nào? Tác giả căn cứ vào đâu để khái quát như vậy?
"Giữa các dân tộc, chúng ta không thể tự hào là nền văn hoá của ta đồ sộ, có những cống hiến lớn lao cho nhân loại, hay có những đặc sắc nổi bật." - luận điểm này đã được tác giả chứng minh như thế nào? Lập luận của tác giả có sức thuyết phục không? Vì sao?
Khi nghiên cứu về văn hoá Việt Nam, tác giả đã bộc lộ thái độ gì? Bạn suy nghĩ như thế nào về thái độ nghiên cứu đó?
Nêu và phân tích một số thao tác nghị luận được tác giả sử dụng nhằm làm tăng tính thuyết phục cho văn bản.
Theo bạn, trong bài viết, kết luận nào về văn hoá Việt Nam là quan trọng nhất? Kết luận đó gợi cho bạn những suy nghĩ gì?
kết nối đọc - viết
Từ câu chủ đề "Trong quá trình hiện đại hoá đất nước, việc tìm hiểu truyền thống văn hoá dân tộc là rất cần thiết.", hãy viết tiếp một số câu để hoàn thành đoạn văn theo kiểu diễn dịch (khoảng 150 chữ).
VĂN BẢN 2 Năng lực sáng tạo (Trích – Phan Đình Diệu) (Trích) Phan Đình Diệu Gần đây, có những thành tựu sáng tạo nổi bật nào của con người mà bạn biết? Điểm chu
VĂN BẢN 2
Năng lực sáng tạo (Trích – Phan Đình Diệu)
(Trích)
Phan Đình Diệu
Gần đây, có những thành tựu sáng tạo nổi bật nào của con người mà bạn biết? Điểm chung nhất của những thành tựu đó là gì?
[...] Khó tìm được một định nghĩa rõ ràng nào cho khái niệm sáng tạo và năng lực sáng tạo. Các từ điển thường chỉ cho ta một vài hiểu biết khái quát và phiến diện về nội dung phong phú của các khái niệm đó. Ta biết hoạt động sáng tạo là một loại hoạt động tinh thần riêng có của con người, mà sản phẩm của nó thường là những phát minh hoặc phát hiện mới mẻ, độc đáo của tư duy và trí tưởng tượng. Có người nói "... sáng tạo là nhìn cùng một việc như mọi người nhưng nghĩ về một điều nào đó khác". Tính mới, tính độc đáo là những tính chất cốt yếu của kết quả sáng tạo; khả năng tư duy và trí tưởng tượng là những năng lực cần thiết cho sáng tạo; có nhà khoa học đã tổng kết thành công thức "thiên tài sáng tạo là bằng ý thức đổi mới, không lệ thuộc nếp cũ nhân với bình phương của trí tưởng tượng và khả năng trừu tượng hoá" (F. Ba-li-ba – F. Balibar, nhà vật lí Pháp, khi nói về thiên tài của A. Anh-xtanh – A. Einstein). Điều cốt lõi trong một tiến trình sáng tạo là việc xuất hiện các ý tưởng (ideas) từ trong suy nghĩ và tưởng tượng của nhà nghiên cứu. Nhà khoa học nổi tiếng H. Poanh-ca-rê (H. Poincaré) từng nói "trong sáng tạo khoa học, ý tưởng chỉ là những ánh chớp, nhưng ánh chớp đó là tất cả". Và ta hiểu, ánh chớp không xuất hiện trong trời yên biển lặng, ánh chớp sáng tạo cũng chỉ có thể loé lên một cách đột biến và tức thời như sự bùng phát của những tích tụ trí tuệ đến tột cùng. Mỗi chúng ta, dù là nhà văn, nhà thơ, nhà soạn nhạc hay nhà mĩ thuật, là người làm toán hay vật lí, sinh học, nhà kinh tế hay quản lí, trong cuộc đời trải nghiệm sáng tạo của mình hẳn đã có lúc bất ngờ được hưởng hạnh phúc cảm nhận ánh hào quang xuất hiện những ánh chớp như vậy. Vâng, những ánh chớp ý tưởng; có ý tưởng, có nhiều ý tưởng là sẽ có kết quả sáng tạo; nhà nghiên cứu không thể
Tác giả đã giải thích như thế nào về khái niệm sáng tạo và năng lực sáng tạo?
Ý tưởng có vai trò như thế nào trong sáng tạo của con người?
đặt kế hoạch cho sự xuất hiện các ánh chớp mà chỉ có thể bằng lao động cần mẫn của mình tạo nên trạng thái tích tụ những "gió mây giông bão" trí tuệ để hi vọng
đặt kế hoạch cho sự xuất hiện các ánh chớp mà chỉ có thể bằng lao động cần mẫn của mình tạo nên trạng thái tích tụ những "gió mây giông bão" trí tuệ để hi vọng một lúc bất thần nào đó xuất hiện các ánh chớp mà thôi. Xưa nay, khi nói đến sáng tạo, thường ta chỉ xem đó là hoạt động riêng của một lớp người được gọi là "trí thức", như các nhà khoa học, các nhà thơ, nhà văn, các nghệ sĩ,... Và bây giờ, bỗng nhiên ta nghe nói đến "kinh tế tri thức", đến năng lực sáng tạo như là yếu tố quyết định của khả năng cạnh tranh trong nền kinh tế đó. Và phải chăng khả năng cạnh tranh đó chỉ có thể tạo nên bởi các "nhà" trí thức? Sức cạnh tranh của một nền kinh tế phải được tạo nên trước hết từ những lực lượng trực tiếp tham gia vào các hoạt động sản xuất, kinh doanh của nền kinh tế, trong những lực lượng đó tất nhiên là có, nhưng không phải chỉ có, các nhà trí thức. Vậy thì, cái năng lực sáng tạo để làm nên sự giàu có và sức cạnh tranh của nền kinh tế mới phải là từ mọi thành phần của nền kinh tế đó, tức là từ mọi người trong xã hội. Trong nền kinh tế mới, mọi người đều tham gia sáng tạo, và mọi người đều có năng lực sáng tạo, đó là điểm mới đầu tiên mà tôi nhận thức được trong quá trình đổi mới tư duy của mình. Nói mọi người đều sáng tạo thì có vẻ khó tin, nhưng "đổi mới tư duy" ở đây đòi hỏi trước hết phải xác lập niềm tin đó: anh là người sáng tạo, tôi là người sáng tạo, mỗi người đều sáng tạo; sáng tạo, có năng lực sáng tạo là thuộc tính tự nhiên của con người. Trong danh sách mười chìa khoá hàng đầu để phát triển năng lực sáng tạo cá nhân do tổ chức CoachVille(1) đề xuất, điều tin rằng mình là người sáng tạo được xem là chìa khoá quan trọng số một. Chín chìa khoá tiếp theo là: hãy mở rộng những điều mà mình quan tâm để có thêm nhiều nhận thức mới, kinh nghiệm mới; hãy thu thập thêm nhiều rung cảm, ấn tượng, nhiều thông tin mới chuẩn bị cho sáng tạo; hãy tìm kiếm các mối quan hệ liên kết, kể cả các mối liên hệ ít ngờ nhất; từ bỏ những thói quen thường ngăn cản ta đến với những điều mới; tạo cho mình một môi trường thoải mái theo sở thích; bố trí thời gian thuận tiện cho mọi hoạt động, có nghỉ ngơi thư giãn, có suy nghĩ, nhớ rằng có những quãng thời gian dài không nghĩ được gì, nhưng cũng có thể có những "năm phút" làm nên sự khác biệt; cần có đức kiên trì; mở rộng mọi giác quan để tiếp nhận mọi tri thức trực giác; và cuối cùng là biết quên đi nhiều điều mà mình đã biết để luôn có một trí tuệ nguyên lành với đôi mắt tươi sáng.
(1) Coach ville: một tổ chức chuyên đào tạo, huấn luyện các chuyên gia, được Thô-mớt-xơ Lê-ô-na (Thomas (1) Leonard) thành-lập vàolànăm 2000. minh và sáng chế người Mỹ.
[...] Cái chung nhất của sáng tạo là tìm kiếm những cái mới, một tri thức mới hay một cách vận dụng mới của những tri thức đã có, một phương pháp mới hay một gi
[...] Cái chung nhất của sáng tạo là tìm kiếm những cái mới, một tri thức mới hay một cách vận dụng mới của những tri thức đã có, một phương pháp mới hay một giải pháp mới cho một vấn đề tưởng rằng đã cũ, nói gọn lại là tìm những đóng góp mới để giải quyết các vấn đề mà con người gặp phải trong cuộc sống. Có những sáng tạo lớn làm nên những tên tuổi lẫy lừng, nhưng phải chăng đối với đại đa số con người bình thường chúng ta, phấn đấu trở thành người sáng tạo, chúng ta không hi vọng sẽ có tên tuổi được thế giới thừa nhận, mà chỉ mong được vui hưởng chút hạnh phúc thầm lặng của một sự thoả mãn tinh thần, của một đời sống có ý nghĩa mà thôi. Sáng tạo là một loại lao động phức tạp và vất vả. Ta nhớ câu nói nổi tiếng của nhà phát minh Ê-đi-xơn (Edison)(1): "Trong mỗi phát minh có 1% cảm hứng và 99% việc đổ mồ hôi". Vậy để con người có thể hăng say sáng tạo hẳn phải có những động lực mạnh mẽ. Ham hiểu biết, tìm kiếm cái hay cái đẹp đã từng là động lực thúc đẩy sự nghiệp sáng tạo của biết bao thế hệ các nhà bác học, văn nhân, nghệ sĩ. Rồi kinh tế thị trường xuất hiện cùng với chủ nghĩa tư bản, và thị trường với cơ chế cạnh tranh ngày càng khốc liệt dần trở thành nguồn động lực cho sáng tạo, sáng tạo trong sản xuất, trong phát triển công nghệ, trong quản lí kinh doanh,... Và đến ngày nay, kinh tế thế giới đã phát triển đến giai đoạn của "kinh tế tri thức" toàn cầu hoá với một thị trường mở rộng ra phạm vi toàn thế giới, yếu tố "năng lực sáng tạo" trở thành chìa khoá chính cho mọi quốc gia đi vào tiến trình hội nhập, thì việc chăm lo tạo dựng và phát huy năng lực sáng tạo không còn là việc của từng cá nhân, mà trở thành vấn đề chiến lược của mọi quốc gia. [...]
Sáng tạo cho đến nay vẫn là năng lực riêng có của con người. Sáng tạo thường là việc riêng của từng bộ óc, từng con người. Nhưng sự tiếp xúc, trao đổi giữa các bộ óc, thường giúp cho các ý tưởng gặp gỡ, đối sánh, chọn lựa, ý tưởng làm nẩy sinh ý tưởng,... cho nên sáng tạo cũng có thể được coi là kết quả của tập thể. Ngoài ra còn có sự tham gia đắc lực của công nghệ thông tin và truyền thông trong việc cung cấp các kho thông tin và tri thức ngày càng phong phú và các phương tiện xử lí tri thức ngày càng tinh tế. Đó là sự cộng năng sức mạnh của công nghệ tri thức hiện đại với trí tuệ sáng tạo riêng có của con người để làm nên năng lực sáng tạo chung của dân tộc. Năng lực sáng tạo là vấn đề hưng vong của quốc gia, đất nước; nó cũng là vấn đề thành bại của mỗi tổ chức,
doanh riêng tạo sống trong đưa, nghiệp; và cũng là vấn đề sống còn của mỗi cá nhân. Lợi ích chung và lợi ích hoà hợp một cách hữu cơ trong cùng một nhiệm vụ là
doanh riêng tạo sống trong đưa, nghiệp; và cũng là vấn đề sống còn của mỗi cá nhân. Lợi ích chung và lợi ích hoà hợp một cách hữu cơ trong cùng một nhiệm vụ là nâng cao năng lực sáng chung đó. Ta hi vọng là với tiềm năng vốn có, với những nhận thức mới về cuộc mới và thế giới mới, với những hiểu biết mới về những yêu cầu đối với tri thức thời đại mới, chúng ta sẽ tạo dựng được một năng lực sáng tạo hùng hậu, đủ đất nước ta tiến kịp thế giới, tiến cùng thế giới, trong thời đại mới. (Nhiều tác giả, Một góc nhìn của trí thức, tập bốn, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2004, tr. 200 - 205)
Phan am hiểu ngành cực tham trọng đề Trong Năng Trên sáng, Đình Diệu (1936 - 2018) quê ở tỉnh Hà Tĩnh, là nhà toán học xuất sắc, nhiều lĩnh vực khoa học, có công đầu trong việc định hướng phát triển tin học tại Việt Nam. Bên cạnh các hoạt động chuyên môn, ông còn tích gia các hoạt động xã hội với tư tưởng đổi mới, viết nhiều bài báo quan cập các vấn đề nóng hổi của đất nước trong thời kì hội nhập, phát triển. cuốn Một góc nhìn của trí thức, tập bốn, văn bản trên có nhan đề lực sáng tạo: làm sao để có?. Năm 2021, văn bản được in lại trong cuốn đường đến những chuẩn mực khoa học (NXB Hà Nội) với nhan đề Năng lực tạo. Phan Đình Diệu Ảnh do gia đình cung cấp
1. 2. 3. 4. 5. 6. kết cuộc, Theo bạn, luận đề của văn bản có được thể hiện rõ ở nhan đề không? Nhận xét mức độ phù hợp giữa nội dung của văn bản và nhan đề. Khi bàn về năng lực sáng tạo của con người, tác giả đã triển khai những luận điểm nào? Nêu mối quan hệ giữa các luận điểm đó. Nhận xét về cách sử dụng lí lẽ và bằng chứng của tác giả. Việc trích dẫn các câu nói của một số nhà khoa học nổi tiếng có phải là một cách nêu bằng chứng không? Vì sao? Những thao tác nghị luận nào được tác giả sử dụng để làm nổi bật vấn đề năng lực sáng tạo của con người? Phân tích tác dụng của việc phối hợp các thao tác đó. Trong bối cảnh cuộc sống hiện đại, năng lực sáng tạo có vai trò như thế nào đối với mỗi người và đối với đất nước? Tác giả thể hiện tư tưởng gì khi bàn về vấn đề năng lực sáng tạo của con người? nối đọc - viết Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trả lời câu hỏi: Phải chăng sự sáng tạo sẽ giúp sống của mỗi người có thêm ý nghĩa?
VĂN BẢN 3 Mấy ý nghĩ về thơ (Trích – Nguyễn Đình Thi) (Trích) Nguyễn Đình Thi Trong các bài nghiên cứu, phê bình về thơ bạn đã đọc, bạn thích nhất bài nào? Vì s
VĂN BẢN 3
Mấy ý nghĩ về thơ (Trích – Nguyễn Đình Thi)
(Trích)
Nguyễn Đình Thi
Trong các bài nghiên cứu, phê bình về thơ bạn đã đọc, bạn thích nhất bài nào? Vì sao?
1 Từ trước đến nay đã có nhiều định nghĩa về thơ, nhưng lời định nghĩa nào cũng vẫn không đủ. Có người nghĩ rằng thơ là những lời đẹp. Nhưng đâu phải như vậy. Dưới ngọn bút của Hồ Xuân Hương, những chữ tầm thường của lời nói hằng ngày, nôm na mách qué, đã trở thành những lời thơ được truyền tụng mãi. Và Nguyễn Du không những để lại những câu thơ như "Mai cốt cách, tuyết tinh thần", mà còn viết:
Thoắt trông lờn lợt màu da,
Ăn chi to béo đẫy đà làm sao!(1)
Cũng không phải thơ là ở những đề tài "đẹp", phong hoa tuyết nguyệt của các cụ ngày xưa, hoặc những nhớ mong sầu lụy của các chàng và nàng một thời trước Cách mạng. Nhà thơ Pháp Bô-đơ-le (Baudelaire) đã làm bài thơ nổi tiếng về cái xác chó chết đầy giòi bọ, và ở thời chúng ta, cái xe đạp, khẩu ba dô ca(2), cho đến cái ba lô trên vai chiến sĩ, bóng dây thép gai hung ác của đồn giặc, đều có thể đem nói trong thơ. Nhà thơ ngày nay không đi tìm cái muôn đời viễn vông bên ngoài cuộc sống thực của con người.
Một nhà phê bình cho rằng thơ khác với các thể văn khác ở chỗ thơ in sâu vào trí nhớ. Một câu, hoặc một bài thơ hay thì có đặc điểm là ghi ngay vào trí nhớ của ta, làm cho ta không quên được nữa. Văn xuôi trái lại, trôi qua trí nhớ của ta. Cái hay của một đoạn văn xuôi còn lại sau khi đã quên hết đoạn văn ấy. Còn đặc tính của bài thơ là in lại, từ gọi từ, câu gọi câu, đọc từ trước phải đến từ sau, đọc câu trước phải đến câu sau, không thể nào khác.
Chú ý một số quan niệm về thơ được tác giả nêu lên và nhận xét.
(1) Câu thơ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du. Có bản chép là "Ăn chi cao lớn đẫy đà làm sao!".
(2) Ba dô ca: vũ khí thường được bộ đội ta sử dụng trong kháng chiến chống thực dân Pháp, hình ống, phóng đạn theo nguyên lí phản lực, chủ yếu dùng để bắn xe tăng và các mục tiêu kiên cố.
Nhưng những nhận xét tài tình trên đây của nhà phê bình vẫn chưa cắt nghĩa được vì sao thơ có hiệu quả làm cho ta nhớ. Và cũng có những cái ta rất nhớ, ví dụ nh
Nhưng những nhận xét tài tình trên đây của nhà phê bình vẫn chưa cắt nghĩa được vì sao thơ có hiệu quả làm cho ta nhớ. Và cũng có những cái ta rất nhớ, ví dụ những công thức toán học, nhưng lại không phải là thơ. 2 Đầu mối của thơ có lẽ ta đi tìm bên trong tâm hồn con người chăng? Ta nói trời xanh hôm nay nên thơ nhưng chính ra là lòng chúng ta mang một nỗi niềm vui buồn nào mà muốn làm thơ hoặc đọc thơ về trời xanh. Mưa phùn buổi chiều gợi những câu thơ nào nhớ nhung, nhưng chính nỗi nhớ nhung gặp buổi chiều mưa mà muốn thì thầm những câu thơ chưa thành hình rõ. [...] Làm thơ, ấy là dùng lời và những dấu hiệu thay cho lời nói, tức là chữ - để thể hiện một trạng thái tâm lí đang rung chuyển khác thường. Làm thơ là đang sống, không phải chỉ nhìn lại sự sống, làm một câu thơ yêu, tâm hồn cũng rung động như khi có người yêu trước mặt. Bài thơ là những câu, những lời diễn lên, làm sống ngay lên một tình cảm, một nỗi niềm trong lòng người đọc. Bài thơ là sợi dây truyền tình cảm cho người đọc. Ta nói truyền sang hình như người đọc chỉ đứng yên mà nhận. Nhưng kì thực, cái trạng thái tâm lí truyền sang ấy là người đọc tự tạo cho mình, khi nhìn những chữ, khi nghe những lời, khi mọi sợi dây của tâm hồn rung lên vì chạm thấy những hình ảnh, những ý nghĩ, những mong muốn, những tình cảm mà lời và chữ của bài thơ kéo theo đằng sau như vùng sáng xung quanh ngọn lửa. 3 Nói đến hình ảnh trong thơ. Thơ là tiếng nói đầu tiên, tiếng nói thứ nhất của tâm hồn khi đụng chạm với cuộc sống. Toé lên ở những nơi giao nhau của tâm hồn với ngoại vật, trước hết là những cảm xúc. Cảm xúc là phần thịt xương hơn cả của đời sống tâm hồn. Thơ phải có tư tưởng, có ý thức, vì bất cứ cảm xúc, tình tự(1) nào của con người cũng dính liền với sự suy nghĩ. Nhưng tư tưởng trong thơ là tư tưởng dính liền với cuộc sống, ở trong cuộc sống. Tư tưởng của thơ nằm ngay trong cảm xúc, tình tự. Không ai đọc thơ riêng bằng trí thức(2) mà yêu thơ. Hiểu thơ kì thực là vấn đề của cả tâm hồn. Nên thơ không nói bằng ý niệm thuần tuý. Nói bằng ý niệm chúng ta sẽ có triết học, luận lí [...] chứ không có thơ. Thơ tìm nói với một sự suy nghĩ toàn diện hơn là suy nghĩ riêng theo luận lí. Thơ muốn lay động những chiều sâu của tâm hồn, đem cảm xúc mà đi thẳng vào sự suy nghĩ.
(1) Tình tự: ở đây dùng với nghĩa tình cảm. (2) Trí thức: lí trí (nghĩa trong văn bản).
Trên trời có đám mây xanh Ở giữa mây trắng, xung quanh mây vàng Ước gì anh lấy được nàng... Nhà luận lí ngồi khảo cứu mãi xem vì sao mà chuyện mây trắng mây vàn
Trên trời có đám mây xanh Ở giữa mây trắng, xung quanh mây vàng
Ước gì anh lấy được nàng... Nhà luận lí ngồi khảo cứu mãi xem vì sao mà chuyện mây trắng mây vàng lại đưa đến chuyện anh với nàng. Luận lí chưa hiểu, nhưng cả tâm hồn chúng ta đã hiểu và âm vang theo. [...] Người làm thơ bắt chợt trong lòng mình một ý nghĩ hay tình cảm, dù thành thực và sâu sắc, cũng không vội dừng lại, đem những tiếng có vần điệu chăng lưới bắt lấy ý nghĩ hay tình cảm ấy. Anh ta còn phải thấy được những hình ảnh trong ý nghĩ hay tình cảm của mình, thì tiếng nói của anh mới truyền cảm sâu sắc được cho người khác. "Tìm hình ảnh", nói như vậy tưởng chừng việc làm thơ là đào vào trong tâm hồn mình, cố gắng nặn nọt. Cũng có trường hợp như vậy, nhưng thực ra đáng lẽ là nhà thơ đi giữa cuộc đời, mở rộng cả tâm hồn mình thì mỗi con mắt nhìn gặp trên đường, mỗi cảnh ngộ, mỗi con người cho đến mỗi tiếng nghe thấy, mỗi giọt nắng, mỗi chiếc lá tự nhiên mà vào trong lòng, để rồi động sâu đến tư tưởng và tình cảm. Trong việc làm thơ bấy giờ, hình ảnh tự nhiên hiện lên trước nhất. Những hình ảnh còn tươi nguyên, mà nhà thơ tìm thấy, bao giờ cũng mới mẻ, đột ngột lạ lùng. Vì nhà thơ nhìn bằng con mắt của người đầu tiên. Đó là những hình ảnh mới tinh, chưa có vết nhoà của thói quen, không bị rập khuôn vào những ý niệm trừu tượng định trước. Mượn câu nói của một nhà văn Pháp, nhà thơ bao giờ cũng là ngôi thứ nhất. Nhưng những hình ảnh mới lạ ấy đều ở trong đời thực, chúng ta đều thấy. Hình ảnh của thơ vừa làm ta ngạc nhiên, vừa đã quen với chúng ta tự bao giờ. Câu thơ đột ngột làm cho ta nhận thấy những cái gần gũi nhất với chúng ta. Trước kia, ta vẫn gặp mà không biết nhìn. 4 [...] Chữ và tiếng trong thơ phải còn có một giá trị khác, ngoài giá trị ý niệm. Người làm thơ chọn chữ và tiếng không những vì ý nghĩa của nó, cái nghĩa thế nào là thế ấy, đóng lại trong một khung sắt. Điều kì diệu của thơ là mỗi tiếng, mỗi chữ, ngoài cái nghĩa của nó, ngoài công dụng gọi tên sự vật, bỗng tự phá tung mở rộng ra, gọi đến xung quanh nó những cảm xúc, những hình ảnh không ngờ, toả ra xung quanh nó một vùng ánh sáng động đậy. Sức mạnh nhất của câu thơ là ở sức gợi ấy. Câu thơ hay, có cái gì làm rung những chiếc cốc kia trên bàn,
làm động ánh trăng kia trên bờ đê. "Chim hôm thoi thót về rừng"(1)... Chúng ta đọc mà thấy rõ buổi chiều như hơi thở tắt dần, câu thơ không còn là một ý, một bứ
làm động ánh trăng kia trên bờ đê. "Chim hôm thoi thót về rừng"(1)... Chúng ta đọc mà thấy rõ buổi chiều như hơi thở tắt dần, câu thơ không còn là một ý, một bức ảnh gắng gượng chụp lại cảnh chiều, nó đã bao phủ một vầng linh động truyền sang lòng ta cái nhịp phập phồng của buổi chiều. Mỗi chữ như một ngọn nến đang cháy, những ngọn nến ấy xếp bên nhau thành một vùng sáng chung. Ánh sáng không những ở đầu ngọn nến, nó ở tất cả xung quanh những ngọn nến. Ý thơ không những trong những chữ, nó vây bọc xung quanh. Người xưa nói: Thi tại ngôn ngoại(2). Cái kì diệu ấy của tiếng nói trong thơ, có lẽ chăng ta tìm nó trong nhịp điệu, trong nhạc của thơ. Nhịp điệu của thơ không những là nhịp điệu bằng bằng, trắc trắc, lên bổng xuống trầm như tiếng đàn êm tai, một người ngoại quốc không biết tiếng ta cũng có thể nghe thấy được. Nhạc của thơ không giới hạn ở thứ nhạc ngoài tai ấy. Thơ có một thứ nhạc nữa, một thứ nhịp điệu bên trong, một thứ nhịp điệu của hình ảnh, tình ý, nói chung là của tâm hồn. Ngâm thơ véo von mới làm cho ta nghe thấy tiếng bổng trầm của bằng trắc, chép thơ, đọc thơ bằng mắt, hoặc đọc lên như khi ta nói, có lẽ dễ cho chúng ta nghe thấy hơn tiếng nhịp điệu thực của thơ. Đó là nhịp điệu hình thành của những cảm xúc, hình ảnh, liên tiếp hoà hợp, mà những tiếng và chữ gọi ra như những ngân vang dài, ngay những khoảng lung linh giữa chữ, những khoảng im lặng cũng là nơi trú ngụ kín đáo của sự xúc động. Đường đi của thơ là con đường đưa thẳng vào tình cảm, không quanh co, qua những chặng, những trung gian, những cột cây số. Văn xuôi lôi cuốn người như dòng nước, đưa ta đi lần lượt, từ điểm này qua điểm khác. Thơ, trái lại, chỉ chọn một ít điểm chính, bấm vào những điểm ấy thì toàn thể động lên theo. Thơ là tổng hợp, kết tinh. Văn xuôi được phép không mười phần hoàn hảo, nhưng thơ thì luôn luôn đòi hỏi sự toàn bích. 5 Cuối cùng, tôi muốn nói tới vấn đề thơ tự do, thơ không vần. Theo tôi, những luật lệ của thơ, từ âm điệu, đến vần, đều là những võ khí rất mạnh trong tay người làm thơ. Nhưng không phải hễ thiếu những võ khí ấy là trận đánh nhất định thua. Thiếu võ khí ấy, trận đánh gay go thêm nhiều, nhưng người làm thơ vẫn có thể thắng.
(1) Câu thơ trong Truyện Kiều của Nguyễn Du. (2) Thi tại ngôn ngoại: tương tự cách nói ý tại ngôn ngoại (ý ở ngoài lời). Ở đây, tác giả dùng với nghĩa ý thơ ở
ngoài lời.
Câu chuyện vần hay không vần ở thơ ta gần đây cũng được đem ra bàn cãi. Có bạn cho rằng thơ Việt Nam, khác với thơ các nước, không thể thiếu vần. Tiếng Việt Nam
Câu chuyện vần hay không vần ở thơ ta gần đây cũng được đem ra bàn cãi. Có bạn cho rằng thơ Việt Nam, khác với thơ các nước, không thể thiếu vần. Tiếng Việt Nam có đứng riêng hẳn như thế không? Thơ Việt Nam có thể bỏ vần mà vẫn Việt Nam hay không? Thiết tưởng cách đáp hay hơn là để cho tìm tòi, thử thách. Không có lí luận nào bằng sự thử thách của thực tại.
Riêng tôi nghĩ rằng, không có vấn đề thơ tự do, thơ có vần và thơ không có vần. Chỉ có thơ thực và thơ giả, thơ hay và thơ không hay, thơ và không thơ. Mỗi thể thơ có một khả năng, một thứ nhịp điệu riêng của nó, nhưng nếu theo dõi những thời lớn của thơ đi cùng nhịp với những thời kì lớn của lịch sử, thì một thời đại mới của nghệ thuật thường bao giờ cũng tạo ra một hình thức mới. Thơ của một thời mới, trong những bước đầu, ít khi chịu những hình thức đều đặn, cố định. Nó chạy tung về những chân trời mở rộng để tìm kiếm, thử sức mới của nó. Rồi thời đại vững lại, thơ nảy nở trong những hình thức trong sáng đã tìm thấy.
Những hình thức ấy gồm có những phát minh mới, cùng với những hình thức cũ, nhưng bao giờ cũng đã tái tạo và nâng cao đến một độ khác hẳn xưa.
[...] Tôi cho rằng chúng ta không nên lo thơ đi vào hình thức này hay hình thức khác. Mà trước hết nên lo sao thơ phải nói lên được những tình cảm, tư tưởng mới của thời đại. Dùng bất cứ hình thức nào, miễn là thơ diễn tả được đúng tâm hồn con người mới ngày nay.
Vượt khỏi tất cả mọi luật lệ, không phải thơ trở nên buông thả, bừa bãi. Sự cẩu thả, buông lỏng chưa bao giờ đi đôi được với nghệ thuật. Nhưng câu chuyện luật lệ trong thơ cũng như câu chuyện kỉ luật trong cách mạng. Kỉ luật của những tổ chức cách mạng chưa bao giờ dựa trên sự trừng phạt đe doạ mà tồn tại được, kỉ luật ấy phải tự giác mới bền vững. Nghệ thuật có kỉ luật sắt của nó, nhưng đó không thể là những trói buộc, lề lối định sẵn bên ngoài. Nó phải là sự tự kiểm soát, tự chủ từ bên trong sự sáng tác mà ra. Bỏ những luật lệ máy móc bên ngoài, những luật lệ bản thân của nghệ thuật, những luật lệ từ bên trong mà ra, chỉ càng quan trọng hơn. Đạp đổ bức tường giam trước mặt rồi, giới hạn chỉ còn do sức đi xa của mình.
12/9/1949
(Tuyển tác phẩm văn học Nguyễn Đình Thi, Tiểu luận - bút kí, NXB Văn học, Hà Nội, 2001, in trong Ngữ văn 12 Nâng cao, tập một, Sđd, tr. 50 - 54)
Nguyễn Đình Thi (1924 - 2003) quê ở thành phố Hà Nội, là nhạc sĩ, nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch, nhà phê bình văn học, đã có những đóng góp quan trọng cho việ
Nguyễn Đình Thi (1924 - 2003) quê ở thành phố Hà Nội,
là nhạc sĩ, nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch, nhà phê bình văn học, đã có những đóng góp quan trọng cho việc xây dựng nền văn học cách mạng Việt Nam. Sáng tác của ông khá đa dạng về thể loại, nhưng nổi bật nhất là thơ, với những cách tân đáng kể trên phương diện hình thức. Các tác phẩm chính: Xung kích (tiểu thuyết, 1951), Người chiến sĩ (thơ, 1956), Mấy vấn đề văn học (tiểu luận, phê bình, 1956), Bài thơ Hắc Hải (thơ, 1958), Con nai đen (kịch,
Nguyễn Đình Thi
1961), Vỡ bờ (tiểu thuyết, tập I - 1962, tập II - 1970), Công việc Ảnh: Nguyễn Đình Toán của người viết tiểu thuyết (tiểu luận, phê bình, 1964), Dòng sông trong xanh (thơ, 1974), Rừng trúc (kịch, 1978), Nguyễn Trãi ở Đông Quan (kịch, 1979), Tia nắng (thơ, 1983), Trong cát bụi (thơ, 1992), Sóng reo (thơ, 2001),...
Mấy ý nghĩ về thơ là tiểu luận được Nguyễn Đình Thi viết từ năm 1949, sau đó in trong tập Mấy vấn đề
văn học.
Tóm lược nội dung từng phần của văn bản (theo số thứ tự) và nêu mối quan hệ giữa các phần.
Ở phần 1 của văn bản, những quan niệm nào về thơ đã được tác giả nêu lên để nhận xét? Mục đích của việc nhận xét đó là gì?
Chỉ ra các luận điểm thể hiện quan niệm của tác giả về thơ, phân tích cách triển khai một luận điểm tiêu biểu.
Theo tác giả, điều gì đóng vai trò quan trọng trong sáng tạo thơ? Tác giả đã dùng những thao tác nghị luận nào để làm sáng tỏ điều đó?
Tác giả cho rằng: "chúng ta không nên lo thơ đi vào hình thức này hay hình thức khác... Dùng bất cứ hình thức nào, miễn là thơ diễn tả được đúng tâm hồn con người mới ngày nay". Bạn có tán thành quan điểm đó không? Vì sao?
Theo bạn, nội dung nghị luận của văn bản còn có ý nghĩa đối với thực tế sáng tác thơ hiện nay nữa không? Vì sao?
Từ văn bản này, bạn rút ra được điều gì bổ ích cho bản thân trong việc hiểu bản chất của thơ và việc đọc thơ?
kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày cách hiểu của bạn về ý kiến: "Bài thơ là sợi dây truyền tình cảm cho người đọc".
Thực hành tiếng Việt Lỗi logic, lỗi câu mơ hồ và cách sửa 1. Chỉ ra lỗi logic trong các câu sau và sửa lại: a. Là nhà thơ mới nhất trong các nhà Thơ mới, Vội và
Thực hành tiếng Việt
Lỗi logic, lỗi câu mơ hồ và cách sửa
1. Chỉ ra lỗi logic trong các câu sau và sửa lại:
a. Là nhà thơ mới nhất trong các nhà Thơ mới, Vội vàng của Xuân Diệu như một bản tuyên ngôn về cách sống của cái tôi cá nhân.
b. Sử dụng điện gió vừa bảo vệ được môi trường, vừa không tốn nhiên liệu như nhà máy nhiệt điện.
c. Loan không thích nghệ thuật, vì cô ấy không biết làm thơ.
2. Trong các câu sau, có câu mắc lỗi về ngữ pháp, có câu mắc lỗi về logic. Hãy phân tích loại lỗi của từng câu và sửa lại:
a. Không chỉ say mê làm thơ, ông tôi còn rất thích sáng tác bằng thể lục bát và song thất lục bát.
b. Ăn nhiều rau quả vừa tốt cho sức khoẻ lại vừa giảm nguy cơ mắc một số bệnh.
c. Hoàng Phủ Ngọc Tường – một cây bút viết kí được Nguyễn Tuân đánh giá rất cao.
d. Bên cạnh từ đơn và từ ghép, tiếng Việt còn có bộ phận từ Hán Việt.
Nhận biết lỗi logic của câu và cách sửa
Các biểu hiện của câu mắc lỗi logic và cách sửa:
– Có sự mâu thuẫn giữa các ý trong câu. Ví dụ: Việc làm kịp thời này lẽ ra phải được tiến hành từ tháng trước.
Đã nói là kịp thời thì không thể nói lẽ ra phải được tiến hành trước đó; ngược lại, nếu nói lẽ ra phải được tiến hành trước đó thì không thể cho là kịp thời. Cách sửa: Lược bỏ một trong hai ý (hoặc ý gắn với từ kịp thời, hoặc ý gắn với cụm từ lẽ ra).
– Có sự lẫn lộn các bình diện khi nói về đối tượng. Ví dụ: Trong các phóng sự phản ánh hiện thực đời sống Việt Nam trước Cách mạng, Vũ Trọng Phụng là cây bút xuất sắc nhất.
Ở câu này, người viết đã gộp hai bình diện khác nhau (tác giả và tác phẩm) làm một, khiến hai vế câu không có sự tương thích. Cách sửa: Quy các ý về cùng một bình diện (hoặc bình diện tác phẩm, hoặc bình diện tác giả).
– Đặt các đối tượng không cùng cấp độ trong quan hệ đồng đẳng. Ví dụ: Báo in, báo điện tử, các phương tiện truyền thông, đài phát thanh, đài truyền hình,... đều có vai trò quan trọng trong cuộc sống hiện đại.
Phương tiện truyền thông đã bao hàm cả báo in, báo điện tử, đài phát thanh, đài truyền hình, vì vậy, không thể đặt ngang hàng với những phương tiện cụ thể đã được nó bao hàm. Để sửa chữa, cần phân chia cấp độ rành mạch cho các đối tượng được nhắc tới.
3. Chỉ ra lỗi câu mơ hồ trong những trường hợp sau và sửa lại: a. Các cảnh sát truy tìm tên tội phạm không để lại dấu vết. b. Trong vườn hoa cúc nở rộ rực một m
3. Chỉ ra lỗi câu mơ hồ trong những
trường hợp sau và sửa lại:
a. Các cảnh sát truy tìm tên tội phạm không để lại dấu vết.
b. Trong vườn hoa cúc nở rộ rực một màu vàng.
c. Bầu trời in xuống dòng sông xanh ngắt một màu.
d. Doanh nghiệp làm ăn có lãi rất nhiều.
4. Từng trường hợp sau đây có thể
được hiểu theo những cách khác nhau như thế nào? Các trường hợp đó có mắc lỗi câu mơ hồ hay không? Vì sao?
a. Anh mang tình em đi Qua những đèo lẻ nắng Những sông trưa không đò Những đường mưa ngẩn trắng (Lê Đạt, Sáng soi)
b. Giọt nước mắt vầng trăng Long lanh trong đáy giếng (Thanh Thảo, Đàn ghi ta của Lor-ca)
c. Đất đá ong khô nhiều suối lệ Em đã bao ngày lệ chứa chan? (Quang Dũng, Mắt người Sơn Tây)
Lưu ý: Khi sửa lỗi, cần nắm bắt đúng điều người viết muốn biểu đạt để chọn hướng sửa phù hợp. Trong văn bản văn học, có những câu "phi logic" được tác giả chủ động sử dụng với ý đồ nghệ thuật riêng. Ở đây, không thể nói tác giả đã mắc lỗi.
Nhận biết lỗi câu mơ hồ và cách sửa
Lỗi câu mơ hồ tồn tại ở câu có cấu trúc được diễn giải theo những cách khác nhau, dẫn đến những cách hiểu nghĩa khác nhau. Ví dụ: - Câu Giải bài không được xem đáp án, có thể được hiểu là giải bài không được thì xem đáp án hoặc khi giải bài thì không được xem đáp án. - Câu Những ngôi nhà cao tầng được xây dựng ở một khu đô thị mới rất hiện đại, có thể được hiểu là những ngôi nhà cao tầng rất hiện đại được xây dựng ở một khu đô thị mới hoặc những ngôi nhà cao tầng được xây dựng ở một khu đô thị mới, hiện đại. Khi sửa lỗi câu mơ hồ, trước hết, phải xác định được ý cần biểu đạt, tiếp đó, đọc lại câu để biết cần sắp xếp lại trật tự các thành phần câu như thế nào hoặc thêm từ ngữ, dấu câu vào vị trí nào nhằm biểu đạt tường minh ý đã xác định. Lưu ý: Cần phân biệt câu mơ hồ do sơ suất của người viết với những câu đa nghĩa trong văn bản văn học thể hiện sự sáng tạo nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ.
Trang 80
Trang 81
Trang 82
Trang 83
Trang 84
Trang 85
Trang 86
Trang 87
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG Các văn bản đọc của bài (Nhìn về vốn văn hoá dân tộc, Năng lực sáng tạo, Mấy ý nghĩ về thơ) giúp bạn hiểu như thế nào về mối quan hệ giữa luận
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG
Các văn bản đọc của bài (Nhìn về vốn văn hoá dân tộc, Năng lực sáng tạo, Mấy ý nghĩ về thơ) giúp bạn hiểu như thế nào về mối quan hệ giữa luận đề và các luận điểm trong bài văn nghị luận?
Dựa vào các văn bản đọc trong bài, hãy làm rõ tầm quan trọng của vấn đề lập luận trong văn nghị luận.
So sánh nội dung nghị luận và các thao tác được sử dụng ở hai văn bản Năng lực sáng tạo và Mấy ý nghĩ về thơ.
Cho đề tài: Tư duy và tưởng tượng là những năng lực quan trọng mà tuổi trẻ cần trau dồi để có được khả năng sáng tạo.
a. Tìm ý và lập dàn ý cho đề tài trên.
b. Viết thành văn phần Mở bài và ý tiếp theo thuộc phần Thân bài.
c. Chuyển dàn ý bài viết thành dàn ý bài thuyết trình, dựa vào đó để tập luyện nói.
Tìm đọc thêm hai văn bản nghị luận xã hội và hai văn bản nghị luận văn học đề cập những vấn đề liên quan đến nội dung các văn bản đọc trong bài. Lập bảng, ghi ngắn gọn những thông tin cơ bản: luận đề, các luận điểm, các thao tác lập luận của từng văn bản.
THỰC HÀNH ĐỌC
Một số điều cần lưu ý khi đọc văn bản:
Vấn đề cảm hứng và vai trò của cảm hứng được bàn luận trong văn bản; tầm quan trọng của vấn đề đó đối với đời sống của cá nhân và cộng đồng.
Cách diễn giải về cảm hứng; vai trò của cảm hứng trong sáng tạo; phạm vi ảnh hưởng của cảm hứng đối với cá nhân, cộng đồng; mối quan hệ giữa cảm hứng và trí tuệ, giữa cảm hứng và tự do;...
Quan điểm, thái độ của tác giả khi bàn về vấn đề cảm hứng trong hoạt động sáng tạo của con người.
Cảm hứng và sáng tạo (Trích – Nguyễn Trần Bạt) (Trích) Nguyễn Trần Bạt^(1) [...] Cảm hứng thường được biểu hiện dưới hình thức của văn hoá, nó là một trạng thái
Cảm hứng và sáng tạo (Trích – Nguyễn Trần Bạt)
(Trích)
Nguyễn Trần Bạt^(1)
[...] Cảm hứng thường được biểu hiện dưới hình thức của văn hoá, nó là một trạng thái tinh thần được phát tán, lan truyền, ảnh hưởng rất nhanh và hiệu quả thông qua văn hoá. [...] Mọi sáng tạo không chỉ theo đuổi ngôn ngữ hay cái vỏ hình thức bên ngoài mà còn phải theo đuổi tinh thần cơ bản thuộc về con người để tạo ra giá trị phổ quát có tính chất kích thích sự phát triển của đời sống, của tâm hồn con người. Chính cái tinh thần cơ bản ấy là yếu tố quan trọng nhất khơi dậy sự đồng cảm của con người. Sự lan toả các giá trị văn hoá giúp con người hiểu nhau dễ hơn, truyền tải chất lượng tâm hồn con người dễ hơn, và do đó, tác động thúc đẩy sự phát triển giữa các quốc gia diễn ra một cách dễ dàng hơn. Có như thế mới thoả mãn nhu cầu tham gia tích cực của mỗi người vào các cộng đồng công dân khác, tức là giúp con người có ích trong nhiều nền văn hoá khác nhau. Một con người có ích là một con người góp phần vào sự phát triển ở những nơi mà anh ta đến, tức là tại nhiều nền văn hoá mà người đó có mặt.
Cảm hứng có thể xúc tiến khả năng phát triển nhưng cũng có thể xúc tiến khả năng phá hoại khi nó không được cân bằng. Cảm hứng không được cân bằng là biểu hiện của sự mất cân đối trong đời sống tinh thần và trạng thái này rất nguy hiểm. [...] Đó là biểu hiện đáng sợ nhất của sự giận dữ đầy cảm hứng của những con người không biết mình đang làm gì và không kiểm soát được chính mình. Do đó, vấn đề đặt ra là làm thế nào để xác lập được sự cân đối giữa năng lực và cảm hứng của con người. [...] Tôi cho rằng, chỉ có trí tuệ mới có thể cân bằng được cảm hứng. Con người phải biết tự cân bằng cảm hứng của mình bằng trí tuệ của mình. Con người không thể để cho cảm hứng của mình được thể hiện một cách tuỳ tiện, mù quáng, nhưng con người cũng không được để cho cảm hứng bị tiêu diệt. Bởi vì, khi không còn cảm hứng, con người trở nên khô khốc trong sự tỉnh táo, mất cảm hứng là mất đi động lực phát triển các giá trị tinh thần. Hiện tượng này thường xảy ra ở những xã hội mà tính đa dạng của cuộc sống bị hạn chế hay bị tiêu diệt. Trong cuộc sống đã từng tồn tại những xã hội như thế, đó là xã hội mà
(1) Nguyễn Trần Bạt (1946 – 2020) quê ở tỉnh Nghệ An, là luật sư, doanh nhân, nhà nghiên cứu xã hội. Một số tác phẩm tiêu biểu: Suy tưởng (2005), Cải cách và sự phát triển (2005), Văn hoá và con người (2006), Cội nguồn cảm hứng (2008), Đối thoại với tương lai (2010), Tình thế và giải pháp (2015), Không gian tinh thần (2019).
mọi cảm hứng đều bị dồn nén, con người không muốn làm gì cả, con người bằng lòng với sự nghèo khổ, thậm chí thiêng liêng hoá sự nghèo khổ của mình. Việc dồn nén
mọi cảm hứng đều bị dồn nén, con người không muốn làm gì cả, con người bằng lòng với sự nghèo khổ, thậm chí thiêng liêng hoá sự nghèo khổ của mình. Việc dồn nén các cảm hứng đã tạo ra mặt trái của nó là chủ nghĩa hoài cổ, chủ nghĩa yêu chuộng quá khứ và đấy là một trong những nguyên nhân gây ra sự chậm phát triển...
Như vậy, cảm hứng là nhân tố vô cùng quan trọng đối với sự phát triển. Một con người không có cảm hứng, một dân tộc không có cảm hứng thì sẽ luôn luôn lười biếng và không còn khát vọng để đi tìm cái mới ngoài những thứ mà mình đã có, và do đó, không thể phát triển được. Tất cả các dân tộc đều phải ý thức một cách rõ ràng về việc gieo trồng cảm hứng phát triển xã hội và tất nhiên, quá trình này buộc phải bắt đầu từ việc khích lệ cảm hứng của mỗi cá nhân. Điều đó đồng nghĩa với việc phải xây dựng chế độ dân chủ để tự do trở thành cảm hứng cơ bản khích lệ con người tham gia một cách hiệu quả vào tiến trình phát triển của cá nhân và của cả cộng đồng.
Vậy thông qua cảm hứng, tự do biến thành sự sáng tạo như thế nào? Con người sáng tạo thông qua năng lực tưởng tượng của mình và cảm hứng chính là chất men nuôi dưỡng năng lực tưởng tượng ấy. Như vậy, rõ ràng, tự do là chất xúc tác cho mọi sáng tạo của con người, và con người không thể sáng tạo được nếu không có tự do. Tự do tạo ra cảm hứng làm chất men nuôi dưỡng năng lực tưởng tượng, đồng thời nó khuyến khích sự phát triển năng lực tưởng tượng và làm bùng nổ năng lực sáng tạo ở mỗi người. Có một thế giới tưởng tượng tràn ngập trong mình, con người mới có đam mê sáng tạo. Nói cách khác, con người chỉ sáng tạo được nếu tự nguyện lao động, nếu yêu mến cái mình đang làm, yêu mến cuộc sống và đất nước mình đang sống. Tự do là không gian của mọi sự sáng tạo từ văn hoá, nghệ thuật cho đến khoa học, công nghệ,... Mi-ken-lăng-giơ (Michelangelo) từng nằm ngửa trên các quang treo mấy năm ròng để vẽ bức hoạ Sáng tạo thế giới trên nóc vòm nhà thờ Xích-xtin (Sixtine) nổi tiếng ở I-ta-li-a (Italia). Nếu không có thiên thần nhập vào trong tâm hồn của Mi-ken-lăng-giơ, nếu Mi-ken-lăng-giơ không bay trong tự do, không để mình bay lên cùng với sự thăng hoa của trí tưởng tượng thì làm sao ông có thể tìm thấy hạnh phúc bằng cách nằm ngửa trên quang treo để vẽ ra tác phẩm mà hàng trăm năm sau con người vẫn còn tấm tắc, trầm trồ? Chính cảm hứng và năng lực tưởng tượng phong phú làm nên sự đa dạng các giá trị tinh thần, nơi con người có thể nhặt được sự sáng tạo ở trong bất kì góc tối nào của cuộc sống.
Nói đến sự sáng tạo không thể không nói đến cái đẹp vì sáng tạo chính là cái đẹp. Cái đẹp tồn tại ở ngay bên trong mỗi con người nếu con người biết yêu cái đẹp.
Cái đẹp là thông điệp của sự hợp lí, sự cao thượng, thậm chí có thể khẳng định cái đẹp là biểu hiện cao nhất của trạng thái phát triển của con người, tức là sự
Cái đẹp là thông điệp của sự hợp lí, sự cao thượng, thậm chí có thể khẳng định cái đẹp là biểu hiện cao nhất của trạng thái phát triển của con người, tức là sự sáng tạo. [...] Nước Pháp sẽ giảm đi biết bao nhiêu sự vẫy gọi nếu như chúng ta bỏ đi của Pa-ri (Paris) sông Xen (Seine), điện Lu-vrơ (Louvre), điện Păng-tê-ông (Panthéon),... Cho nên cái đẹp là biểu hiện tổng hợp của cuộc đời, là biểu hiện cao nhất không chỉ của sự thịnh vượng mà của cả sự bất tử. Trong đó, vượt lên tất cả, con người là sự tổng hợp cao quý nhất, là hiện thân cao nhất của cái đẹp. Bức tượng Đa-vít (David) luôn được ca ngợi là một trong những biểu tượng đẹp nhất của nghệ thuật tạo hình theo phong cách cổ điển chính vì nó thể hiện vẻ đẹp cân đối và hoàn mĩ nhất của con người.
Cái đẹp bao giờ cũng tồn tại cùng với sự đa dạng và tự nhiên của đời sống tinh thần con người. Nếu con người không có trí tưởng tượng, không nhận biết được vẻ đẹp bằng chính tâm hồn mình thì con người không biết cách tạo ra vẻ đẹp và càng không thể có được nó. Mỗi người chỉ có một tâm hồn, một đời sống tinh thần, do vậy, nếu nó khô cứng, đơn điệu hoặc méo mó thì con người không thể có động lực làm bất cứ việc gì mà cảm thấy hạnh phúc. Nếu xây dựng các tiêu chuẩn để con người trở thành những kẻ ngốc nghếch và đơn điệu, hay nếu làm cho con người méo mó và mất đi sự đa dạng tinh thần vốn có thì đấy là tội diệt chủng về mặt tinh thần. Xét trên quan điểm phát triển, sự diệt chủng về mặt tinh thần là một tội ác chống lại loài người bởi nó tiêu diệt khả năng sáng tạo của con người. Thế giới vẫn lên án tội ác diệt chủng về mặt sinh học nhưng dường như chưa nhận ra một sự diệt chủng khác còn nguy hiểm hơn, đó là sự diệt chủng con người về mặt tinh thần. Vì thế, phải xây dựng con người ở giá trị cá nhân của nó. Tôn trọng giá trị cá nhân con người là tôn trọng cuộc đời và giá trị của chính mình, của người khác và tôn trọng sự trong sạch của đời sống xã hội. Khi xác nhận được giá trị của mình thì con người mới có giá trị đóng góp cho xã hội. [...]
Tóm lại, cảm hứng và sáng tạo luôn đi liền với nhau, gắn kết với nhau bởi xúc tác là tự do. Có thể nói, chính cảm hứng và tình yêu tự do đã tạo ra những thành tựu và những dấu ấn có giá trị vĩnh cửu trong tiến trình phát triển của xã hội loài người.
(Nguyễn Trần Bạt, Cội nguồn cảm hứng, NXB Hội Nhà văn - Công ti TNHH Phát hành sách Sài Gòn, Hà Nội, 2011, tr. 37 - 47)
TRI THỨC NGỮ VĂN Truyện truyền kì Truyện truyền kì là thể loại văn xuôi tự sự có nguồn gốc từ văn học Trung Quốc, được tiếp nhận và phát triển ở các nước thuộc
TRI THỨC NGỮ VĂN
Truyện truyền kì
Truyện truyền kì là thể loại văn xuôi tự sự có nguồn gốc từ văn học Trung Quốc, được tiếp nhận và phát triển ở các nước thuộc khu vực chịu ảnh hưởng văn hoá Hán. Thuật ngữ truyền kì xuất hiện vào cuối đời Đường, dùng để định danh một loại truyện mới, được phát triển từ loại truyện chí quái, chí dị vốn hình thành trước đó.
Truyện truyền kì phát triển trên nền tảng thần thoại, truyền thuyết,... của văn học dân gian và những tín ngưỡng văn hoá trong đời sống tinh thần của các dân tộc. Trong truyện truyền kì, yếu tố kì ảo được sử dụng như một phương thức nghệ thuật có tính đặc thù nhằm thể hiện các vấn đề của thực tại.
Yếu tố kì ảo trong truyện truyền kì
Trong truyện truyền kì, yếu tố kì ảo hiện diện ở mọi thành phần cấu tạo chủ yếu của tác phẩm như nhân vật, sự việc và cả ở thủ pháp nghệ thuật.
Nhân vật kì ảo: Nhân vật có thể có năng lực siêu nhiên, xuất thân kì lạ, diện mạo khác thường, hành tung biến hoá,... Trong truyện truyền kì, nhân vật kì ảo và
Nhân vật kì ảo: Nhân vật có thể có năng lực siêu nhiên, xuất thân kì lạ, diện mạo khác
thường, hành tung biến hoá,... Trong truyện truyền kì, nhân vật kì ảo và nhân vật phàm trần đối thoại, tương tác,... với nhau một cách tự nhiên, không có sự cách biệt. Thân phận (khác thường, lạ lùng) của con người cũng trở thành một đối tượng phản ánh đặc biệt, nhằm thể hiện các ý niệm, khắc hoạ bức tranh phong phú về đời sống. Nếu như nhân vật trong thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích và truyện chí quái thường thuộc về một tuyến nhất định (xấu - tốt, cao cả - thấp hèn,...) và có tính chức năng (do vậy mà hành động khá đơn điệu) thì nhân vật trong truyện truyền kì được chú trọng xây dựng với những góc cạnh đa dạng, thể hiện dụng ý nghệ thuật riêng của tác giả.
Sự việc kì ảo: Các tình tiết, sự kiện, hành động,... kì ảo liên kết với nhau thành chuỗi, tạo nên cốt truyện có tính chất li kì, huyền hoặc. Sự việc kì ảo thường xảy ra trong một không gian và thời gian khác lạ, bất thường. Về không gian, có không gian cõi tiên với cảnh tượng kì thú; không gian âm phủ với khung cảnh hãi hùng; thiên nhiên sóng cuộn gió gào gợi cảm giác sợ hãi;... Về thời gian, có thời gian ban đêm mang đến ấn tượng huyền bí; thời gian hư ảo gợi ấn tượng về sự tĩnh tại, vĩnh hằng;... Cốt truyện của truyện truyền kì thường gắn chặt với các yếu tố văn hoá, tín ngưỡng, truyền thống lịch sử,... của từng dân tộc.
Thủ pháp nghệ thuật: Sự kết hợp linh hoạt giữa yếu tố kì ảo (thường được nhận diện tương đối gồm kì - kì lạ, khác thường, siêu phàm,... và quái - quái dị, ma quỷ, yêu tinh,...) với yếu tố thực là thủ pháp quan trọng của truyện truyền kì. Biểu hiện cụ thể là sự hoà trộn không gian các cõi (thần tiên, trần tục, âm phủ,...); sự thống nhất về thời gian thực và mộng, biến động xoay vần và tĩnh tại bất biến. Việc sử dụng giấc mộng, đan xen thực tại với hồi ức,... cũng là thủ pháp khá phổ biến giúp các tác giả tạo dựng nên một thế giới nghệ thuật có tính phức hợp.
Truyện truyền kì chủ yếu hướng đến các nội dung xã hội - lịch sử. Do đó, yếu tố kì ảo được tác giả sử dụng như một phương thức nhằm lí giải một nội dung hiện thực nhất định; yếu tố kì ảo tham gia vào câu chuyện đã tạo nên sự lôi cuốn, sức hấp dẫn, sự li kì,... của tác phẩm. Trong truyện hiện đại, yếu tố kì ảo vẫn được các nhà văn tiếp tục khai thác, sử dụng theo nhiều cách thức khác nhau.
Đặc điểm ngôn ngữ trong truyện truyền kì
Truyện truyền kì thường có sự đan xen tản văn với biền văn và vận văn. Trong một truyện, có thể xuất hiện nhiều "tác phẩm" biền văn hoặc thơ ca được dẫn một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, phụ thuộc vào tình tiết, diễn biến của câu chuyện hoặc đối thoại giữa các nhân vật.
N hững đặc điểm nổi bật của ngôn ngữ truyện truyền kì: thường sử dụng lối nói so sánh - ẩn dụ; ưa hình thức biểu đạt cầu kì, khoa trương, phóng đại; chuộng ngôn từ hoa mĩ; dùng nhiều điển cố, hình ảnh biểu trưng;... Nhìn chung, tính văn chương, giá trị biểu cảm của tác phẩm được tác giả truyện truyền kì đặc biệt chú trọng.
VĂN BẢN 1 Hải khẩu linh từ (Đền thiêng cửa bể, Trích – Đoàn Thị Điểm) (Đền thiêng cửa bể) (Trích) Đoàn Thị Điểm Hãy chia sẻ cảm nhận về một số truyện dân gian c
VĂN BẢN 1
Hải khẩu linh từ (Đền thiêng cửa bể, Trích – Đoàn Thị Điểm)
(Đền thiêng cửa bể)
(Trích)
Đoàn Thị Điểm
Hãy chia sẻ cảm nhận về một số truyện dân gian có yếu tố kì ảo mà bạn từng đọc.
Kể tên một số truyện truyền kì có yếu tố kì ảo mà bạn biết. Bạn có ấn tượng với tác phẩm nào nhất? Vì sao?
① Nguyễn Cơ – cung phi⁽¹⁾ triều Trần là con gái nhà quan. Nàng có tiểu tự⁽²⁾ là Bích Châu, tính tình đứng đắn, dung nhan tươi tắn, lại thông hiểu âm luật [...]. Vua Duệ Tông⁽³⁾ biết tiếng, cho kén vào cung.
Một hôm, đúng tiết Trung thu trời đẹp, vua mở yến hội các phi tần. Đang tựa hiên ngọc, nhà vua đưa mắt ngóng nhìn bốn hướng, thấy cảnh lâu đài tập nập, mọi nơi ca múa, ánh đèn chói lọi cùng ánh trăng lồng bóng vào nhau. Rồi nhân lúc rượu nồng, nhà vua nảy ra thi hứng, ngẫu nhiên thành một vế đối:
– Thu thiên hoạ các quải ngân đăng, nguyệt trung đan quế⁽⁴⁾.
Nhà vua ngâm nga một lát, rồi ngoảnh nhìn Nguyễn Cơ mà bảo:
– Nàng có thể đối lại câu ấy chăng?
Nguyễn Cơ liền dời gót sen, hé môi đào chúm chím chậm rãi ứng khẩu⁽⁵⁾:
– Xuân sắc trang đài khai bảo kính, thuỷ để phù dung⁽⁶⁾.
Nghe nàng ứng đối, nhà vua khen ngợi hồi lâu, rồi ban cho đôi ngọc long kim nhĩ⁽⁷⁾ và nhân câu đối của nàng có hai chữ “phù dung” liền lấy hai chữ đó đặt tên cho nàng. Từ đó Phù Dung Nguyễn Cơ được vua yêu quý hơn tất cả các cung phi.
Giới thiệu lại lịch, chân dung nhân vật chính.
⁽¹⁾ Cung phi: chỉ chung các phi tần, cung nữ trong hoàng cung.
⁽²⁾ Tiểu tự: tên chữ (tự), một trong số những danh xưng của các nhân vật thời xưa (huý, tự, hiệu, thuy,...).
⁽³⁾ Duệ Tông: tên thật là Trần Kính (1337 – 1377), vua thứ mười triều Trần, lên ngôi sau khi Dương Nhật Lễ (tức Hôn Đức công) bị phế truất.
⁽⁴ Gác tía trời thu treo đèn bạc, quế đỏ ở trong trăng. (Đơn quế: hoa quế đỏ, hình ảnh ước lệ, tượng trưng cho cõi tiên, cung trăng.)
⁽⁵⁾ Ứng khẩu: ứng đối trực tiếp.
⁽⁶ Đài trang xuân sắc mở gương trong, phù dung nơi đáy nước. (Phù dung: hoa phù dung, tượng trưng cho vẻ đẹp kiêu sa.)
⁽⁷⁾ Ngọc long kim nhĩ: vòng đeo tai bằng vàng, chạm ngọc hình rồng.
Bấy giờ Nguyễn Cơ thấy chính sự quốc gia tiếp theo thói tệ thời Hôn Đức nên ngày càng suy kém, bèn viết bài biểu(1) Kê minh thập sách(2) dâng lên. Đại khái, nội
Bấy giờ Nguyễn Cơ thấy chính sự quốc gia tiếp theo thói tệ thời Hôn Đức nên ngày càng suy kém, bèn viết bài biểu(1) Kê minh thập sách(2) dâng lên. Đại khái, nội dung của bài đó như sau:
"Trộm nghĩ dời củi khỏi bếp tranh(3), để phòng cháy trước khi chưa cháy, dùng dâu ràng cửa tổ(4) để ngừa mưa trước lúc chưa mưa. Dân tình dễ chìm đắm vào sự yên vui, còn thế vận khó lòng giữ được luôn bình trị [...]. Thần là kẻ thiếp hèn mọn, tên tự Bích Châu, lúc nhỏ sinh ở bồng môn(5), khi lớn được hầu nơi tiêu thất [...]. Xin bày tỏ mười điều băn khoăn tấc dạ:
Một là, năng giữ cỗi gốc của nước, trừ hà bạo(6) thì lòng người yên vui. Hai là, giữ phép xưa bỏ phiền nhiễu thì kỉ cương không rối. Ba là, nén kẻ quyền thần, để ngăn ngừa chính sự mọt nát. Bốn là, thải bớt kẻ nhũng lạm(7) để trừ tệ khoét đục của dân. Năm là, xin cổ động Nho phong(8), khiến cho đuốc lửa cùng ánh mặt trời soi sáng. Sáu là, mở đường cho người nói thẳng, để cho cánh cửa của lòng thành cùng với đường can gián đều mở toang.
Bảy là, cách kén quân, nên chú trọng vào dũng lực hơn là cao lớn. Tám là, chọn tướng nên cầu người thao lược mà không căn cứ vào thế gia(9). Chín là, khí giới quý ở bền sắc, không chuộng văn hoa. Mười là, trận pháp(10) cốt cho tề chỉnh, cần chi điệu múa. Mười điều kể trên rất là thiết thực, phơi bày tấm lòng trung, mong được bề trên soi xét. Hay tất làm, dở tất bỏ, vua nghĩ đến chăng! Nước được trị, dân được yên, thiếp mong lắm vậy!"
Tờ sớ dâng lên, vua vui thích quá, vỗ vào cây đàn mà reo lên: - Không ngờ một nữ tử lại thông tuệ dường này! Thật là một Từ phi(11) ở trong cung của trẫm vậy.
Tuy nhiên nhà vua vẫn còn do dự, chưa đem thi hành [...].
(1) Biểu: một loại văn bản có tính chất hành chính, do bề tôi trình lên vua để trình bày một ý kiến hay vấn đề nào đó. (2) Kê minh thập sách: mười kế sách (khuyên vua) trong buổi dậy sớm để coi việc triều chính. Kê minh (gà gáy) là
tên bài thơ trong Kinh thi (Trung Quốc), thuật lời một phi tần khuyên vua dậy sớm để chăm lo việc nước. (3),(4) Dời củi khỏi bếp tranh, dùng dâu ràng cửa tổ: dẫn điển trong Hán thư (Trung Quốc), ý nói phòng ngừa từ trước
để tránh những hậu hoạ. (5) Bồng môn: cửa liếp lều tranh, chỉ sự nghèo hèn; đối với "tiêu thất" ở sau: buồng lụa, phòng son, chỉ sự quyền
quý, cao sang. (6) Hà bạo: hà khắc, bạo ngược. (7) Nhũng lạm: nhũng nhiễu, lạm quyền. (8) Nho phong: phong cách, trào lưu Nho học. (9) Thế gia: ở đây có nghĩa là gia thế lớn, dòng dõi xuất thân cao quý. (10) Trận pháp: phép tắc bài binh bố trận. (11) Từ phi: Từ Huệ phi của Đường Thái tông (Trung Quốc), là một cung phi hiền đức, từng can gián vua không nên
xa xỉ và ham việc động binh.
(Lược một đoạn: Năm Long Khánh thứ tư - 1376, có bề tôi tâu trình việc quân Chiêm Thành quấy phá bờ cõi, vua muốn đem quân trừ diệt. Quan ngự sử Lê Tích can giá
(Lược một đoạn: Năm Long Khánh thứ tư - 1376, có bề tôi tâu trình việc quân Chiêm Thành quấy phá bờ cõi, vua muốn đem quân trừ diệt. Quan ngự sử Lê Tích can gián "vua không nên lấy giận riêng mà khởi binh". Bích Châu biết vua không nghe lời nói thẳng và tỏ rõ ý khinh địch, bèn làm biểu dâng lên, nói rõ lẽ thiệt hơn, trong đó nhấn mạnh: bậc thánh nhân nên rộng lượng, đạo trị nước nên chú ý cái gốc, nên nghỉ việc binh để dân chúng yên vui).
2 Tờ biểu dâng lên, vua không trả lời, lại hạ lệnh duyệt binh, định đến tháng Chạp kéo quân đi đánh. Nàng thấy lời can không được vua nghe theo, so sức mình, lượng sức giặc, tấm lòng lo nước nhớ vua đăm chiêu ra sắc mặt. Nàng than:
Nghĩa là vua tôi, ơn là chồng vợ, đã không lấy lòng trung can gián nổi để giữ nền bình trị, lại không khéo lấy lời ngay để ngăn lòng hiếu chiến, thật là sống thừa trong cõi đất trời vậy.
Từ đó, nàng không để lòng đến sự trang điểm, ăn ngủ không yên, cố ý nài xin được đi hộ giá. Vua chuẩn y lời tâu ấy. Đúng ngày, nhà vua đem hai mươi vạn quân lên đường. Bóng cờ rợp trời, thuyền bè đầy sông, ba quân thuận dòng mà tiến, thẳng tới địa giới Kỳ Hoa(1). Các phụ lão nghe tin quân nhà vua đến, tranh nhau dâng lụa cùng thức ăn, đứng xếp hàng ở bờ sông chào đón và tâu:
Thần miếu ở phía trước rất hiển linh, các tàu thuyền qua lại nếu đến đó lễ bái thì sẽ được thuận buồm xuôi gió, không thì một mái chèo, một mảnh buồm đều bị đắm xuống đáy biển hết!
Vua uý lạo các phụ lão, cho lui về, rồi hạ lệnh tạm đóng quân ở bên bãi vắng. Khi ấy đang cuối mùa đông, mưa tuyết mới tạnh, trăng mờ mờ sáng, tiếng gió tiêu điều, cá bơi lượn đớp bóng cây mai, chim về tổ đan cành cổ thụ. Nàng Bích Châu cuốn rèm gấm lên, ngồi tựa mạn thuyền một mình, nàng rót rượu ngon, đốt hương thơm, bao nhiêu cảnh trời biển thiên nhiên đều thu vào trong tầm mắt. Lúc gần nửa đêm, Bích Châu ngửa mặt lên xem tượng trời(2), thấy một đám mây đen từ phương đông lại, lấn vào ngôi sao thứ tư bắc cực(3) rất gấp. Nàng sợ hãi chỉ vào sao ấy mà nói:
Ngôi sao kia ứng vào phận phi tần, chả biết yêu khí nơi nào dám đến xâm phạm? Có lẽ sao kia khinh ta không có thanh gươm Bao Công(4) hay sao?
(1) Kỳ Hoa: tên vùng đất thuộc tỉnh Hà Tĩnh. (2) Tượng trời: nguyên văn là thiên tượng, chỉ chung các biểu hiện, đặc điểm thiên văn, khí tượng,... (3) Sao thứ tư bắc cực: ở đây chỉ nhóm sao Bắc Đẩu, gồm bảy ngôi sao, ở thiên cầu bắc, mỗi sao có tên gọi riêng.
Sao thứ tư có tên Hán Việt là Thiên Quyền. (4) Thanh gươm Bao Công: ý nói công minh chính trực. Bao Công (Bao Chửng) người đời Tống (Trung Quốc), nổi
tiếng là người cương trực, liêm khiết, có tài xử án.
Nói xong, nàng liền đóng cửa sổ đi nằm, trằn trọc không yên giấc. Chợt nghe tứ bề đã điểm trống canh tư. Nàng ngồi dậy bói một quẻ Kinh dịch(1), trúng vào quẻ "
Nói xong, nàng liền đóng cửa sổ đi nằm, trằn trọc không yên giấc. Chợt nghe tứ bề đã điểm trống canh tư. Nàng ngồi dậy bói một quẻ Kinh dịch(1), trúng vào quẻ "phục" biến sang quẻ "di" [...].
Khi mặt trời chiếu vào cửa sổ trong thuyền, thì thuyền quân tiến đến cửa biển. Bỗng một trận gió lốc cuồn cuộn thổi vào thuyền vua, lớp lớp cờ đào bị gió cuốn sang phía tây nam. Nàng nói:
Trận gió ấy lạ thay! Tiếng ào ào, sắc ảm đạm, chắc là một thứ gió gian tà! Vua hỏi: - Là nghĩa thế nào? Nàng tâu: - [...] Xin nhà vua cấp tốc chỉnh bị(2) sáu quân(3) để đối phó. Nàng nói chưa dứt lời, quả nhiên gió bão nổi lên, sóng biển gào thét. Nhà vua hạ lệnh thả neo để lánh trận gió mạnh. Cuối canh ba bỗng có một người nanh to râu xồm, diện mạo hung tợn, đầu đội mũ lưu tinh, mình mặc áo gấm vây, bước dài, cúi đầu, nghiêng mình, lắc lư đi thẳng đến trước mặt vua thi lễ. Vua hỏi:
Ngươi là ai? Đêm khuya tới đây chắc có điều gì muốn nói? Người ấy thưa: - Tôi là đô đốc vùng biển nam(4), làm quan nơi giang hồ, hiện còn thiếu người nội trợ. Nghe nói, bệ hạ cung tần rất nhiều, nay ngẫu nhiên gặp nhau, cho nên nổi cơn sóng mạnh để thay câu thơ Hoa đường(5). Vậy xin nhà vua ban cho một mĩ nữ, tôi sẽ kết cỏ(6) để báo đáp. Nếu bệ hạ chỉ để làm của riêng thì tôi không thể nào bỏ qua được.
Vua gật đầu, sực tỉnh giấc. Vua liền cho vời phi tần đến, kể lại giấc mộng. Các cung phi đều tái mặt, nhìn nhau im lặng, không ai nói gì cả. Trong lúc đó, nàng Bích Châu chứa chan nước mắt, nghẹn ngào nói chẳng ra lời, quỳ trước mặt vua, tâu:
Ngôi đền thiêng kia, các phụ lão đã trình tâu; cái nguy sóng gió đó, chứng nghiệm đã báo. Nếu không phải là oan khiên ngày trước, cũng tất là nghiệp chướng
(1) Kinh dịch: một trong ngũ kinh, bộ sách triết học cổ Trung Hoa, luận về quy luật của trời đất và xã hội thông qua
các quẻ bói. Quẻ "phục" và quẻ "di" có ý nghĩa trở lại và di dưỡng. Văn bản lược một đoạn, nói việc Bích Châu luận quẻ bói, cho rằng hành quân không có lợi, sau quả đúng như vậy. (2) Chỉnh bị: chỉnh đốn cho đầy đủ, hoàn bị. (3) Sáu quân: chỉ quân đội nói chung. Nguyên văn là lục quân: theo Chu lễ (Trung Quốc), quân đội của thiên tử gồm
sáu quân, mỗi quân có 12 500 người. (4) Biển nam: biển phương nam; ở đây chỉ vùng biển phía nam nước Đại Việt thời bấy giờ. (5) Hoa đường: một bài thơ trong Kinh thi (Trung Quốc), nói chuyện con gái vua được gả cho chư hầu. (6) Kết cỏ: dẫn điển xưa, kể chuyện một ông già, kết cỏ làm vướng chân giặc để trả ơn người cứu con gái mình;
ý nói tìm mọi cách để báo ơn. Thành ngữ "kết cỏ ngậm vành" xuất phát từ điển này.
ngày nay. Thiếp không dám tham luyến phồn hoa, tiếc thân bồ liễu, xin trả cho xong cái nợ trước mắt kia. Vua buồn rầu nói: - Lành dữ có mệnh, phúc hoạ do trời.
ngày nay. Thiếp không dám tham luyến phồn hoa, tiếc thân bồ liễu, xin trả cho xong cái nợ trước mắt kia.
Vua buồn rầu nói: - Lành dữ có mệnh, phúc hoạ do trời. Thiêng như Kiềm Doanh(1) cũng không tự chủ trương được. Này xem, Diệt Minh(2) là một tráng sĩ đã chém được con thuồng luồng cướp ngọc bích, Kính Chi(3) là một văn nhân còn giết được loài trai bể quen thói hiếp đáp, huống chi trẫm là một ông vua vạn thặng lẽ nào không tự chủ được, lại tin lời mê hoặc để nàng mắc luỵ oan?
Nàng khẩn khoản: - Thiếp tuy là phận gái, vả cũng theo đòi bút nghiên, có tin mê những việc ma quỷ đâu! Nhưng khốn, việc đã đến nơi, thế không thể đừng được. Ví bằng nấn ná e lại xảy ra tai biến to, có khi hải thuyền bị tan vỡ hết. Vả lại, khi hành quân, tướng sĩ là trọng, ân ái là nhẹ; đời xưa có người giết vợ, vứt con, cũng là do sự vạn bất đắc dĩ. Vua nghe nàng nói, lòng thêm buồn bã, không nỡ rời bỏ nàng. Chính lúc ấy gió gào cuộn đất, sóng vỗ ngút trời, đã mấy phen thuyền rồng chực lật úp. Nàng khóc, tâu:
Có duyên may được hầu chăn gối, dám tiếc cái chết để nghĩa phụ phàng; không phải Cai trướng(4) ngậm oan, cũng khác Ngôi đình(5) nuốt giận, chỉ hiềm:
Ra quân chưa thắng thân xuôi trước, Luống để anh hùng nước mắt tuôn!(6) Đó là điều di hận của thiếp vậy. Sau khi thiếp chết, xin bệ hạ sửa văn nghỉ võ, kén dùng người hiền, làm điều nhân nghĩa, dựng chước dài lâu cho nước nhà. Được như thế thì u hồn(7) thiếp có thể ngậm cười nơi chín suối! Nói xong, nàng nhảy xuống biển. Trong gió gào sóng cuộn, còn nghe văng vẳng tiếng nàng:
Đa tạ quân vương, từ nay xin vĩnh biệt...
(1) Kiềm Doanh: tên một vị thần (theo truyền thuyết Trung Hoa). (2) Diệt Minh: nhân vật trong truyền thuyết Trung Hoa. Diệt Minh mang ngọc qua sông, bỗng sông nổi sóng, có hai
con thuồng luồng bám vào thuyền, Diệt Minh rút gươm chém chết, sông liền lặng sóng. (3) Kính Chi: tức Hứa Tốn, người đời Tấn (Trung Quốc), học đạo tiên, chu du giang hồ, dùng phép thuật để trừ hại
cho dân, từng giết yêu quái là một con trai biển thường hiếp đáp dân lành. (4) Cai trướng: màn trướng (doanh trại chỉ huy quân đội) ở Cai Hạ (Trung Quốc). Hạng Vũ bị Hán Cao tổ vây ở
Cai Hạ, tình thế nguy cấp, Vũ vẫn uống rượu ngâm thơ cùng vợ là Ngu Cơ. Ngu Cơ hoạ lại một bài rồi tự vẫn. (5) Ngôi đình: đình Mã Ngôi (Trung Quốc). Đời Đường, An Lộc Sơn dấy loạn, đánh phá vào kinh đô. Khi Đường
Huyền Tông chạy đến đình Mã Ngôi thuộc đất Thục, tướng sĩ cho rằng tai hoạ loạn lạc là do Dương Quý Phi và Dương Quốc Trung (anh họ Quý Phi), bèn lùng giết cả nhà Quốc Trung và ép vua xử chết Quý Phi. (6) Dịch hai câu thơ của Đỗ Phủ vịnh nhân vật Khổng Minh Gia Cát Lượng thời Tam quốc (Trung Quốc). (7) U hồn: linh hồn chịu oan khuất.
Vua và các phi tần kinh hoàng luống cuống, ai cũng thương khóc. Bỗng chốc, gió tan mưa tạnh, biển hết sóng cồn. Vua sai thuỷ quân mò tìm không thấy tung tích nà
Vua và các phi tần kinh hoàng luống cuống, ai cũng thương khóc. Bỗng chốc, gió tan mưa tạnh, biển hết sóng cồn. Vua sai thuỷ quân mò tìm không thấy tung tích nàng đâu cả.
Nhà vua liền đặt lễ tế, đọc bài văn chiêu hồn [...]. Nhà vua tế xong, ba quân văn võ đều khóc sướt mướt. Vua lập tức hạ lệnh lên đường, tiến sâu vào cửa động Ỷ Mang(1), trúng phải quỷ kế của Bà Ma(2), toàn quân và nhà vua bị hãm ở trong động ấy, khiến bụi trần dậy đất, cáo hổ đầy đường.
3 Nhưng rồi vận suy đã hết. Bĩ cực thái lai(3). Lòng trời quyến cố(4) nhà Lê mở ra vận hội lớn. Đến triều Thánh Tông trị vì, khoảng niên hiệu Hồng Đức, ngoài biên thuỳ lại có giặc ngoại xâm. Vua nghe tin, bảo tả hữu: - [...] Ngày nay, hôn chúa Chiêm Thành kiêu căng khinh mạn, đảo ngược luân thường, tàn hại sinh dân, nếu không đem quân đi trị tội, thì làm sao cứu được dân lành? Rồi hạ chiếu xuất quân, vua thân hành thống suất thuỷ binh tiến phát. Khi ấy gặp mùa xuân khí trời ấm áp, buồm gấm gió đưa, thuyền rồng êm sóng. Hai bên bờ sông chim oanh học nói, ngang mặt nước cò diệc lặn bơi [...]. Chưa đầy một tháng, thuỷ quân đã kéo đến cửa bể Kỳ Hoa. Bỗng nhiên mưa gió mịt mù, sóng biển dâng trào. Vua hạ lệnh cho các chiến thuyền theo thứ tự đóng lại. Trông sang bên kia bờ, cây to rợp đất, khí uất ngang trời, vua bèn cho dời thuyền đến gần xem. Thì ra đó là một toà miếu cổ, hương khói nghi ngút, hoa thơm ngào ngạt, cáo chuột ra vào trong bụi rậm, chim sẻ ríu rít nơi lau lách, hành khách treo tiền giấy trên cành cây, người làng gác thuyền bên cạnh đền. Vua hỏi dân sở tại, biết rõ đầu đuôi chuyện trước, liền chỉ vào miếu truyền rằng:
Đã lâu nay nghe tiếng nhà ngươi thường làm nhiều điều ngang ngược. Nay quân của trẫm đi qua đây, còn dám làm điên cuồng như thế, dẫu âm dương cách biệt nhưng phép nước trong tay ta. Nhà ngươi há lại không biết việc mộc yêu(5), cổ quái(6) chăng? Nay phải hối lại lỗi xưa, nếu không thì một phiến gạch vụn, một nắm tro tàn cũng bị phá tan thành đất phẳng.
(1) Ỷ Mang: một địa danh thuộc đất Chiêm Thành ngày trước. (2) Bà Ma: tên một vị tướng của Chiêm Thành, lập mưu vây hãm quân nhà Trần, dẫn đến thất bại của nhà Trần
trong lần chinh phạt này. (3) Bĩ cực thái lai: hết vận hạn trắc trở tới thời kì phát triển thuận lợi; bĩ (khó khăn), thái (sáng sủa, hanh thông) là
tên hai quẻ trong Kinh dịch. (4) Quyến cố: yêu mến, chiếu cố. (5),(6) Mộc yêu, cổ quái: yêu quái ẩn trong cây cối hay trong cái trống. Dẫn truyền thuyết Trung Hoa, nói việc các loài
ma quỷ, yêu quái phải trả giá cho những việc làm ác.
Nói xong, tiếng sóng càng mạnh, khi ấy mặt trời đã lặn, bóng trăng lên cao, đêm khuya thỉnh thoảng nghe tiếng người thuyền chài hát văng vẳng ở trong cảng nhỏ.
Nói xong, tiếng sóng càng mạnh, khi ấy mặt trời đã lặn, bóng trăng lên cao, đêm khuya thỉnh thoảng nghe tiếng người thuyền chài hát văng vẳng ở trong cảng nhỏ. Vua băn khoăn không ngủ, ngồi xem sách. Gần lúc gà gáy, vua tựa án rồng chợp mắt thiu thiu, bỗng thấy một người con gái, nhan sắc rất đẹp, từ dưới nước hiện lên, lạy khóc mà nói: - Thiếp là cung nhân đời Trần Duệ Tông, không bị chìm đắm ở bến Đố Phụ(1) và cũng không bị nước cuốn ở Tiêm Đài(2), chỉ là hồng nhan bạc mệnh, chiếc bóng một mình, phiêu lưu vào trong tay yêu quái. Từ khi về nơi thuỷ quốc(3), ở lẫn với loài hôi tanh, xấu hổ làm vợ họ Trương(4), bi luỵ làm tù nước Sở(5), ngậm sầu như biển, coi ngày bằng năm, giận thân không thể hoá ra hồn tinh vệ(6), chỉ đau lòng mà thốt ra phú Li tao(7). May sao ngày nay gặp đức Thánh hoàng, dám xin cả gan tâu bày, mong được ra tay tế độ, vớt kẻ trầm luân, để cho tiện thiếp lại được trông thấy ánh sáng mặt trời. Đó là ân lớn của bệ hạ tái tạo vậy.
Vua nghe nói xót thương mà bảo: - Nỗi oan của phu nhân cũng như Liễu Thị(8), có nghĩa hơn Tào Nga(9), ngàn đời về sau cũng lấy làm đau lòng cắn răng! Chỉ hiềm, âm dương cách biệt, thuỷ bộ đôi đường, dẫu có rừng gươm núi giáo cũng chưa rõ làm cách gì để cứu vớt?
Nàng thưa: - Việc này rất dễ. Bệ hạ nhân từ tín nghĩa khắp cả đến mọi loài vật. Tên đô đốc kia, tội ác đầy rẫy, sóng biển không rửa hết. Ngoài biển có Quảng Lợi vương là vị thống trị nó, xin bệ hạ gửi cho Quảng Lợi vương một lá thư trách rằng, thiếu sự ngăn phòng kẻ dưới, tự khắc Quảng Lợi vương phải trị tội tên hung thần kia.
(1) Đố Phụ: bến sông Đố Phụ ở đất Lâm Thanh (Trung Quốc). tương truyền, vợ Lưu Bá Ngọc đời Tấn tính hay ghen,
Bá Ngọc làm thơ khen ngợi nữ thần sông Lạc, bà giận, gieo mình xuống sông chết, hoá làm thuỷ thần bến sông ấy. Phụ nữ qua bến đều phải bỏ trang sức, không được trang điểm, nếu không thuỷ thần sẽ nổi sóng gió cuốn đi. (2) Tiêm Đài: đài làm trên sông. Sách Liệt nữ truyện (Trung Quốc) chép rằng: Sở Chiêu vương đi ra ngoài chơi, để
phu nhân ở lại Tiêm Đài. Nước sông dâng to, vua sai người về đón nhưng quên không mang vật làm tin nên phu nhân không chịu đi; nước sông lên ngập đài, bà bị chết đuối. (3) Thuỷ quốc: lãnh vực ở dưới nước, chỉ sông biển. (4) Làm vợ họ Trương: điển tích này hiện có nhiều thuyết khác nhau. Phỏng đoán là Trương Kỷ, người thời Tam quốc
(Trung quốc), bị ép uổng trong hôn nhân, số phận gặp nhiều ngang trái. (5) Làm tù nước Sở: thời Xuân Thu (Trung Quốc), Chung Nghi theo tướng nước Sở đi đánh nước Tấn, bị quân Tấn bắt giam. (6) Tinh vệ: tên một loài chim ở bãi biển. Truyền thuyết Trung Hoa chép chuyện con gái Viêm đế chết đuối ở biển,
hoá làm chim tinh vệ, mỗi ngày đều ngậm đá vụn và cành cây nhỏ để lấp biển. (7) Li tao: tên tác phẩm của Khuất Nguyên (Trung Quốc). Khuất Nguyên tận trung với nước Sở, vì can gián Sở vương
mà bị đuổi, nước Sở bị diệt vong. Khuất Nguyên viết Li tao, thể hiện chí hướng và nỗi u uất của mình. (8) Liễu Thị: tương truyền là người đời Đường, xuất thân ca nương, có tài sắc; từng có mối tình duyên với nhà thơ
Hàn Hoằng. Về sau, do xã hội biến loạn, nàng phải chịu nhiều nỗi oan khiên, bèn xuống tóc nương nhờ cửa Phật. (9) Tào Nga: tương truyền vào đời Đông Hán (Trung Quốc), khi Tào Nga mười bốn tuổi, cha bị chết đuối, nàng khóc
thương thảm thiết rồi gieo mình xuống sông; ít ngày sau, người ta thấy thi thể nàng ôm xác cha nổi lên.
Rồi nàng liền dâng ngọc minh châu mà bảo: - Ngọc châu này gọi tên là triệt hải(1), soi thấy cả nơi âm u, kính dâng lên để thay thông thiên tê(2) ở Ngưu Chử(3).
Rồi nàng liền dâng ngọc minh châu mà bảo: - Ngọc châu này gọi tên là triệt hải(1), soi thấy cả nơi âm u, kính dâng lên để thay thông thiên tê(2) ở Ngưu Chử(3). Nói xong nàng biến mất. Vua duỗi tay ra nhặt lấy ngọc châu, chợt tỉnh giấc thì tiếng chuông đã báo sáng. Nhà vua sai thị thần là Nguyễn Trọng Ý viết một phong thư, bắn ra ngoài biển, treo ngọc minh châu nhìn ra, quả nhiên thấy lầu son gác tía, thành đồng ao nóng, con cháu ngư long cưỡi ngựa đi kiệu, qua lại dưới thành, không lúc nào ngớt bóng. Khi ấy có Kình hiệu uý(4) đi tuần tiễu về, nhặt được bức thư mà nhà vua đã niêm phong cẩn thận, vội vàng đem vào tâu.
4 Chính lúc ấy Quảng Lợi vương ngồi ở điện Linh Đức, sai Long thượng thư(5) mở ra đọc. Thư rằng: "Thường nghe: ban phúc người thiện, ra tai kẻ dâm, đạo trời nhanh như tiếng dùi với trống; ban thưởng người tốt, phạt tội kẻ xấu, vương chính(6) vững như chất đá cùng vàng, trên dưới như nhau, xưa nay một lẽ. Nay trẫm nối ngôi chính truyền của tổ tiên, đem quân đánh Chiêm Thành là do tội ác của chúng, trời đất thần người đều không tha thứ. Quân thuyền trăm vạn tiến phát, ba nghìn thuỷ lộ mở đường. Hoàng việt(7) vẫy thì cá tôm chìm lặn, loài vật cũng biết sợ hãi; bạch mao(8) trỏ thì gió mây biến sắc, ai là không sợ giản thư(9)? Ấy thế mà bầy tôi diều hâu độc dữ của ông còn dám chống lại đội quân chim cắt tung cánh(10) của trẫm, y làm yêu làm quái, hiếp oan cung nữ vua Trần, tham sắc tham tài, lại nhiễu hại tính mệnh dân lành. Kẻ kia tất hung hăng quá lắm, sao ngài cứ lặng ngắt ngồi yên? Phải sáng suốt soi gian, đừng để kẻ tiểu nhân lẫn với người quân tử; nên quyết đoán việc làm, nghiêm dùng quốc pháp, giết bọn gian tà. Xin gửi phong thư, chờ mong phục bút!".
(1) Triệt hải: nước biển (hải) trong thấu suốt (triệt); ở đây ví viên ngọc châu như chiếc gương thần, có thể soi thấu
tất cả. (2) Thông thiên tê: chiếc gương trong suốt như băng, có thể soi thấu mọi chỗ trong trời đất. Xem thêm cước chú 3
(Ngưu Chử). (3) Ngưu Chử: một bến sông trên dòng Trường Giang, thuộc tỉnh An Huy (Trung Quốc). Truyền rằng, Ôn Kiệu người
đời Tấn, qua bến sông này, dùng gương thần soi thấy ở đó có nhiều loài thuỷ tộc rất kì quái. (4) Kình hiệu uý: hiệu uý cá kình. (5) Long thượng thư: thượng thư rồng. (6) Vương chính: nền chính trị tốt đẹp; nói tắt của nhân chính (nền chính trị theo đường lối nhân nghĩa) và vương
đạo (đạo đức tốt đẹp của bậc quân vương), theo tư tưởng Nho học. (7) Hoàng việt: cái búa vàng. (8) Bạch mao: cờ có gắn lông trắng. Chu Vũ vương (Trung Quốc) khi đánh nhà Trụ từng dùng hoàng việt và bạch
mao để chỉ huy quân sĩ. (9) Giản thư: tờ lệnh của vua. (10) Chim cắt tung cánh: ý nói đội quân có sức mạnh như chim cắt tung cánh.
Quảng Lợi vương nghe đọc xong, mặt rồng nổi giận, nói: - Người nào cai quản địa phương ấy? Ngao ngự sử(1) ở trong triều ban nhảy ra tâu: - Đó là hải khẩu Giao đ
Quảng Lợi vương nghe đọc xong, mặt rồng nổi giận, nói: - Người nào cai quản địa phương ấy? Ngao ngự sử(1) ở trong triều ban nhảy ra tâu: - Đó là hải khẩu Giao đô đốc(2) vậy. Y là cành vàng lá ngọc, chịu trách nhiệm trông coi một phương trời, chuyên quyền phóng túng, tham sắc đẹp, ăn hối lộ.
Quảng Lợi vương đập gươm xuống bàn nói: - Quả nhân ít đức, dùng người không xứng đáng; lũ các ngươi a dua để cho y làm rối loạn kỉ cương, mang tiếng với trần gian; tội ác của y không khác gì tứ hung(3) và ngũ cẩu(4), thực đáng sợ vậy! Nay phải phanh thây để làm răn cho hạng người tham bạo.
Khi ấy Côn thừa tướng(5) đứng lên tâu: - Đức xấu của Giao đô đốc tung khắp cả trên trần gian và dưới âm ti, nếu chỉ dùng hình pháp(6) trị y, chưa đủ làm cho mọi người hả dạ. Nay không gì hơn là, viết thư trả lời, rồi sai tướng đi bắt để làm tội một cách công khai, cho tỏ rõ hiến chương(7) của chúng ta rất nghiêm ngặt. Quảng Lợi vương cho là phải, liền hạ lệnh cho Ngạc tổng binh(8), Miết tòng sự(9) đem vài nghìn lính mặc áo giáp, đội mũ trụ đi tróc nã Giao đô đốc. Lại sai Lí hàn lâm(10) thảo thư, Long các thần(11) sửa lại, Quy đốc bưu(12) sung chức giang sứ(13) mang thư ra đầu bãi biển. Vua sai học sĩ Lương Thế Vinh nhặt lấy xem. Đó là một lá thư viết vào lụa, mở ra đọc, thấy thư viết: "Thường nghe: khí mùa xuân ấm áp, hang tối chưa kịp thấm nhuần; ánh mặt trời soi chung, chậu úp không thể thấu đến. Vì trời đất còn có chỗ thiếu sót mà tạo hoá cũng phần nhiều không đều. Tôi đây thẹn rằng, tài hèn lạm giữ chức cao, hết lòng cầu tìm người hiền tài, mong có sự phò giúp của lương tá. Vốn đã biết, vương đạo phải công bằng rất mực, nhưng khốn nỗi gian tà còn che lấp thông minh. Cho nên phiên trấn xa xôi, còn có cường thần làm bậy... Dẫu là hai nơi âm dương cách biệt, nhưng ba thước gươm sáng chẳng dung gian tà.
Kính cẩn trả lời, dám mong xét đến".
(1) Ngao ngự sử: ngự sử cá ngao. (2) Giao đô đốc: đô đốc thuồng luồng. (3) Tứ hung: bốn kẻ hung bạo thời vua Thuấn trong truyền thuyết Trung Hoa, sau đều bị Thuấn trị tội. (4) Ngũ cẩu: năm con chó; chỉ năm kẻ gian tà đời Đường (Trung Quốc), hùa theo bè đảng của Vũ Tam Tư làm loạn. (5) Côn thừa tướng: thừa tướng cá côn. (6) Hình pháp: chỉ chung pháp luật và hình phạt theo quy định. (7) Hiến chương: chỉ luật lệ, phép tắc của quốc gia. (8) Ngạc tổng binh: tổng binh cá sấu. (9) Miết tòng sự: tòng sự ba ba. (10) Lí hàn lâm: hàn lâm cá chép. (11) Long các thần: các vị quan ở Long các. "Long các" là tên gọi do tác giả sáng tạo để chỉ cơ quan nơi thuỷ quốc,
tương ứng với "Đông các" trong bộ máy chính quyền thời phong kiến. (12) Quy đốc bưu: đốc bưu rùa. (13) Giang sứ: sứ giả vùng sông nước.
Đọc xong thư ấy, vua trao lại cho quần thần cùng xem. Khi mọi người để mắt trông ra ngoài biển đều thấy: đi trước là Ngạc tổng binh, theo sau có các loại cá lớn
Đọc xong thư ấy, vua trao lại cho quần thần cùng xem. Khi mọi người để mắt trông ra ngoài biển đều thấy: đi trước là Ngạc tổng binh, theo sau có các loại cá lớn, các loài rùa, ba ba,... như sấm như sét tiến thẳng vào hải phận của
Giao thần. Miết tòng sự dõng dạc tuyên chỉ: - Tên Giao thần kia, nhỏ mọn tài hèn, hùng phiên trọng chính trực, lại quen thói tà dâm, dấn thân nơi nguồn lợi đào sắc dục. Thật là đáng đem ra chém giết, dùng chính đến đánh dẹp có công hãy khoan bát nghị(3) đày lên lục Khâm thử(4)! [...] Giao thần cụp đuôi biến mất. 5 Bỗng chốc, sóng biếc lặng im, non xanh phơi bóng, lúc trước không biết hiện thân vào nơi nào, chỉ thấy pha lê nổi lên, vẻ đẹp vẫn y nguyên, nhan sắc bình sinh không hoàng hậu mai táng, làm văn tế, dâng lên lễ điện(6) rồi đề lên bài thơ: Một vị hiền phi của vua Trần, Hi sinh vì nước quản chi thân. Đào hoa chìm nổi cơn giông tố, Đỗ Nhược(7) mơ màng giấc mộng xuân. Dòng nước vô tình chôn Sở phụ(8), Hương hồn nào chỗ viếng Tương quân(9). Than ôi! trăm vạn quân hùng mạnh, Lại kém thư sinh một hịch văn! Đề thơ xong, nhà vua chỉnh đốn quân lữ lên đường. Quân thu bẻ cành khô, núi Thái Sơn đè quả trứng, bắt sống tù Khi vua kéo quân về, gặp lúc mặt trời xế chiều, thuyền quân tiện đóng quân ở dưới đền. Đêm ấy trăng sáng sao thưa, nước trời hoà sắc, vua hồi luồng nổi sóng, bà Duệ phi quyên sinh, ngậm ngùi than, nhậm(1); không giữ lòng tham ô, chìm đắm vào ba trăm hình(2); nhưng nghĩ địa, cho được toàn sinh. "hòn ngọc Minh Châu(5)" nhấp nhánh, hương hài thay đổi. Vua cho lấy lễ tường bên trái miếu ấy đi đến đâu như gió mùa trưởng, hát khúc khải hoàn. lại đi qua nơi cũ, nhân tưởng lại việc thần thuồng thở:
(1) Hùng phiên trọng nhậm: (được giao) trọng trách lớn ở nơi phên dậu trọng yếu. (2) Dùng chính trăm hình: ở đây có nghĩa đáng bị trừng trị cả trăm lần theo luật pháp. (3) Bát nghị: theo Chu lễ, trong việc xử án, có thể nghị bàn về tám trường hợp được xét khoan giảm khi lượng tội. (4) Khâm thử: từ có tính khuôn mẫu, kết thúc các sắc lệnh của vua, hàm ý mọi người phải tôn trọng chấp hành. (5) Ngọc Minh Châu: ở đây chỉ nàng Bích Châu. (6) Lễ điện: nơi bày rượu và tế phẩm dâng cúng thần linh. (7) Đỗ Nhược: tên một bến sông, dẫn điển xưa, nói ý niệm về cuộc đời tựa như giấc mộng. (8) Sở phụ: phu nhân nước Sở, xem cước chú 2 ở tr. 100. (9) Tương quân: bà phi sông Tương.Theo truyền thuyết Trung Hoa, vua Thuấn đi tuần phương nam,chết ở núi Thương Ngô;
hai bà phi của vua đi tìm, trông về Thương Ngô mà khóc rồi trầm mình xuống sông, hoá làm thần sông ấy.
Quốc gia hưng vượng tất có điềm lành, quốc gia suy đồi tất có điềm dữ, điềm lành hay điềm dữ thật có liên quan đến đức của ông vua tốt hay xấu. Nói xong, trong
Quốc gia hưng vượng tất có điềm lành, quốc gia suy đồi tất có điềm dữ, điềm lành hay điềm dữ thật có liên quan đến đức của ông vua tốt hay xấu. Nói xong, trong lòng nhà vua bồi hồi không ngớt. Ngọn đèn lờ mờ, đồng hồ nhỏ giọt, chợt nhà vua thấy một mĩ nhân vẻ mặt đoan trang, mặc áo trắng, đến trước vái chào mà thưa:
Nhờ ơn Thánh hoàng tế độ u hồn, nay thiếp đã lên tiên, tiêu diêu nơi mây trắng. Thượng đế thương lòng trung thành của thiếp, sai giáng linh xuống trần, được trông coi hoạ phúc một phương. Thiếp đã mở xem tiên tích, biết bệ hạ là Tiêu Điện tiên đồng, ngày sau được gặp, sẽ ngậm vành đáp tạ để trả ơn to như núi cao biển rộng của người. Duy có một điều thắc mắc về câu kết bài thơ ngự đề vàng ngọc ở trên tường, làm cho thiếp không được yên lòng về chỗ vua tôi, chồng vợ.
Vua gật đầu nói: - Phu nhân lúc nào trong lòng cũng nhớ đến vua, thực là một người anh kiệt trong đám nữ lưu. Trẫm sẽ vì phu nhân mà đổi lại câu ấy. Nói rồi vua cầm bút định viết, liền sực tỉnh dậy, hoá ra một giấc chiêm bao. Sáng hôm sau, vua cho quét vôi câu cũ mà viết lại rằng:
Muôn thuở cương thường không hổ thẹn, Thư cưu(1) vờn sóng dưới chân đền. Sau khi về đến kinh đô, nhà vua hạ chiếu cho lập đền thờ phu nhân, cấp ruộng tế và cắt người coi đền, lại sắc phong thần, trong đó có hai chữ "Chế Thắng"(2). Mãi đến đời nay khói hương vẫn còn nghi ngút, rất là linh ứng. Ngô Lập Chi dịch
(Chỉnh lí theo: Nguyễn Đăng Na, Văn xuôi tự sự Việt Nam thời trung đại, tập một, Truyện ngắn, NXB Giáo dục, Hà Nội, 1999, tr. 329 - 343)
Đoàn Thị Điểm (1705 - 1748) biệt hiệu Hồng Hà nữ sĩ, người tỉnh Hưng Yên,
sinh ra trong một gia đình có truyền thống khoa bảng. Cha và anh đều đỗ đạt và làm nghề dạy học; bản thân bà cũng từng mở trường và có công dạy học cho cung nữ trong phủ chúa Trịnh. Đoàn Thị Điểm là người tài sắc, biết nghề làm thuốc, văn chương nổi tiếng đương thời. Tác phẩm còn lại của bà gồm có Truyền kì tân phả và bản dịch (diễn âm) Chinh phụ ngâm khúc (nguyên tác Hán văn của Đặng Trần Côn).
Truyền kì tân phả (Cuốn phả mới về truyện "Truyền kì") còn có tên khác là Tục
Truyền kì lục (Ghi chép nối tiếp sách "Truyền kì"). Tên truyện cho thấy rõ ý của tác giả
Trang bìa sách Truyền kì tân phả, bản AB. 48
(1) Thư cưu: loài chim nước, sống thành đôi, không rời nhau. Bài Quan thư trong Kinh thi (Trung Quốc) có câu thơ nói về
loài chim này, thể hiện sự hoà hợp lứa đôi. (2) Chế Thắng: vua Lê Thánh Tông ban sắc phong nàng Bích Châu là Chế Thắng phu nhân; theo nghĩa chữ Hán,
chế thắng có ý nghĩa văn chương là tạo ra khuôn phép đẹp đẽ.
là muốn tiếp nối Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ. Bản gốc Truyền kì tân phả đã thất lạc, hiện còn biết được một số dị bản. Bản lưu truyền hiện nay do nhà sách L
là muốn tiếp nối Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ. Bản gốc Truyền kì tân phả đã thất lạc, hiện còn biết được một số dị bản. Bản lưu truyền hiện nay do nhà sách Lạc Thiện xuất bản (đầu thế kỉ XIX).
Hải khẩu linh từ (Đền thiêng cửa bể) là một truyện trong Truyền kì tân phả, kể về nhân vật chính là nàng
Bích Châu, một cung phi đời Trần, là người tài sắc đức độ, luôn quan tâm chính sự.Truyện được viết dựa trên một số sự kiện lịch sử có thật với những tên người, tên đất xác thực nhưng phần hư cấu nghệ thuật vẫn hết sức đậm nét. Ở đây, tác giả đã đưa vào nhiều yếu tố kì ảo để chuyển đổi hình thức các sự kiện nhằm thể hiện tư tưởng và quan niệm thẩm mĩ riêng của mình.
Riêng về nhân vật lịch sử Bích Châu, do các tài liệu ghi chép quá ít nên còn có những nghi vấn nhất định. Các thông tin về bà chủ yếu dưới dạng truyền tụng. theo đó, bà sống trong khoảng đời vua Trần Duệ Tông, quê ở tỉnh Ninh Bình; là con gái của một vị tướng họ Nguyễn. Bích Châu còn có tên tự là Bích Lưu (theo chữ Hán, bích - châu - lưu đều có nghĩa là các loại ngọc quý), dung mạo xinh đẹp, giỏi văn chương. Sau khi được tuyển vào cung, Bích Châu thường được vua gọi là Nguyễn Cơ (cơ có nghĩa là người con gái quý phái). Đời Lê, vua Lê Thánh Tông có làm thơ viếng cảnh ngôi đền thờ bà. Việc bà được các triều đại phong kiến cấp sắc phong và cho thờ phụng ở vị trí thượng đẳng thần là một trong những cơ sở cho phép đoán định chuyện về Bích Châu là câu chuyện người thật, việc thật. Đền Hải Khẩu (nhân dân thường gọi là đền Bà Hải) thờ Chế Thắng phu nhân Nguyễn Thị Bích Châu thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Đền có từ trước đời Lê (có tài liệu cho rằng đền do Lê Thánh Tông cho lập), được trùng tu nhiều lần, đến nay vẫn được nhân dân hương khói thờ phụng với lòng thành kính. Hiện chưa xác định rõ tên thôn "Hải khẩu" có từ bao giờ nên các bản dịch tác phẩm đều dịch nhan đề theo nghĩa chữ Hán là "cửa bể".
Lập bảng thống kê các sự kiện, nhân vật, chi tiết,... có tính chất linh thiêng, kì ảo xuất hiện trong văn bản.
Thông qua lời can gián, suy nghĩ và hành động của nàng Bích Châu, bạn có nhận xét gì về phẩm chất, đức tính của mẫu hình người phụ nữ mà tác giả đã xây dựng trong truyện?
Sự đan xen giữa yếu tố lịch sử và yếu tố kì ảo trong câu chuyện đã đóng vai trò như thế nào trong việc thể hiện thông điệp của tác phẩm?
Trong số các chi tiết, sự việc kì ảo trong Đền thiêng cửa bể, theo bạn, chi tiết hoặc sự việc nào hấp dẫn hơn cả? Vì sao?
Nêu suy nghĩ của bạn về quan điểm hiện thực của tác giả thể hiện qua:
a. Việc miêu tả "bộ máy nhà nước" của Quảng Lợi vương.
b. Nội dung hai bức thư trao đổi của vua Lê Thánh Tông và Quảng Lợi vương.
Trình bày nhận xét về nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ đối thoại trong văn bản.
Bình luận về chi tiết nàng Bích Châu hiển linh giúp vua thắng trận và việc nàng được lập đền thờ.
kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) nêu cảm nhận của bạn về hình tượng nhân vật Bích Châu trong tác phẩm.
VĂN BẢN 2 Muối của rừng (Trích) Nguyễn Huy Thiệp Nêu một số tác phẩm văn học hiện đại có yếu tố kì ảo mà bạn biết. Chia sẻ cảm nghĩ của bạn về yếu tố kì ảo ở mộ
VĂN BẢN 2
Muối của rừng
(Trích)
Nguyễn Huy Thiệp
Nêu một số tác phẩm văn học hiện đại có yếu tố kì ảo mà bạn biết. Chia sẻ cảm nghĩ của bạn về yếu tố kì ảo ở một tác phẩm trong số đó.
Theo bạn, con người cần phải ứng xử với thiên nhiên như thế nào?
(Lược một đoạn: Rừng mùa xuân xanh ngất và trong lành. Được con trai tặng khẩu súng săn ưng ý, ông Diểu mặc quần áo ấm, đội mũ lông, đi giày cao cổ, mang theo nắm xôi nếp, đi vào rừng. Bỏ qua những con chim xanh, gà rừng gắp bên lối mòn, ông Diểu đi sâu vào rừng tìm bắn con thú xưng tầm).
[...] Ông Diểu ngồi im dễ đến nửa giờ. Mưa xuân mỏng và mịn. Thời tiết ấm. Dế đến rất lâu ông Diểu mới lại có dịp ngồi yên thế này, không nghĩ gì, không buồn không vui, không lo lắng, cũng không tính toán. Sự tĩnh lặng bình thản của rừng xuyên suốt qua ông.
Ào một cái, từ trong rừng đâu da bỗng như có tiếng quấy động của một con vật khổng lồ. Ông Diểu biết là con đầu đàn đã đến. Con khỉ này cũng gớm lắm đây. Nó xuất hiện với một nghi lễ vương chủ. Tự tin đến thô bạo. Ông Diểu mỉm cười và chăm chú nhìn.
Sau tiếng động vài phút thì con đầu đàn đến thật. Nó văng mình rất nhanh đến nỗi gần như không có phút nghỉ ở mỗi chặng dừng. Ông Diểu thán phục vì sự nhanh nhẹn dẻo dai của nó. Thoắt một cái, nó biến mất. Một nỗi xót xa khiến ông nhói lòng: số phận của bậc đế vương không trùng với số phận ông. Niềm vui nhen lên từ khi ở nhà ra đi trong ông vơi đi một nửa.
Chi tiết nói về sự chuyển đổi tâm trạng đột ngột của nhân vật có thể báo hiệu điều gì?
Khi con khỉ đầu đàn biến mất thì ào ra một đàn khỉ đến hai chục con từ rất nhiều hướng. Con vắt vẻo trên cao, con đánh đu ngang cành. Có con lại nhảy xuống đất. Ông Diểu thấy ba con khỉ cứ quấn lấy nhau: con khỉ đực, con khỉ cái và đứa con nó.
Ý nghĩ con khỉ đực sẽ là con mồi bám lấy ông Diểu tức thì. Cái thằng bố ô trọc ấy! Đồ phong tình phóng đãng(1)! Vị gia trưởng cộc cằn! Nhà lập pháp(2) bẩn thỉu!
Ý nghĩ con khỉ đực sẽ là con mồi bám lấy ông Diểu tức thì. Cái thằng bố ô trọc ấy! Đồ phong tình phóng đãng(1)! Vị gia trưởng cộc cằn! Nhà lập pháp(2) bẩn thỉu! Tên bạo chúa khốn nạn! Ông Diểu thấy nóng bừng người. Ông bỏ mũ và áo bông ra đặt dưới lùm cây. Ông để cả nắm cơm xuống đất. Ông từ từ dịch chuyển sang chỗ đất trũng thấp hơn. Ông nhìn kĩ và thấy con khỉ canh gác là con khỉ cái. Thế là thuận lợi rồi. Bởi giống cái bao giờ cũng dễ phân tâm. Đấy, thấy chưa? Đang canh gác mà đi bắt rận ở người thì còn gì nữa? Với giống cái thì thân thể mình là quan trọng nhất. Điều ấy thật giản dị và đẹp. Nhưng điều ấy lại đầy xót xa... Ông Diểu tính toán rồi luồn theo hướng ngược gió với con khỉ cái canh gác. Phải tiếp cận đàn khỉ đến hai chục mét thì mới bắn được. Ông bò nhanh và rất khéo léo. Xác định được con mồi rồi là ông chắc chắn thành công. Thiên nhiên đã dành cho ông chứ không ai khác chính con khỉ ấy. Thậm chí ông biết dù ông có đi mạnh chân một chút, gây nên một sự bất cẩn nhố nhăng nào đó cũng chẳng hề gì. Điều ấy tưởng như phi lí mà thật bình thường. Tuy nghĩ vậy nhưng mà ông Diểu vẫn cứ tiếp cận đàn khỉ một cách thận trọng. Ông biết thiên nhiên đầy rẫy bất ngờ. Thận trọng chẳng bao giờ thừa. Ông Diểu tì súng vào một chạc cây. Cái bộ ba trong gia đình khỉ không hề biết rằng tai hoạ đến gần. Con khỉ bố vắt vẻo trên cây bứt quả ném xuống dưới đất cho hai mẹ con. Trước khi ném, bao giờ nó cũng chọn quả ngon chén trước. Hành động ấy thật là đê tiện. Ông Diểu bóp cò. Tiếng súng dữ dội đến nỗi đàn khỉ lặng đi dễ đến một phút. Con khỉ đực buông tay ngã nhào xuống đất nặng nề. Sự hỗn loạn của cả đàn khỉ khiến cho ông Diểu sợ hãi run lên. Ông vừa làm điều ác. Chân tay ông rủn ra, giống cảm giác như người vừa mới làm xong việc nặng. Đàn khỉ thoắt biến vào rừng. Con khỉ mẹ và con khỉ con cũng chạy theo đàn. Được một đoạn, con khỉ mẹ bỗng quay trở lại. Con khỉ đực bị đạn vào vai, nó gượng dậy, nhưng lại vật xuống.
(1) Phóng đãng: buông thả, không có ý thức kiềm chế mình trong các sinh hoạt. (2) Nhà lập pháp: định ra luật pháp, đây chỉ người có quyền định ra mọi phép tắc, quy định.
Con khỉ cái tiến đến gần con khỉ đực một cách thận trọng, nó nhìn ngó xung quanh. Sự im lặng này thật đáng ngờ. Nhưng rồi con khỉ đực cất tiếng gọi nó, tiếng gọ
Con khỉ cái tiến đến gần con khỉ đực một cách thận trọng, nó nhìn ngó xung quanh. Sự im lặng này thật đáng ngờ. Nhưng rồi con khỉ đực cất tiếng gọi nó, tiếng gọi buồn thảm đau đớn. Nó dừng lại lắng nghe với vẻ khiếp sợ hoảng loạn.
Chạy đi! Ông Diểu rên lên khe khẽ. Nhưng con khỉ cái tuồng như muốn liều thí mạng, nó đến gần nâng con khỉ đực nhỏm lên. Ông Diểu tức giận giương súng. Hành động hi sinh thân mình của con khỉ cái làm ông căm ghét. Đồ gian dối, mày chứng minh tấm lòng cao thượng hệt như một bà trưởng giả! Sự tan rã đạo đức bắt đầu từ những tấn kịch thế này, lừa ông sao được? Khi ông Diểu chuẩn bị bóp cò thì con khỉ cái quay lại nhìn ông. Đôi mắt nó sợ hãi kinh hoàng. Nó vứt phịch con khỉ đực xuống đất rồi chạy biến đi. Ông Diểu thở phào rồi khẽ bật cười. Ông nhô hẳn người ra khỏi chỗ nấp.
Sai lầm rồi! Ông Diểu rủa thầm vì ông vừa bước ra thì con khỉ cái quay lại tức thì. "Nó biết mình là người thì thôi hỏng việc!". Y như rằng, con khỉ cái vừa lén nhìn ông vừa lao đến chỗ con khỉ đực. Nó ghì lấy con khỉ đực vào lòng rất nhanh và khéo. Cả hai lăn tròn trên đất. Bây giờ thì con khỉ cái chắc chắn sẽ điên cuồng như một mụ ngốc. Nó sẽ cuồng nhiệt hi sinh bởi lòng cao thượng của nó sẽ được thiên nhiên tính điểm. Ông đã lộ mặt là tên ám sát! Dù chết nó vẫn nhe răng để cười. Bất luận thế nào ông cũng sẽ đau đớn, sẽ thao thức, thậm chí ông sẽ chết sớm hai năm nếu ông bắn nó lúc này. Tất cả chỉ vì ra khỏi chỗ nấp sớm mất hai phút. - Thôi Diểu ơi... - ông buồn bã nghĩ, - với đôi chân thấp khớp thế này thì làm sao mày chạy nhanh bằng lòng tận tuỵ, thuỷ chung của khỉ? Như trêu ngươi, hai con khỉ vừa chạy vừa dìu lấy nhau, con khỉ cái thỉnh thoảng lại huơ huơ đôi chân vòng kiềng trông vừa tức cười lại vừa dâm đãng. Ông Diểu bực mình lấy đà ném mạnh khẩu súng văng về phía trước. Ông mong muốn con vật hoảng sợ buông mồi.
Từ mô đá, bỗng nhiên con khỉ con xuất hiện. Nó túm lấy dây súng của ông kéo lê trên đất. Ba con khỉ vừa bò vừa chạy cuống cuồng. Ông Diểu ngớ ra một lát rồi phá lên cười: tình thế của ông thật là lố bịch!
Nhặt đất đá ném theo lũ khỉ, ông Diểu vừa đuổi vừa la. Lũ khỉ hết sức kinh hoàng, hai con chạy về phía núi, còn con khỉ nhỏ chạy về phía vực. "Mất súng thì hỏng
Nhặt đất đá ném theo lũ khỉ, ông Diểu vừa đuổi vừa la. Lũ khỉ hết sức kinh hoàng, hai con chạy về phía núi, còn con khỉ nhỏ chạy về phía vực. "Mất súng thì hỏng!". Ông Diểu nghĩ thế và đuổi theo con khỉ nhỏ. Khoảng cách rút ngắn đến mức nếu không vì mắc nền đá lởm chởm, ông lao nhoài ra là tóm ngay được khẩu súng. Việc ông Diểu dồn con khỉ nhỏ đến bờ miệng vực đưa đến hậu quả khôn lường. Giữ chặt dây súng, nó lăn xuống miệng vực không chút chần chừ. Vì ít kinh nghiệm, nó không tìm ra giải pháp nào khác trong trường hợp ấy. Ông Diểu tái mặt, mồ hôi toát ra như tắm. Ông đứng trên miệng vực nhìn xuống rùng mình. Từ dưới sâu hun hút vang lên tiếng rú thê thảm của con khỉ nhỏ. Trong kí ức của ông chưa hề có tiếng rú nào tương tự thế này. Ông Diểu lùi lại kinh hoàng. Từ dưới miệng vực, sương mù dâng lên cuồn cuộn, trông vừa kinh dị, vừa đầy tử khí. Sương mù len vào từng chân bụi cây và xoá rất nhanh cảnh vật. Ông Diểu chạy lùi trở lại. Phải lâu lắm, có lẽ từ thời thơ ấu, ông Diểu mới lại có lần chạy như ma đuổi thế này. Đến chân núi đá, ông Diểu kiệt sức. Ông ngồi phệt xuống nhìn về phía vực. Bây giờ sương mù đã trùm kín nó. Ông sực nhớ ra đây là khu vực đáng sợ nhất trong thung lũng, khu vực mà cánh thợ săn đặt tên cho là Hõm Chết. Ở hõm sâu này, gần như đều đặn, năm nào cũng có người bị sương mù giăng bẫy làm cho toi mạng. "Hay là ma?" - ông Diểu nghĩ. "Cô hồn của những bà cô ông mãnh thường biến thành hình khỉ trắng?". Con khỉ này màu trắng. Nó đoạt súng của ông bất thường đến nỗi ông cũng ngờ vực là sao sự thực có thể giản đơn như vậy? - "Ta có mê không?" - ông Diểu nhìn quanh. - "Tất cả như trong mộng mị?" - Ông đứng dậy nhìn lên vách núi bàng hoàng. Phía núi đá ngược chiều Hõm Chết, bầu trời quang đãng không hề vướng gợn sương mù, tất cả cảnh vật lộ rõ từng đường nét. Có tiếng kêu thảng thốt. Ông Diểu trông lên thì bỗng thấy con khỉ đực bị thương nằm vắt ở trên mỏm đá. Không thấy con khỉ cái. Ông mừng quá tìm hướng leo lên. Núi đá dốc và trơn. Leo lên nguy hiểm và vất vả lắm. Ông Diểu lượng sức: "Nhưng dù thế nào thì ta cũng phải tóm được chú mày!". Ông Diểu bình tĩnh bám vào các khe đá nứt leo lên.
Được khoảng chục mét, ông Diểu thấy nóng bừng người. Lựa chỗ đứng thuận tiện, ông cởi bỏ giày và quần áo ngoài để lên một chạc cây duối. Trên mình mỗi chiếc quầ
Được khoảng chục mét, ông Diểu thấy nóng bừng người. Lựa chỗ đứng thuận tiện, ông cởi bỏ giày và quần áo ngoài để lên một chạc cây duối. Trên mình mỗi chiếc quần lót, ông thấy thoải mái. Ông leo thoăn thoắt và càng không ngờ sức mình có thể nhanh nhẹn dẻo dai đến thế. Con khỉ đực bị thương nằm trên ngọn đá phẳng lì và khá chông chênh. Dưới phiến đá, một khe nứt rộng đến gang tay tách nó ra khỏi vách núi. Ông Diểu rùng mình, cảm tưởng như bất cứ lúc nào tảng đá cũng có thể lăn nhào khỏi vị trí ấy làm ông kinh hãi. Thiên nhiên oái oăm lại muốn thử thách thêm lòng dũng cảm của ông sao đó. Ông Diểu lấy hai cùi tay làm tựa để co người lên. Con khỉ tuyệt đẹp, lông mịn và vàng. Nó nằm sấp mình, hai tay cào trên phiến đá như muốn tìm cách nhích lên. Máu đỏ bết bên vai nó. Ông Diểu đặt tay lên mình con khỉ và thấy nó nóng hầm hập. "Dễ đến hơn yến...". Ông Diểu luồn tay xuống dưới ngực con khỉ nâng lên ước lượng. Từ trong ngực nó phát ra tiếng "hừm" nho nhỏ nghe rất đáng sợ, tựa như thần Chết bực mình cáu kỉnh vì sự can thiệp của ông với nó. Ông Diểu rút phắt tay lại. Con khỉ run bắn, nó đưa đôi mắt đờ dại nhìn ông cầu khẩn. Ông Diểu bỗng thấy thương hại. Viên đạn phá vỡ bả vai của nó, làm trồi ra hẳn đoạn xương dài đến bốn phân. Mỗi khi đoạn xương va chạm, con khỉ quằn quại trông rất đau lòng. - "Để thế không ổn!" - ông Diểu vơ lấy một nắm cỏ Lào vò nát. Ông cho vào miệng nhai kĩ. Ông đắp nắm lá vào miệng vết thương con khỉ. Nắm lá sẽ có tác dụng cầm máu cho nó. Con khỉ co rúm người lại và nghiêng đôi mắt ươn ướt nhìn ông. Ông Diểu tránh nhìn vào đôi mắt nó. Một lát, con khỉ rúc hẳn vào hai lòng tay ông Diểu. Miệng nó phát ra âm thanh lắp bắp nghe như tiếng của trẻ con. Ông biết nó đang van xin và tìm một sự giúp rập. Ông rất khó chịu. - "Thà mày chống cự thì tốt cho tao" - ông Diểu nhìn vào cái đầu ngoan ngoãn của con khỉ nhỏ cau mày. - "Mình đâm già rồi... Nó biết người già thì dễ mủi lòng. Bây giờ tao biết lấy gì băng bó cho mày hở khỉ?". Ông Diểu suy nghĩ. Ông đành cởi chiếc quần lót đang mặc. Ông dùng chiếc quần lót ấy để băng vết thương cho nó. Vết thương cầm máu, con khỉ không còn rên nữa.
Cứ thế trần truồng, ông Diểu vừa bế vừa đỡ con khỉ tìm đường tụt xuống chân núi. Thoắt nhiên, đất đá từ lưng chừng núi sụt xuống rào rào như có sức mạnh nào đấy
Cứ thế trần truồng, ông Diểu vừa bế vừa đỡ con khỉ tìm đường tụt xuống chân núi. Thoắt nhiên, đất đá từ lưng chừng núi sụt xuống rào rào như có sức mạnh nào đấy xô đẩy.
Núi lở! Ông Diểu thót mình và bám thật chặt vào tảng đá, kinh hãi. Đoạn đường mà ông leo lên lúc nãy loáng cái chỉ còn một vết chém thẳng phẳng lì. Ông Diểu không còn thấy cây duối để quần áo và giày đâu nữa. Đi xuống đường ấy bây giờ thật nguy hiểm. Đành phải vòng ra sau núi. Xa hơn nhưng lại an toàn. Ông Diểu lần mò đến hơn hai tiếng đồng hồ mới xuống được đến chân núi. Thật chưa bao giờ ông lại vất vả và mệt đến thế. Người ông đầy vết sây sát. Con khỉ sống không ra sống, chết không ra chết. Kéo nó trên đất thì quá đau lòng, mà bế ẵm nó trên tay thì không đủ sức.
Đến chỗ lùm cây dây leo nấp chờ ban sáng, ông Diểu dừng lại để tìm mũ áo và nắm xôi nếp. Ở đấy đùn lên một đống mối to gần bằng cây rạ. Đống mối nhớp nháp một thứ đất mới đỏ au, trên đấy đầy những cánh mối ướt rụi. Khốn nạn, dây vào tổ mối thì những đồ vật của ông thành cám! Thở dài thất vọng, ông Diểu quay lại bế con khỉ lên. "Chẳng lẽ lại cứ nồng nỗng thế này về nhà thì thật khả ố" - Ông Diểu bực mình. - "Mình sẽ thành một trò cười cho thiên hạ mất...". Ông Diểu cứ vừa đi vừa nghĩ và đâm loanh quanh một lúc mới nhận ra con đường. - "Thì đã sao nào" - Ông bỗng bật cười. - "Hỏi ai bắn được con khỉ thế này? Phải yến rưỡi thịt... Lông vàng như nhuộm... Bắn được con vật như thế này thì dẫu mảnh giáp không còn cũng đáng!". Có tiếng động khẽ đằng sau. Ông Diểu giật mình quay lại và nhận ra con khỉ cái. Thấy ông, nó thoắt biến vào bụi rậm. Hoá ra con khỉ cái theo ông từ khi ông ở trên núi mà ông không biết. Ông thấy là lạ. Đi được một quãng, ông Diểu quay lại thì vẫn thấy nó lẽo đẽo đằng sau. Thật khốn nạn quá! Ông Diểu đặt con khỉ đực xuống đất rồi nhặt đất đá đuổi con khỉ cái. Nó kêu the thé rồi chạy biến đi. Chỉ được một lúc, ông Diểu ngó lại thì vẫn thấy nó lẵng nhẵng bám theo.
Cái bộ ba ấy cứ thế lầm lũi xuyên rừng. Con khỉ cái cũng thật kiên trì. Ông Diểu bỗng thấy bị xúc phạm ghê gớm. Tựa như ông bị theo dõi, bị đòi ăn vạ. Bây giờ,
Cái bộ ba ấy cứ thế lầm lũi xuyên rừng. Con khỉ cái cũng thật kiên trì. Ông Diểu bỗng thấy bị xúc phạm ghê gớm. Tựa như ông bị theo dõi, bị đòi ăn vạ. Bây giờ, cả con khỉ đực cũng đã nhận ra tín hiệu vẫy gọi của đồng loại nó. Nó cứ giãy giụa, nó làm cho ông khổ vô cùng. Ông Diểu mệt lả, ông không còn sức giữ con khỉ nữa. Hai tay con khỉ cào trên ngực ông toé máu. Cuối cùng, không thể chịu nổi, ông đành tức giận ném nó xuống đất. Con khỉ đực nằm dài trên vạt cỏ ướt. Ông Diểu buồn bã ngồi nhìn. Cách đó không xa, con khỉ cái cũng thập thò sau một gốc cây theo dõi. Ông Diểu thấy buồn tê tái đến tận đáy lòng. Ông nhìn cả hai con khỉ và thấy cay cay nơi sống mũi. Hoá ra ở đời, trách nhiệm đè lên lưng mỗi sinh vật quả thật nặng nề. - "Thôi tao phóng sinh cho mày!" - Ông Diểu ngồi yên một lát rồi bỗng đứng dậy nhổ bãi nước bọt xuống dưới chân mình. Lưỡng lự giây phút rồi ông vội vã bỏ đi. Hình như chỉ chờ có thế, con khỉ cái vọt ngay ra khỏi chỗ nấp, chạy vội đến chỗ con khỉ đực nằm. Ông Diểu rẽ sang một lối đi khác. Ông muốn tránh sẽ gặp người. Lối này đầy những bụi gai ngáng đường nhưng hoa tử huyền nhiều không kể xiết. Ông Diểu dừng lại sững sờ. Loài hoa tử huyền cứ ba chục năm mới nở một lần. Người nào gặp hoa tử huyền sẽ gặp may mắn. Hoa này màu trắng, vị mặn, bé bằng đầu tăm, người ta vẫn gọi hoa này là muối của rừng. Khi rừng kết muối, đấy là điềm báo đất nước thanh bình, mùa màng phong túc(1). Ra khỏi thung lũng, ông Diểu đi xuống cánh đồng. Mưa xuân dịu dàng nhưng rất mau hạt. Ông cứ trần truồng như thế, cô đơn như thế mà đi.
Chỉ một lát sau, bóng ông nhoà vào màn mưa. Chỉ ít ngày nữa sang tiết Lập hạ. Trời sẽ ấm dần.
1986
(Truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, NXB Văn học - Công ti cổ phần Văn hoá Đông A, Hà Nội, 2020, tr. 109 - 114)
(1) Phong túc: giàu có, đầy đủ.
Nguyễn Huy Thiệp (1950 - 2021) quê ở thành phố Hà Nội, tốt nghiệp Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1972, từng dạy học mười năm ở miền núi Tây Bắc. Xuất hiện tr
Nguyễn Huy Thiệp (1950 - 2021) quê ở thành phố Hà Nội, tốt nghiệp
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội năm 1972, từng dạy học mười năm ở miền núi Tây Bắc. Xuất hiện trên văn đàn với những truyện ngắn in trên báo Văn nghệ thời kì Đổi mới, ngay lập tức, ông trở thành một hiện tượng gây tranh luận sôi nổi. Đến nay, ông đã được nhìn nhận là một cây bút xuất sắc của văn học Việt Nam hiện đại. Nguyễn Huy Thiệp sáng tác cả kịch, tiểu thuyết, thơ và viết tiểu luận nhưng truyện ngắn mới là thành tựu đặc sắc nhất của ông. Nổi bật ở truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp là cái nhìn sắc lạnh về hiện thực và lịch sử; bút pháp cô đọng, dồn nén và ngôn ngữ giàu tính đối thoại, thể hiện được sự phồn tạp, bí ẩn của đời sống. Các tác phẩm tiêu biểu: Tướng về hưu (tập truyện ngắn, 1987), Những Nguyễn Huy Thiệp ngọn gió Hua Tát (tập truyện ngắn, 1989), Như những ngọn gió (tuyển tập Ảnh: Nguyễn Đình Toán truyện ngắn và kịch, 1995), Tuổi hai mươi yêu dấu (tiểu thuyết, 2003), Giăng lưới bắt chim (tập tiểu luận, 2006),...
Muối của rừng được in lần đầu trên báo Văn nghệ năm 1987, thể hiện quan niệm của
Nguyễn H uy Thiệp về mối quan hệ giữa con người với đời sống tự nhiên. Đây cũng là một chủ đề nổi bật mà Nguyễn Huy Thiệp quan tâm thể hiện trong nhiều sáng tác khác, trên cơ sở quan sát sự trượt dài của con người trong đời sống khi đánh mất bản tính tự nhiên tốt đẹp. Xét về mặt nghệ thuật, cách kể chuyện từ nhiều điểm nhìn và sử dụng một số chi tiết kì ảo có thể được xem là nét đặc sắc đáng chú ý của truyện ngắn này.
Giữa nhan đề Muối của rừng và nội dung câu chuyện có liên hệ với nhau như thế nào?
Hành trình đi săn của ông Diểu cũng là hành trình trải nghiệm và nhận thức. Bạn hãy kể tóm tắt hành trình đó bằng sơ đồ.
Ông Diểu đã có những ý nghĩ gì khi chứng kiến đời sống của đàn khỉ trong khu rừng mùa xuân? Bạn có đồng tình với những ý nghĩ đó không? Vì sao?
Từ lúc đến Hõm chết, những sự việc kì lạ đã làm cho ông Diểu thay đổi cảm xúc và suy nghĩ như thế nào?
Bạn nghĩ gì về chi tiết "hoa tử huyền" xuất hiện ở cuối truyện?
Phân tích sự tương phản về diện mạo và tình thế của ông Diểu được kể ở đầu truyện và cuối truyện, từ đó, làm rõ thông điệp của tác phẩm.
Những chi tiết kì ảo trong Muối của rừng có điểm gì khác với chi tiết kì ảo trong Đền thiêng cửa bể?
kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) trình bày suy nghĩ của bạn về vai trò của yếu tố kì ảo trong truyện ngắn Muối của rừng.
Thực hành tiếng Việt Nghệ thuật sử dụng điển cố trong tác phẩm văn học Dựa vào việc tìm hiểu các cước chú trong văn bản Đền thiêng cửa bể, hãy xác định các điển
Thực hành tiếng Việt
Nghệ thuật sử dụng điển cố trong tác phẩm văn học
Dựa vào việc tìm hiểu các cước chú trong văn bản Đền thiêng cửa bể, hãy xác định các điển cố trong đoạn trích sau:
Trộm nghĩ dời củi khỏi bếp tranh, để phòng cháy trước khi chưa cháy, dùng dâu ràng cửa tổ để ngừa mưa trước lúc chưa mưa. Dân tình dễ chìm đắm vào sự yên vui, còn thế vận khó lòng giữ được luôn bình trị [...]. Thần là kẻ thiếp hèn mọn, tên tự Bích Châu, lúc nhỏ sinh ở bồng môn, khi lớn được hầu nơi tiêu thất [...]. Xin bày tỏ mười điều băn khoăn tấc dạ:
Một là, nâng giữ cỗi gốc của nước, trừ hà bạo thì lòng người yên vui.
Hai là, giữ phép xưa bỏ phiền nhiễu thì kỉ cương không rối.
Ba là, nén kẻ quyền thần, để ngăn ngừa chính sự mọt nát.
Bốn là, thải bớt kẻ nhũng lạm để trừ tệ khoét đục của dân.
Năm là, xin cổ động Nho phong, khiến cho đuốc lửa cùng ánh mặt trời soi sáng.
Sáu là, mở đường cho người nói thẳng, để cho cánh cửa của lòng thành cùng với đường can gián đều mở toang.
Bảy là, cách kén quân, nên chú trọng vào dũng lực hơn là cao lớn.
Tám là, chọn tướng nên cầu người thao lược mà không căn cứ vào thế gia.
Chín là, khí giới quý hồ bền sắc, không chuộng văn hoa.
Mười là, trận pháp cốt cho tề chỉnh, cần chi điệu múa.
Mười điều kể trên rất là thiết thực, phơi bày tấm lòng trung, mong được bề trên soi xét. Hay tất làm, dở tất bỏ, vua nghĩ đến chăng! Nước được trị, dân được yên, thiếp mong lắm vậy!
Gợi ý: Tìm đoạn trích ở tr. 95; theo dõi những cước chú có liên quan để nhận diện được các điển cố. (Điển cố có thể được tác giả sử dụng dưới hình thức nhân danh, địa danh.)
Nhận xét về tác dụng của việc dùng điển cố trong đoạn trích sau:
Thiếp là cung nhân đời Trần Duệ Tông, không bị chìm đắm ở bến Đỗ Phụ và cũng không bị nước cuốn ở Tiêm Đài, chỉ là hồng nhan bạc phận, chiếc bóng một mình, phiêu lưu vào trong tay yêu quái. Từ khi về nơi thuỷ quốc, ở lẫn với loài hôi tanh, xấu hổ làm vợ họ Trương, bi luỵ làm tù nước Sở, ngậm sâu như biển, coi ngày bằng năm, giận thân không thể hoá ra hồn tinh vệ, chỉ đau lòng mà thốt ra phú Li tao. May sao ngày nay gặp đức Thánh hoàng, dám xin cả gan tâu bày, mong được ra tay tế độ, vớt kẻ trầm luân, để cho tiện thiếp lại được trông thấy ánh sáng mặt trời. Đó là ân lớn của bệ hạ tái tạo vậy.
Gợi ý: Tương tự cách thực hiện bài tập 1, trước hết, cần tìm đoạn trích ở tr. 100 và nhận diện các điển cố xuất hiện trong đó. Tiếp sau, thử diễn đạt lại nội dung đoạn trích theo cách không dùng các điển cố và so sánh đoạn văn vừa viết với nguyên gốc để rút ra những nhận xét cần thiết theo yêu cầu của bài tập.
VIẾT Viết bài văn nghị luận về việc vay mượn – cải biến – sáng tạo trong một tác phẩm văn học Theo dõi lịch sử văn học, chúng ta thường gặp hiện tượng: người sá
VIẾT
Viết bài văn nghị luận về việc vay mượn – cải biến – sáng tạo trong một tác phẩm văn học
Theo dõi lịch sử văn học, chúng ta thường gặp hiện tượng: người sáng tác vay mượn một số yếu tố của những tác phẩm ra đời trước đó (cùng nền văn học hay khác nền văn học) để sáng tạo nên tác phẩm mới. Trong đó, rất phổ biến là việc vay mượn nhiều yếu tố của văn học dân gian – loại hình sáng tác thường được xem là cội nguồn của văn học viết. Vay mượn không đồng nghĩa với việc “bê nguyên xi” những gì đã có mà luôn đi kèm với sự cải biến (hay biến đổi, cách tân), sáng tạo để chất liệu cũ có thể giúp người viết thể hiện được cảm quan nghệ thuật mới, ý tưởng sáng tác mới của mình. Đây là một đối tượng khám phá thú vị. Theo yêu cầu viết của bài này, khi bàn về giá trị một tác phẩm, cần tập trung phân tích hiện tượng vay mượn – cải biến – sáng tạo. Định hướng này sẽ giúp bạn có cái nhìn rộng mở hơn về tác phẩm với tư cách là sản phẩm của việc kế thừa, giao thoa, tương tác, sáng tạo diễn ra không ngừng trong đời sống văn học.
Yêu cầu
Giới thiệu chung về tác phẩm được lựa chọn; mối quan hệ giữa tác phẩm đó với tác phẩm mà nó đã chịu ảnh hưởng.
Chỉ ra và phân tích được các phương diện, khía cạnh chủ yếu của sự tiếp nhận, chịu ảnh hưởng,... trong tác phẩm.
Chỉ ra và phân tích được những điểm cách tân, sáng tạo của tác giả khi tiếp nhận ảnh hưởng từ tác phẩm khác.
Đánh giá giá trị của tác phẩm xét trên phương diện tiếp nhận và sáng tạo dựa vào các dẫn chứng cụ thể.
Bài viết tham khảo Mẫu gốc(*) sơn tinh, thuỷ tinh và sáng tạo của hoà vang trong truyện ngắn sự tích những ngày đẹp trời (Trích) Nguyễn Thị Nương Sơn Tinh, Thuỷ
Bài viết tham khảo
Mẫu gốc(*) sơn tinh, thuỷ tinh và sáng tạo của hoà vang trong truyện ngắn sự tích những ngày đẹp trời
(Trích) Nguyễn Thị Nương
Sơn Tinh, Thuỷ Tinh là một thần thoại đã được truyền thuyết hoá, nằm trong chuỗi truyền thuyết về thời Hùng Vương. Tình huống hấp dẫn, hình tượng độc đáo khiến Sơn Tinh, Thuỷ Tinh trở thành một trong những mẫu gốc có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống của nhân dân và trong văn học viết [...]. Trong số đó, sự hồi sinh độc đáo và thú vị nhất của mẫu gốc Sơn Tinh, Thuỷ Tinh được thể hiện ở truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời của Hoà Vang. Người cầm bút "mang hồn cổ tích" này thực sự đã tạo nên một sinh mệnh mới cho câu chuyện xưa.
1. Biến đổi chủ đề và cốt truyện
[...] Viết Sự tích những ngày đẹp trời, Hoà Vang vẫn dựa trên nền cơ bản của cốt truyện cũ, không thay đổi những chi tiết, sự kiện đã hằn sâu trong tâm thức của bao nhiêu thế hệ, nhưng đã chuyển hướng tác phẩm của mình sang một chủ đề hoàn toàn mới: khám phá vẻ đẹp bí ẩn, kì diệu của tình yêu; sự phong phú, phức tạp của tâm hồn con người. Xuất phát từ cảm hứng này, Hoà Vang đã tạo dựng một cốt truyện với hàng loạt xung đột mới: xung đột giữa Thuỷ Tinh và Vua Hùng, xung đột giữa Thuỷ Tinh và đám thuỷ thần thuộc hạ, xung đột giữa bổn phận và khát vọng tình yêu trong tâm hồn Mị Nương,... Đặc biệt, mâu thuẫn Sơn Tinh và Thuỷ Tinh đã hoàn toàn bị lược bỏ [...]. Trong mẫu gốc, yếu tố đóng vai trò quyết định sự thành, bại của hai vị thần trong chuyện hôn nhân là thời gian sính lễ được mang tới sớm hay muộn. Tác giả dân gian đã miêu tả về các món lễ vật rất cụ thể, song nhiều tác giả đời sau đã không chú ý đến chi tiết đặc sắc này. Tiếp nối mạch chủ đề của mẫu gốc, hầu hết các tác phẩm đều tập trung phát triển các chi tiết miêu tả cuộc chiến giữa hai vị thần. Lựa chọn chủ đề ca ngợi tình yêu, Hoà Vang đã không đi theo hướng đó mà chú trọng khám phá nguyên nhân làm nảy sinh bi kịch tình yêu Thuỷ Tinh - Mị Nương. Vì vậy, chi tiết Vua Hùng thách cưới được nhà văn lựa chọn làm đầu mối của
(*) Mẫu gốc: nguyên mẫu, nguồn trực tiếp mà các sáng tạo về sau khai thác với những biến đổi và sáng tạo riêng.
hệ thống xung đột mới. Tác giả đặc biệt chú ý cách ứng xử "thiếu công bằng" của nhà vua đối với Thuỷ Tinh khi yêu cầu sính lễ toàn là các sản vật của Đất, của N
hệ thống xung đột mới. Tác giả đặc biệt chú ý cách ứng xử "thiếu công bằng" của nhà vua đối với Thuỷ Tinh khi yêu cầu sính lễ toàn là các sản vật của Đất, của Núi. Tính chất thiên vị của các lễ vật vốn ẩn chứa thái độ của nhân dân với Thuỷ Tinh, kẻ đại diện cho sức mạnh đáng sợ và đáng ghét của thiên tai, lũ lụt. Giờ đây, sự thiên vị này đã được chuyển hẳn sang Vua Hùng, người đứng đầu trăm họ. Điều thú vị là thái độ đó lại được Hoà Vang lí giải theo một hướng mới, độc đáo và cũng rất logic. Căn nguyên chính là "sai lầm" của Thuỷ Tinh: chàng trai đã vội vã bày tỏ với Vua Hùng những cảm xúc nồng cháy của trái tim đang yêu [...]. Trọng trách với trăm họ khiến nhà vua khó có thể lắng nghe và trân quý tiếng nói bộc bạch tình yêu của Thuỷ Tinh hơn tiếng nói hứa hẹn bổn phận của Sơn Tinh. Và lễ vật thách cưới đã được đưa ra, rành mạch, dứt khoát, hàm chứa sự ưng thuận với lời cầu hôn của Thần Núi và cả lời chối từ dành cho Thần Nước. Xung đột đầu tiên giữa vị vua "trọng việc hơn trọng tình" với chàng trai "luỵ tình" đã làm tan vỡ giấc mơ hạnh phúc của thuỷ thần và cũng mở ra các tuyến xung đột khác.
Nương theo dòng chính của cốt truyện xưa, Hoà Vang đã sáng tạo thêm nhiều tình tiết mới. Thế giới đơn giản, sáng rõ của thần thoại, truyền thuyết được thay thế bằng thế giới phức tạp, đa chiều của cuộc sống hiện đại [...]. Sáng tạo những xung đột mới, những tình tiết mới, Hoà Vang đã mang lại khả năng phản ánh hiện thực phong phú và gia tăng sức cuốn hút cho cốt truyện.
2. Biến đổi nhân vật
Do biến đổi chủ đề nên vị trí trong cốt truyện và tính cách của các nhân vật trong Sự tích những ngày đẹp trời đều có sự thay đổi. Hình tượng trung tâm giờ đây không còn là người anh hùng trị thuỷ Sơn Tinh mà là cặp đôi Thuỷ Tinh - Mị Nương. Diện mạo tính cách của từng nhân vật cũng được nhà văn khắc hoạ phong phú hơn, con người hơn.
2.1. Nhân vật Thuỷ Tinh Truyền thuyết Sơn Tinh, Thuỷ Tinh dựng nên hình tượng Thuỷ Tinh như một ẩn dụ cho sức mạnh hung bạo của tự nhiên, sức tàn phá khủng khiếp của lũ lụt. Các tác phẩm sau này cũng thường giữ nguyên hình ảnh một Thuỷ Tinh dữ tợn, hung ác, thù dai. Nó phản ánh thái độ của người xưa đối với nạn lụt lội từng đem đến bao thảm hoạ. [...]
Phải đến Sự tích những ngày đẹp trời của Hoà Vang, nhân vật Thuỷ Tinh mới hoàn toàn "thoát xác" khỏi hình vóc cũ để hiện lên với vẻ đẹp hoàn hảo của một người tình lí tưởng. Dáng vẻ bên ngoài đẹp và buồn, cường tráng mà hào hoa; tâm hồn sôi nổi, nồng nhiệt mà vẫn dịu dàng, điềm đạm trước người yêu. Điều kì lạ là sự thay đổi này trái ngược hẳn với cách hình dung truyền thống mà vẫn tự nhiên và đầy sức thuyết phục. Có lẽ vì nhân vật đã được tắm trong thứ ánh sáng huyền diệu của tình yêu; được đặt vào một "lĩnh vực" mà sự phức tạp, bí ẩn, bất ngờ,... mặc nhiên tồn tại!
Hình tượng Thần Biển của Hoà Vang gắn liền với cả một thế giới cảm xúc yêu đương nồng nàn, mê đắm. Từ những rung động đầu tiên nơi nguồn suối, những nhớ nhung c
Hình tượng Thần Biển của Hoà Vang gắn liền với cả một thế giới cảm xúc yêu đương nồng nàn, mê đắm. Từ những rung động đầu tiên nơi nguồn suối, những nhớ nhung cồn cào ngoài biển cả, niềm hân hoan lúc lên đường đến Phong Châu, nỗi bồn chồn, khắc khoải đợi phút giây gặp mặt... cho đến cảm giác bàng hoàng và nỗi đau đớn âm thầm, dữ dội khi để mất người yêu. Trái tim chàng cháy rực ngọn lửa tình yêu có thể làm sôi sục ba tầng nước của Thuỷ Tinh cung.
Bị nỗi đau khổ, nhớ thương giày vò, hành hạ, nếu có một phút giây chàng không kiềm chế được nỗi đau và "điên cuồng triển hết sức mình động biển", thì cơn hồng thuỷ ấy sẽ tức khắc biến núi Tản, Phong Châu,... thành "nghìn trùng sóng vỗ mãi mãi". Nhưng chưa bao giờ Thuỷ Tinh có mặt trong những cuộc báo thù của muôn loài thuỷ tộc vì nỗi sợ này: "Tôi sẽ mất em, nỗi nhớ em, lòng mong muốn hướng về em, mất hết, mất vĩnh viễn.". Chỉ cần được nhớ thương, thậm chí đau khổ vì nỗi thương nhớ ấy, đối với chàng, cũng đã là hạnh phúc. Ngay trong cuộc trùng phùng mà Thuỷ Tinh ngày đêm mong ước, thậm chí coi đó là niềm hi vọng để sống, chàng vẫn một niềm gìn giữ, trân trọng hạnh phúc của người con gái mình yêu thương. Vì sự thanh thản của tâm hồn nàng, chàng có thể hi sinh mọi khát khao của riêng mình. Theo lời Mị Nương, chàng quay về biển cả, để nuôi giữ ngọn Hoả Tâm nồng ấm cho đại dương mãi "trong sạch, phóng khoáng, quyến rũ, tràn đầy tình yêu". Ngòi bút Hoà Vang đã "khai sinh" một Thuỷ Thần hoàn toàn mới - biểu tượng của người tình lí tưởng.
2.2. Nhân vật Mị Nương Trong mẫu gốc, Mị Nương chỉ được giới thiệu như một "nguyên cớ đẹp" dẫn đến cuộc giao tranh của hai vị thần hùng mạnh. Các tác giả trung đại cũng không chú ý miêu tả nhân vật này... Vì thế, đối với Hoà Vang, Mị Nương như khối ngọc còn ẩn mình trong đá. Và tay thợ tài hoa ấy đã dồn cả tài năng, tâm huyết để tạc nên một hình tượng Mị Nương của riêng mình. Nàng đích thực là người con gái của nước Việt xưa: nết na, hiền thục, vâng theo khuôn phép, một niềm trong bổn phận làm con, làm vợ. Mị Nương trọng chồng, tin chồng, nhất nhất chiều theo mọi sự sắp đặt của chồng. Nhưng tâm hồn nàng đã không hoàn toàn "yên ngủ" trong cuộc sống "tuyệt vời hạnh phúc, mẫu mực". Mị Nương vẫn ấp ủ trong lòng những "chút riêng nhỏ âm thầm" mà ngay cả vị Thần Núi khôn ngoan, đầy thiên lương cũng không thấu hết. Nàng nhớ tuổi hoa niên, thèm sống lại những khoảnh khắc trong ngần, phóng khoáng giữa thiên nhiên, sống thực với mình, không bị kiềm toả bởi lễ nghi, địa vị. Nhà văn đã mượn nỗi nhớ thương muôn thuở trong lòng những người con gái lấy chồng xa để mở ra thế giới tâm hồn phong phú, tinh tế của nhân vật này. Đó cũng là cách Hoà Vang tiếp nối dòng cảm hứng ngợi ca sức sống của nhân tính và sức hút mãnh liệt của nhân thế. Cùng với nỗi nhớ nhà, còn có sự
thức dậy của những khao khát vô hình mà chính Mị Nương cũng khó lòng nhận diện. Nó tồn tại trong vô thức, tự thuở nàng còn hồn nhiên trong niềm vui trẻ thơ, cất
thức dậy của những khao khát vô hình mà chính Mị Nương cũng khó lòng nhận diện. Nó tồn tại trong vô thức, tự thuở nàng còn hồn nhiên trong niềm vui trẻ thơ, cất lên tiếng hát giữa lòng con suối đầu nguồn. [...] Dù đã bao năm tận mắt chứng kiến cuộc báo thù hung bạo của thuỷ thần, nhìn thấy người đời vẽ "tên chúa trùm nạn lụt" với bộ mặt xanh lét, đôi mắt ti hí gian xảo, đầu úp một con ốc vặn xoắn hèn mọn..., nàng vẫn nhận ra con người thực của Thuỷ Tinh "chàng trai tuyệt vời đẹp và buồn". Tiếng gọi thốt lên từ đáy lòng sau bấy nhiêu thời gian xa cách đã để lộ tình yêu mà nàng từng giấu kín với cả bản thân mình!
Trong tình yêu Thuỷ Tinh, Mị Nương đã tìm lại trọn vẹn bản thân mình nhưng nàng chưa từng có ý nghĩ vượt qua một ranh giới nào của khuôn phép. Nàng ngỡ mình sẽ chẳng bao giờ phải sống trong cảm giác có lỗi với người chồng mẫu mực. Thuỷ Tinh cũng không hề muốn làm xáo trộn cuộc sống êm đềm, hạnh phúc của nàng. Nàng không thể có được sự bình yên như cũ nhưng cuộc sống của nàng phong phú hơn, đẹp hơn, giàu ý nghĩa hơn. Nàng đón đợi những hạt mưa Thuỷ Tinh trong vắt bên khuôn cửa sổ. Và ngay trong những vách gỗ của lâu đài Thần Núi, nàng âm thầm lắng nghe tiếng vọng rì rầm của muôn ngàn con sóng "nghe, mà cồn cào tưởng đến biển, mà khát khao được thấy biển một lần...". Để rồi cuối cùng, tâm hồn Mị Nương thăng hoa trong khát vọng tình yêu thuần khiết, tìm về với Biển. Phải nói, đây là một trong những trang viết đậm chất cổ tích nhất, mà cũng hiện đại nhất của Hoà Vang [...].
[...] Trong Sự tích những ngày đẹp trời, Hoà Vang mang lại ánh sáng lung linh cho câu chuyện bằng lời kể giàu chất thơ, giàu cảm hứng lãng mạn. Ông không ngại ngần dùng lối nói du dương, những câu văn nhiều vần điệu có khả năng hồi sinh tư duy hồn nhiên, lãng mạn của người đọc, đưa họ về với tuổi hoa niên, yêu và xúc động trước "những lời có cánh" như mạch nước trong ngần, mát lành, róc rách,... Nhiều câu văn, đoạn văn cứ ngân nga mãi trong lòng người. Giọng kể trong Sự tích những ngày đẹp trời cũng vang lên với nhiều cung bậc, nhiều âm sắc. Có chất giọng khi thì sôi nổi, nồng nàn; khi trầm buồn, khi thiết tha của người tình Thuỷ Tinh. Có giọng điệu trầm tĩnh, ấm áp của một Sơn Tinh trí tuệ và bao dung; có giọng điệu vừa trẻ trung, thơ ngây, nũng nịu vừa đằm thắm của nàng công chúa nề nếp, đoan trang - biết mình yêu và được yêu. Nhưng ấn tượng sâu đậm nhất vẫn là giọng của người kể chuyện với tấm lòng trẻ thơ đã làm sống dậy những cảm xúc trong sáng, mơ mộng và tạo nên một thế giới cổ tích hoàn hảo. [...]
(Nguyễn Thị Nương, http://nguvan.hnue.edu.vn, ngày 11/10/2020)
Theo tác giả bài viết, trong truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời, Hoà Vang đã kế thừa và làm biến đổi những phương diện cơ bản nào của "mẫu gốc"? Khi bàn về
Theo tác giả bài viết, trong truyện ngắn Sự tích những ngày đẹp trời, Hoà Vang đã kế thừa và làm biến đổi những phương diện cơ bản nào của "mẫu gốc"?
Khi bàn về sự "biến đổi" của nhân vật ở truyện ngắn so với nhân vật ở "mẫu gốc", theo bạn, tác giả bài viết đã có những phát hiện mới mẻ nào?
Nêu nhận xét ngắn gọn về cách đánh giá của tác giả bài viết đối với những điểm sáng tạo của Hoà Vang trong việc biến đổi các yếu tố kì ảo.
Qua việc tìm hiểu bài viết tham khảo, hãy chia sẻ thu hoạch của bạn trong việc rèn kĩ năng viết bài nghị luận về vấn đề vay mượn - cải biến - sáng tạo trong một tác phẩm văn học.
Thực hành viết
Chuẩn bị viết
Chọn một tác phẩm (thơ, truyện ngắn, truyện thơ, tiểu thuyết,...) có biểu hiện tương đối rõ sự vay mượn - cải biến - sáng tạo so với tác phẩm có trước. - Chú ý chỉ ra được những phương diện vay mượn - cải biến trong tác phẩm. Sắp xếp các dẫn chứng thông qua lập biểu khảo sát. - Xác định phạm vi nội dung và trọng tâm bài viết (vấn đề nghị luận); đặt nhan đề cho bài viết của mình.
Một số gợi ý: y Trong số các tác phẩm văn học viết mà bạn đã biết, có thể có những tác phẩm vay
mượn cốt truyện, nhân vật, sự kiện, hình tượng,... từ một tác phẩm văn học dân gian. Hãy nêu một vài ví dụ tiêu biểu. y Nhiều tác phẩm văn học Việt Nam đã vay mượn cốt truyện, chịu ảnh hưởng ở các mức
độ và phương diện khác nhau của tác phẩm văn học nước ngoài. Lựa chọn để trình bày về một trường hợp như vậy. y Sử dụng điển cố là một trong những biểu hiện của hiện tượng vay mượn và cải biến
trong tác phẩm văn học. Hãy trình bày về một trường hợp sử dụng điển cố mà bạn cho là độc đáo.
Tìm ý, lập dàn ý Tìm ý
Có thể tự đặt ra các câu hỏi xếp theo nhóm như sau để tìm ý: - Có những thông tin nổi bật gì cần giới thiệu liên quan đến nhan đề, thể loại, tác giả, ý nghĩa của tác phẩm "nguồn" và tác phẩm chịu ảnh hưởng?
Sự tiếp nhận có ý thức được thể hiện rõ trên những phương diện nào (thể loại, cốt truyện, điển cố,... hay cảm hứng, quan điểm, phong cách,...)? Trong đó, phương
Sự tiếp nhận có ý thức được thể hiện rõ trên những phương diện nào (thể loại, cốt truyện, điển cố,... hay cảm hứng, quan điểm, phong cách,...)? Trong đó, phương diện nào cần được đặc biệt nhấn mạnh?
Bạn nhận diện sự tiếp nhận (chịu ảnh hưởng, vay mượn) dựa trên những yếu tố hoặc cơ sở nào?
Tác dụng, ý nghĩa của sự cải biến, cách tân là gì? - Nên đánh giá về mức độ, phạm vi, tính chất,... của sự vay mượn và cải biến như thế nào cho thoả đáng?
Lập dàn ý
Mở bài: Giới thiệu ngắn gọn các thông tin về tác giả, tác phẩm, trọng tâm vấn đề (khía cạnh nào của sự vay mượn - cải biến) mà bài viết bàn luận.
Thân bài: Cần triển khai các ý chính sau đây: + Nhận diện về phạm vi, tính chất của việc tiếp nhận, chịu ảnh hưởng. + Phân tích, đánh giá sự vay mượn, tiếp nhận, chịu ảnh hưởng trên các phương diện cụ thể.
Phân tích, đánh giá những điểm cải biến, sáng tạo của tác giả trong quá trình vay mượn. Lưu ý: Việc sắp xếp hệ thống ý chính cần linh hoạt, phụ thuộc vào ý tưởng triển khai mạch nghị luận. Ví dụ, có thể sắp xếp theo cấu trúc: các phương diện chỉ vay mượn mà không cải biến, vay mượn nhưng cải biến một phần, vay mượn về mặt hình thức nhưng cải biến hoàn toàn về nội dung,...
Kết bài: Ý nghĩa của việc tìm hiểu về sự vay mượn và cải biến trong tác phẩm. Nêu đánh giá chung và hướng khám phá, tìm tòi tiếp theo.
Viết
Triển khai các ý thành một hoặc một vài đoạn văn. Chú ý sự phù hợp về dung lượng (độ dài) của ý chính (vay mượn - cải biến) và các ý phụ.
Hệ thống các dẫn chứng (trích dẫn, số liệu thống kê,...) gắn với từng luận điểm cần rõ ràng, xác đáng. Biết trích dẫn ý kiến từ các tài liệu tham khảo một cách hợp lí, trình bày theo đúng quy định.
Tổ chức liên kết hệ thống ý một cách chặt chẽ. - Lựa chọn từ ngữ thích hợp, nhất là hệ thống các từ ngữ thể hiện sự so sánh, đánh giá.
Chỉnh sửa, hoàn thiện – Đọc lại và kiểm tra bài viết cẩn thận, từ chỉnh thể văn bản đến chi tiết là câu văn; chú ý các yêu cầu cụ thể của kiểu bài. – Kiểm tra t
Chỉnh sửa, hoàn thiện
– Đọc lại và kiểm tra bài viết cẩn thận, từ chỉnh thể văn bản đến chi tiết là câu văn; chú ý các yêu cầu cụ thể của kiểu bài.
– Kiểm tra tính logic của mạch ý đã triển khai; tính hợp lí của dẫn chứng; sự khách quan trong bàn luận, so sánh, đánh giá,… về mức độ vay mượn, cải biến sáng tạo của tác giả.
– Rà soát, chỉnh sửa các lỗi về chính tả, từ ngữ, ngữ pháp; kiểm tra sự liên kết giữa các câu trong đoạn và giữa các đoạn trong bài viết.
NÓI VÀ NGHE
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG 1. Bài học đã đưa lại cho bạn những hiểu biết gì về đặc điểm nổi bật của truyện truyền kì thời trung đại? 2. Yếu tố kì ảo trong truyện truyền k
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG
1. Bài học đã đưa lại cho bạn những hiểu biết gì về đặc điểm nổi bật của truyện truyền kì thời trung đại?
2. Yếu tố kì ảo trong truyện truyền kì và yếu tố kì ảo trong một số thể loại văn học khác (truyện thuyết, truyện cổ tích, truyện ngắn hiện đại,...) có những điểm giống, khác nhau như thế nào?
3. Tìm đọc một tác phẩm văn học hiện đại có yếu tố kì ảo, viết bài giới thiệu ngắn gọn về tác phẩm đó.
Bến trần gian (Trích) Lưu Sơn Minh⁽¹⁾ Anh đã đi mấy chục năm, vượt qua bao nhiêu khuôn mặt chỉ để đêm nay tới đây và gọi “Đò ơi!”. Dòng sông không hiểu đang chả
Bến trần gian
(Trích)
Lưu Sơn Minh⁽¹⁾
Anh đã đi mấy chục năm, vượt qua bao nhiêu khuôn mặt chỉ để đêm nay tới đây và gọi “Đò ơi!”.
Dòng sông không hiểu đang chảy hay đã ngừng chảy từ lâu. Chỉ có ánh trăng rựt rè sáng một nửa sông phía bên kia không bị bóng cây si che lấp [...]. Hồi còn bé, bà thường kể cho anh nghe ngoài sông đêm có tiếng ma gọi đò, tiếng gọi như một lời khẩn cầu có sức hút huyền bí đến lạ lùng. Bao nhiêu cô gái đã chạy ra bến và chèo một mạch qua sông rồi lại chèo về, cứ thế cho đến sáng. Sau đó, chẳng còn ai dám lấy họ nữa.
Bóng anh trôi nhẹ ven sông, đổ lên những thân cây đẫm sương. Mấy chục năm, cây cỏ vẫn thế. Anh cứ trôi, trôi mãi... và cất tiếng gọi: “Đò... ơi, đò...”.
*
Bà cụ Lăng lợm khọm đi ra sau vườn. Đêm nay trăng sáng quá, bà không sao ngủ được. Bà nhớ lại đêm trước ngày thằng Lăng đi bộ đội. Sau khi dự hội diễn ở ngoài đình trở về, nó lặng lẽ ngồi đầu hè thổi sáo. Bà thì ngồi trong nhà ngắm nhìn đứa con trai duy nhất. Bóng nó đổ xuống sân lừng lững. Bà thấy mắt mình nhoà đi, hình như bà khóc... Cái bóng cứ tự nhiên mờ dần dưới chân Lăng. “Chết... mất bóng thì mày thành ma hở Lăng?”... Bà vội giụi mắt, không, cái bóng Lăng vẫn còn nguyên ở dưới sân. Đúng, bà nhớ lắm, nó quay lại cười với bà: “U đi ngủ đi, con ngồi thêm chút nữa rồi con cũng đi ngủ. Đêm nay trăng sáng quá”...
⁽¹⁾ Lưu Sơn Minh sinh năm 1974 tại thành phố Hà Nội, thành công nổi bật với những truyện viết về đề tài lịch sử. Các tác phẩm chính: Mưa sâm cầm (tập truyện ngắn, 1999), Trần Quốc Toản (tiểu thuyết, 2006), Trần Khánh Dư (tiểu thuyết, 2016).
Ngoài vườn, cây nhài lặng lẽ thơm. Hồi thằng Lăng đi rồi, con Thuỳ mang cây nhài ra trồng ở vườn. Nó bảo bà: "Con chờ anh Lăng suốt đời". Chiều chiều, nó sang n
Ngoài vườn, cây nhài lặng lẽ thơm. Hồi thằng Lăng đi rồi, con Thuỳ mang cây nhài ra trồng ở vườn. Nó bảo bà: "Con chờ anh Lăng suốt đời". Chiều chiều, nó sang nhà nấu cơm quét tước giúp bà. Thế mà bây giờ con bé đã một nách năm đứa con [...]. Bà biết con bé vẫn thỉnh thoảng lẻn ra ngoài bờ sông khóc. Bà lập cập mở cánh cổng ra ngoài bờ sông, trăng đã lên cao tít trên kia.
Anh đã đi mấy chục năm mà vẫn luẩn quẩn trong rừng. Cho tới một hôm, trong cuộc viễn du vô định, anh gặp một ông già râu tóc bạc phơ. Ông bảo: "Lại đây con, ta biết con lang thang đã lâu lắm rồi. Ta cho con cái lá này, con hãy gài vào vành tai. Cái lá sẽ giữ cho linh hồn con không tan ra khi quay về chốn cũ. Từ giờ con sẽ bay được. Lên đường đi con. Hãy tìm về nơi con đã ra đi...".
Và suốt chục ngày trời, anh trôi nhẹ nhàng qua những làng mạc, những cánh đồng khô cằn và phì nhiêu, những con sông và núi đồi. Anh trôi qua tất cả, vậy mà đến con sông này thì anh không thể vượt qua được nữa. Phải có một con đò đón anh qua sông. Và thế là anh gọi "Đò... ơi, đò".
Thuỳ ngồi trên bến sông khóc. Đã lâu chị mới lại được ngồi một mình ở đây. Chị mong đêm nay bà cụ Lăng ngủ yên. Mọi khi đêm nào chị khóc ngoài này bà cũng ra an ủi. [...]
Thuỳ đứng phắt dậy, chị cần phải qua sông, chị cần phải rời bỏ cuộc sống này đi tìm Lăng của chị. Không cần suy nghĩ gì nữa, chị với lấy chèo và chèo cắm cúi. Gió thổi nhẹ vào tóc chị, vào gáy chị. Thuỳ như thấy đang quay về thời con gái...
Đúng rồi... có một con thuyền nhỏ. Thế là công anh gọi đò không uổng phí. Nhanh lên cô lái ơi!
Anh không nhìn xuống dòng sông nữa, anh nhìn sang bên kia sông, nơi anh trở về, u, u ơi... Mấy chục năm rồi, nhanh lên, tôi không thể đứng đây được nữa, tôi phải về với u tôi. Tự nhiên anh liếc vội vào gốc si. Chẳng hiểu có ma không nhưng anh cứ thấy rờn rợn, nhanh lên cô lái ơi...
Thuỳ thoáng giật mình. "Bây giờ mà có ai nhìn thấy mình thì mang tiếng quá". Chị tháo chiếc khăn vuông trên vai che kín khuôn mặt và chèo tiếp. Giờ thì chị lại chèo quá chậm. Có lẽ đúng ra là chị không chèo mà để mặc cho con thuyền trôi từ từ.
Cứ như thế, gió sẽ đưa chị đến một bến bờ, không thời gian, không còn những ràng buộc. Lăng sẽ đón chị ở đó. Mà... cũng có thể anh không còn ở nơi ấy nữa, nhưng
Cứ như thế, gió sẽ đưa chị đến một bến bờ, không thời gian, không còn những ràng buộc. Lăng sẽ đón chị ở đó. Mà... cũng có thể anh không còn ở nơi ấy nữa, nhưng chị cứ đi, con thuyền sẽ trôi theo những xoáy nước của định mệnh. Gió đêm nay thổi mạnh và con thuyền trôi từ bờ này sang bờ kia thẳng băng như theo một con đường định sẵn. Đuôi thuyền dần dần khuất hẳn trong bóng tối của cây si cổ thụ... Bến nào đấy ơi!...
Anh lượn đi lượn lại trên bờ một cách sốt ruột: "Sao cô ta lại chèo chậm như thế?". Mà hình như cô ta không chèo nhưng con thuyền vẫn từ từ trôi về phía anh [...]. Lá si rụng nhè nhẹ và đôi lúc có một quả si rụng xuống cái miếu thờ phía bên kia đánh bộp.
Con thuyền cứ chầm chậm trôi. Và cuối cùng thì nó cũng chạm vào bờ đất. Anh hấp tấp nhảy xuống đò. Trời ơi, cô lái bịt kín mặt bằng một cái khăn vuông. Đôi mắt quen lắm, hay là... anh không dám nghĩ nữa. Có cái gì giống ánh nhìn vô cảm của cô gái chết đuối ngày xưa. Thôi chết, khéo đây đúng là con đò ma rồi. Anh ngồi rúm lại phía cuối thuyền, giọng nghèn nghẹt "Cô cho tôi qua". Dường như không nghe thấy, cô lái đò quay mũi thuyền và lại chậm chạp chèo về. Anh miên man nhìn lên những rặng cây quen thuộc.
Thuỳ vừa thấy mũi thuyền chạm vào bến thì nghe tiếng gọi "Thuỳ ơi, về đi con". Lại bà cụ Lăng rồi. U không cho con đi tìm anh Lăng ư, bao giờ cũng thế, khi nào con muốn về với Lăng thì u lại níu con lại với xóm làng. "U ơi"... Thuỳ bật khóc, chị quay mũi thuyền và chèo về. Chị biết rằng thế này có nghĩa là lại sống như những ngày vừa rồi. Thuỳ quờ tay lên mũi thuyền rút mấy que hương. Chị vừa châm hương vừa lầm rầm khấn. "Lăng ơi, em không thể đi với anh được, em còn phải trông nom u, với cả... còn anh ấy và các con em...".
Anh vẫn ngồi núp phía cuối thuyền. Cô lái đò hình như đang lẩm bẩm gì đó. Anh chỉ có thể nhìn thấy những chấm đỏ ẩn hiện ở phía trước. Anh muốn nhảy xuống sông để chạy trốn. Đúng cô ta là ma rồi, chỉ có ma mới khóc không ra tiếng và nói không ra tiếng. Nhưng dường như chân anh cứng lại, dính chặt vào thuyền. Mùi khói hương thơm nhè nhẹ đưa về phía anh. Bất giác anh sờ lên vành tai, chiếc lá vẫn còn. Sắp hết khoảng tối của bóng cây, anh khẽ xoay người cho đỡ mỏi nhưng không được. Chẳng biết rồi con thuyền ma này sẽ đưa anh về đâu. Anh hét lên:
"Hãy buông tha tôi ra, xin đừng đưa tôi về xứ của ma, tôi còn phải về thăm u, mấy chục năm rồi...". Nhưng không có tiếng động nào phát ra nổi, ngay cả lưỡi anh
"Hãy buông tha tôi ra, xin đừng đưa tôi về xứ của ma, tôi còn phải về thăm u, mấy chục năm rồi...". Nhưng không có tiếng động nào phát ra nổi, ngay cả lưỡi anh cũng như hoá đá. Anh cuống cuồng nhìn qua hai bên, nhất định chỉ vì khói hương của loài ma mị này mà anh bị dính chặt ở đây...
Thuỳ cập con thuyền vào bờ. Bà cụ Lăng thì thào: "Mẹ cha mày, mày định bỏ mà đi hả con? Làm thân con gái thì phải chịu, mày trốn sao nổi...". Thuỳ sà vào lòng bà và khóc. Bà cụ lập cập quờ tìm tay Thuỳ: "Thôi con, về nhà đi. Bọn trẻ nó dậy mà không thấy mày lại khóc hết nước mắt. U hiểu mày, thằng Lăng nó biết thế này cũng mát ruột con ạ. Về đi...".
Thuỳ neo thuyền vào cái cây ven sông và lầm lũi biến dần vào bóng đêm. Còn lại một mình, bà cụ Lăng thở dài chậm chạp trở về nhà, vừa đi vừa đấm lưng "Rõ khổ con bé, thằng chồng phải cái nóng tính. Đẻ lắm thì nuôi nhiều, khổ sở quá rồi hay cáu, mai lại phải sang bảo nó một nhời"...
Con đò vừa cập bến, anh ngạc nhiên thấy cô lái nhảy lên bờ và khóc trong lòng một bà cụ rất lâu. Thế rồi cô ấy biến mất vào những rặng cây ven sông. Còn bà cụ thì lập cập chống gậy quay về. Cái dáng đi quen thuộc của những người quanh năm còng lưng vì hạt lúa. Bao nhiêu mùa lúa còng xuống vì thóc thì cái dáng người cũng còng xuống bấy nhiêu. Ơ, nhưng mà... ai trông như là u ấy nhỉ? Thôi khéo đúng là u rồi. U vẫn cầm cái gậy đánh chó ngày xưa, cái gậy con chặt ở bụi trúc sau nhà. Đúng rồi, u ơi, con bị trói ngoài này... Anh không hề cảm thấy rằng mấy nén hương đầu thuyền đã lụi...
Hình như có tiếng ai gọi dưới sông, mà giọng người làng này. Lạ nhỉ, đã về đến đây, không lên bờ còn ngồi dưới ấy mà gọi. Bà cụ Lăng lại quay ra bến sông "Ai đớ... ơ... ới?".
Con đây mà u. Ơ kìa, đúng thằng Lăng ngồi ở trên thuyền... Bà đánh rơi cái gậy khỏi tay và lật bật chạy xuống bến...
Sao mày ngồi đấy hả Lăng, lên với u đi.
Lăng ngẩng đầu lên: - Con bị ngửi hương ma nên hoá đá ở đây rồi. - Đâu, làm gì có ma? - Cô lái đò lúc nãy là ma đấy u ơi! - Mày khéo mơ ngủ rồi con ạ, nó là cái
Lăng ngẩng đầu lên: - Con bị ngửi hương ma nên hoá đá ở đây rồi. - Đâu, làm gì có ma? - Cô lái đò lúc nãy là ma đấy u ơi! - Mày khéo mơ ngủ rồi con ạ, nó là cái Thuỳ đấy mà? - Thuỳ hả u? - Anh cuống cuồng vùng dậy - U, bây giờ cô ấy đâu rồi, u kéo con lên với!
Bà cụ đưa tay ra. Lăng cầm vào tay mẹ. Chợt bà cụ thoảng thốt kêu lên: - Sao tay mày lạnh thế, Lăng? Lăng vụt lên bờ, anh chơi vơi trên những đám cỏ đầm đìa ánh trăng. - Thôi rồi, mày là ma hả Lăng? Và Lăng đột nhiên thấy lờ mờ trong trí nhớ rằng anh đã chết. Anh đã trúng đạn từ lâu rồi, mấy chục năm trước hồn anh cứ luẩn quẩn trong rừng cho đến ngày gặp ông già tóc bạc. Anh kêu lên:
U ơi, thế người chết là ma hả u? - Ừ, chết rồi phải thành ma chứ còn gì nữa! Thế ai rắc vàng cho mày mà mày biết nẻo về đây?
Và Lăng kể cho mẹ nghe những tháng ngày, những năm, mấy chục năm phiêu bạt, chuyện ông già và chiếc lá.
Bà cụ lặng người đi. Đâu đây có tiếng chó nhà ai sủa nhau nhảu nghe là lạ... - Người chết thì phải đi thôi con ạ, đừng luấn quấn trần gian làm gì nữa. Bây giờ mày chỉ làm người ta sợ thôi!
U ơi, u để cho con tới thăm Thuỳ đã! Bà cụ kéo vội dải yếm lên chùi mắt. - Không được, mày mà đến thì nó cũng sợ mày. Với cả còn chồng con nó nữa. Lăng, quay về xứ ma đi, mày không được ở lại để làm hại người sống [...].
Lăng dật dờ mấy vòng, chẳng rõ anh có khóc không bởi đêm nay sương rơi nhiều quá. Bãi cỏ ven sông ướt đẫm.
U, u có nhớ con không? Bà cụ Lăng quay mặt đi.
Không, đi nhanh lên con, mặt trời sắp lên rồi. Cái lá ấy sẽ làm mày trở thành kẻ bị mọi người thù ghét. Bao giờ giỗ thì u lại khấn mày về với u, thế rồi tết nhấ
Không, đi nhanh lên con, mặt trời sắp lên rồi. Cái lá ấy sẽ làm mày trở thành kẻ bị mọi người thù ghét. Bao giờ giỗ thì u lại khấn mày về với u, thế rồi tết nhất lại về. Con xuống dưới ấy cũng có anh có em, cả thày mày nữa...
Lăng từ từ gỡ chiếc lá ra khỏi vành tai. - U ơi, u cố ăn uống cho khoẻ, u nhớ... Cả một đoạn sông tối hẳn lại, hình như có những đám mây vừa kéo ngang bầu trời. Bà cụ Lăng sụm xuống...
Buổi sáng ngày mười sáu là một buổi sáng đẹp trời. Thuỳ chạy sang nhà bà cụ Lăng từ sớm. Lúc chị thắp mấy nén hương lên bàn thờ thì thấy trong khung ảnh Lăng có một chiếc lá màu xám, kiểu màu của lá rụng đã lâu. Thuỳ vội vào nhà trong tìm bà cụ.
U ơi, u khóc hở u? - Đâu, tao có khóc đâu - bà cụ chối đây đẩy. - Đúng u khóc, u lại nhớ anh Lăng hở u? - Mẹ cha mày - bà cụ giụi mắt - tao đang lo vợ chồng mày cãi nhau, chốc tao định sang bảo nó một nhời.
Sáng nay anh ấy xin lỗi con rồi, u ạ. - Rõ khéo trẻ con, có với nhau năm mặt con rồi mà cứ như là... Thuỳ khẽ kêu lên "U..." rồi giấu mặt vào lòng bà "Thế mà lại sắp giỗ anh Lăng rồi u nhỉ...".
Bà cụ Lăng không nói gì, bà mải nhìn ra vườn. Ngoài ấy cây ổi thằng Lăng trồng đang xào xạc. Chốc bà phải ra vườn hái mấy quả vào thắp hương cho nó. "Tội nghiệp thằng bé, u nhớ mày lắm, Lăng ơi". Hai giọt nước mắt chậm chạp lăn trên gò má răn reo rồi rơi xuống tóc Thuỳ.
... Hình như ngoài sông người ta bảo đêm qua có ai lôi thuyền nhà chị Thuỳ ra ngoài này rồi lại thắp hương trên mũi thuyền mà chị ấy không biết... Nắng lên...
Tháng Tư năm Quý Dậu
(Lưu Sơn Minh, Mưa sâm cầm, NXB Văn học, Hà Nội, 2002, tr. 57 - 67)
TRI THỨC NGỮ VĂN Hài kịch Hài kịch là một thể loại kịch, dùng tiếng cười để chế giễu những thói tật, hiện tượng đáng phê phán (vụ lợi, kệch cỡm, cực đoan, lạc h
TRI THỨC NGỮ VĂN
Hài kịch
Hài kịch là một thể loại kịch, dùng tiếng cười để chế giễu những thói tật, hiện tượng đáng phê phán (vụ lợi, kệch cỡm, cực đoan, lạc hậu, ảo tưởng,...) vốn đi chệch các chuẩn mực tốt đẹp của con người và cộng đồng. Tiếng cười hài kịch cất lên từ sự vênh lệch, không tương thích giữa mục đích và phương tiện thực hiện, bản chất và biểu hiện, hành động và hoàn cảnh, tham vọng cá nhân và các khả năng thực hiện,... tức là từ những cái ngộ nghĩnh, ngược đời, bất hợp lí. Hài kịch có thể được triển khai theo các hướng khác nhau tuỳ theo tính chất của tiếng cười nhắm vào đối tượng: từ tiếng cười bông đùa, hài hước đến tiếng cười châm biếm, mỉa mai hay tiếng cười lật tẩy, tố cáo, đả kích,... Bằng tiếng cười phủ nhận “những thiếu sót không nên có”, hài kịch muốn làm thay đổi cách nhìn của người đọc, người xem về một hiện tượng xã hội nào đó, khẳng định lối sống lành mạnh, lạc quan, hợp với lẽ phải và tiến bộ xã hội. Bởi vậy, hài kịch nhất thiết phải đưa ra một kết cục có hậu, vui vẻ đối với người đọc, người xem.
Nhân vật, tình huống, xung đột, hành động và kết cấu hài kịch Nhân vật trong hài kịch là những nhân vật tiêu biểu cho một thói tật đáng cười, đáng phê phán, hoặ
Nhân vật, tình huống, xung đột, hành động và kết cấu hài kịch
Nhân vật trong hài kịch là những nhân vật tiêu biểu cho một thói tật đáng cười,
đáng phê phán, hoặc những nhân vật thường xuyên nhầm lẫn, có cách ứng xử không phù hợp với hoàn cảnh thực tế. Nhân vật hài kịch hiếm khi là kẻ cùng hung cực ác, mà phổ biến hơn là người có khiếm khuyết, sai lầm cần khắc phục. Những nhân vật hài kịch như vậy có tính cách nhất quán, được xây dựng theo lối cường điệu, tô đậm nét đáng cười, chứ không được khai thác qua toàn bộ tiểu sử. Trong hài kịch còn có thể xuất hiện một số nhân vật châm chích, pha trò hài hước, hay nhân vật đại diện cho một lực lượng đối kháng tiến bộ nào đó, song đó thường chỉ là những nhân vật phụ.
Tình huống hài kịch là những tình huống hài hước diễn ra trong cuộc sống sinh
hoạt, thế sự với những toan tính đời thường, làm nổi bật những thói tật đáng cười của con người. Tình huống hài kịch còn có thể là những tình huống hiểu lầm, trớ trêu, dở khóc dở cười, song không bi đát và luôn có thể được giải quyết tốt đẹp.
Xung đột trong hài kịch thường được xây dựng trên cơ sở mâu thuẫn giữa những
tham vọng, toan tính vật chất, mưu kế tầm thường, bất chấp đạo đức, lẽ phải,... (phần nhiều là ảo tưởng) với những chuẩn mực và tiến bộ xã hội. Xung đột trong hài kịch dù căng thẳng đến mấy, cũng luôn có khả năng được giải quyết theo hướng cái xấu, cái không hoàn thiện bị phủ nhận, cái tốt đẹp, tiến bộ được khẳng định. Hành động trong
hài kịch chủ yếu là hành động bên ngoài, những toan tính, mưu mô của nhân vật đều
bộc lộ hết ra lời (hài kịch không nhấn mạnh trăn trở nội tâm - hành động bên trong). Hành động trong hài kịch hướng tới tô đậm nét tính cách chủ đạo của nhân vật hay tính chất cực đoan của những mưu mô, toan tính, chứ không phải làm nổi bật sự kiện, bởi vậy, diễn biến hành động qua mỗi hồi kịch thường mở ra các bình diện khác nhau của cái đáng cười hơn là thúc đẩy xung đột đi tới hồi kết. Kết cấu hài kịch thông thường được tổ chức trên cơ sở một hành động kịch nhất quán: mở đầu bằng việc giới thiệu các nhân vật với thói tật và những toan tính, mưu mô, ảo tưởng của họ; thắt nút theo cách đưa các nhân vật vào tình huống khó xử, đẩy xung đột đi tới đỉnh điểm theo đà thắng thế của toan tính, ảo tưởng; giải quyết xung đột bằng một mưu mẹo hay một yếu tố ngẫu nhiên để bước vào kết thúc với sự sụp đổ của những toan tính, ảo tưởng đáng cười.
Thủ pháp trào phúng và ngôn từ trong hài kịch
Thủ pháp trào phúng bao gồm các cách thức bất ngờ làm bật lên tiếng cười giễu
cợt, mỉa mai, châm biếm, hạ thấp đối tượng. Hài kịch thường sử dụng những thủ pháp trào phúng như: tạo tình huống hiểu lầm hài hước, trớ trêu; phóng đại cử chỉ, điệu bộ, thói tật; tạo tương phản gây cười (hoán đổi các cảnh, các vị trí nhân vật, đồ vật một cách nghịch lí, cải trang lộ liễu, đột ngột biến dạng bất cân xứng,...). Về ngôn từ, cả trong chỉ dẫn sân khấu, cách gọi tên nhân vật, cũng như trong lời đối thoại, độc thoại, hài kịch sử dụng
VĂN BẢN 1 Nhân vật quan trọng (Trích Quan thanh tra – Ni-cô-lai Gô-gôn – Nikolai Gogol) (Trích Quan thanh tra) Ni-cô-lai Gô-gôn (Nikolai Gogol) Khoác lác và ảo
VĂN BẢN 1
Nhân vật quan trọng (Trích Quan thanh tra – Ni-cô-lai Gô-gôn – Nikolai Gogol)
(Trích Quan thanh tra)
Ni-cô-lai Gô-gôn (Nikolai Gogol)
Khoác lác và ảo tưởng về bản thân, theo bạn, có phải là một thói tật đáng cười? Vì sao?
Tóm tắt hài kịch Quan thanh tra:
Hồi I: Thị trưởng một thị trấn tỉnh lẻ ở nước Nga đột ngột triệu tập quan chức địa phương để tuyên bố về việc nhận được mật báo: có một quan thanh tra cấp cao bí mật tới thị trấn. Cả bọn kinh hãi, bởi có "đốt đuốc giữa ban ngày" cũng không thấy có việc gì trong thị trấn có thể coi là tử tế: thị trưởng mặc sức hà hiếp dân chúng, cùng với chánh án công khai nhận quà biểu hối lộ; chánh án để toà án bẩn thỉu, giấy má lẫn với roi ngựa đi săn, bồi thẩm thì luôn say xin; chủ sự bưu vụ chuyên đọc trộm thư từ; viên kiểm học Lu-ca Lu-kích (Luka Lukitr) bê trễ công việc, coi giáo dục là "nghề chết tiệt"; trưởng viện tế bần Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích (Artemi Filippovitr) bỏ mặc người bệnh "tự ốm, tự khỏi", song lại do thám mọi chuyện để viết thư tố cáo kẻ khác; còn vợ thị trưởng An-na An-đrê-ép-na (Anna Andreevna) và con gái thị trưởng Ma-ri-a An-tô-nốp-na (Maria Antonovna) là những kẻ đầu óc rỗng tuếch, đài các rởm, chỉ biết đua đòi học làm sang và hãnh tiến,... Theo bẩm báo của hai gã địa chủ chuyên ngồi lê đôi mách, cả bọn tưởng một người khách dừng chân tại quán trọ thị trấn "không chịu trả tiền, cũng không chịu đi" là quan thanh tra, nên sửa soạn đến mời.
Hồi II: I-van A-lếch-xan-đrô-vích Khơ-lét-xta-cớp (Ivan Alexandrovitr Khlestacov)$^{(1)}$ vốn là một nhân viên thư kí quèn, "đoảng vị, không được việc gì", tại văn phòng của một vụ ở Pê-téc-bua
$^{(*)}$ Nhan đề văn bản do người biên soạn sách giáo khoa đặt.
$^{(1)}$ Khơ-lét-xta-cớp: họ của nhân vật trong tiếng Nga có gốc từ "khơ-li-ô-xto" (хлест) – có nghĩa là "kẻ khoác lác không ngượng mồm, chuyên ngồi lê đôi mách".
(Petersburg). Anh ta từng sống chui lủi để trốn tiền trọ, phải rời khỏi thủ đô về tỉnh lẻ, sa vào bài bạc, cháy túi, song vẫn luôn giữ diện mạo bảnh bao, mơ ước
(Petersburg). Anh ta từng sống chui lủi để trốn tiền trọ, phải rời khỏi thủ đô về tỉnh lẻ, sa vào bài bạc, cháy túi, song vẫn luôn giữ diện mạo bảnh bao, mơ ước "sống trên đời chỉ cốt để hái những bông hoa khoái lạc". Đang khi Khơ-lét-xta-cốp hết tiền, đói khát, bị mắc kẹt ở quán trọ, thì đám quan chức trong thị trấn, tưởng gã là quan thanh tra, tới khúm núm cung phụng. Thị trưởng mời Khơ-lét-xta-cốp thăm thú những địa điểm trong thị trấn đã được chuẩn bị trước và chuyển đến ở nhà mình để dễ bề bố trí cảnh sát canh gác, ngăn không cho tiếp xúc với những người bị hà hiếp, oan khuất.
Hồi III: Khơ-lét-xta-cốp hồn nhiên nhập vai quan thanh tra, đi thăm thú, tiệc tùng, rồi chuyển đến
ở nhà thị trưởng. Việc được thết đãi linh đình tạo cảm hứng cho gã khoác lác về vị thế sang trọng và danh tiếng tưởng tượng của mình. Vợ và con gái thị trưởng sán lại làm thân. Lũ quan tham trong thị trấn lại thêm phần sợ hãi.
Hồi IV: Quan chức, những kẻ tò mò và cả những người bị oan khuất trong thị trấn lũ lượt xin vào
gặp Khơ-lét-xta-cốp. Gã thoạt đầu còn sượng sùng vay tiền đám quan chức, tiến tới đòi hỏi, quát nạt để ăn hối lộ công khai của cả người bị hiếp đáp. Khơ-lét-xta-cốp còn tận dụng cơ hội để tán tỉnh cả vợ lẫn con gái thị trưởng. Sau khi cao hứng cầu hôn với con gái ông ta, Khơ-lét-xta-cốp lo bại lộ chân tướng, lấy cớ phải tạm rời thị trấn "đến nhà ông chú giàu sụ", yêu cầu cung cấp xe cộ, hành trang, tiền bạc, để nhanh chóng cao chạy xa bay.
Hồi V: Thị trưởng vênh váo, ra oai trước đám dưới quyền, say sưa với việc con gái mình sẽ kết hôn
với "quan lớn" thanh tra, gia đình sẽ chuyển về thủ đô, sẽ thật thần thế, danh giá. Đang khi các nhân vật "có máu mặt" trong thị trấn đến chúc mừng gia đình thị trưởng, thì chủ sự bưu vụ đột ngột báo tin Khơ-lét-xta-cốp không phải là quan thanh tra. Chủ sự bưu vụ đưa ra cho mọi người xem bức thư của Khơ-lét-xta-cốp gửi cho anh bạn nhà báo (tên là Giẻ Rách) kể ra sự thật về chuyện hiểu nhầm, nhận xét châm biếm về thị trưởng và hết thảy các nhân vật. Thị trưởng vỡ mộng, cay đắng nói với mọi người: "Các ngài cười gì? Các ngài đang cười giễu chính mình đấy!". Đúng lúc đó, một viên hiến binh thình lình xuất hiện, tuyên bố: Quan thanh tra đích thực vừa mới đến thành phố, yêu cầu tất cả tới trình diện. Lời tuyên bố "như sét đánh" làm cho tất cả kinh hoàng, đờ ra như hoá đá, chuyển vào Lớp Câm - kết thúc vở hài kịch.
Nhân vật quan trọng là đoạn trích từ lớp VI, hồi III của hài kịch Quan thanh tra.
Hồi
III
Lớp VI
(Các vai trên, thêm An-na An-đrê-ép-na và Ma-ri-a An-tô-nốp-na)
THỊ TRƯỞNG - Xin giới thiệu gia đình tôi: Đây là nhà tôi và cháu gái. KHƠ-LÉT-XTA-CỐP (cúi chào) - Thưa bà, tôi rất sung sướng được cái hân hạnh
đặc biệt gặp bà.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Dạ, chúng tôi còn vui mừng hơn khi được gặp một người như tôn ông...
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP (điệu bộ giả tạo) - Xin lỗi bà, trái hẳn lại, tôi mới là người vui mừng hơn. AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Đâu phải thế! Ông nói như thế thực là quá khen
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP (điệu bộ giả tạo) - Xin lỗi bà, trái hẳn lại, tôi mới là người
vui mừng hơn.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Đâu phải thế! Ông nói như thế thực là quá khen KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Được đứng bên cạnh bà đã là hạnh phúc lắm rồi; nhưng
chúng tôi. Xin rước ông ngồi ạ! nếu bà muốn thì tôi xin phép ngồi ạ. Được ngồi gần bà tôi sướng quá đấy ạ.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Xin lỗi ông, quả thực tôi không dám nhận những lời
khen của ông. Ông quen ở thủ đô, nay phải đi Vôi-a-gi-rốp-ca(1), chắc khó chịu lắm đấy nhỉ?
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Thực khó chịu quá sức tưởng
tượng. Tôi quen sống trong cái xã hội thượng lưu, comprenez vous?(2), vậy mà bỗng phải đi đường xa: nào hàng quán bẩn thỉu, nào dân đen ngu dốt tối tăm... Xin thú thực là nếu không gặp được dịp may mắn như thế này... (nhìn kĩ An-na An-đrê-ép-na và làm điệu bộ giả tạo trước mặt mụ), nó đền bù lại tất cả...
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Như vậy quả thực ông phải vất vả, khó chịu nhiều lắm. KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Nhưng thưa bà, trong giờ phút này, tôi lại thấy rất dễ chịu. AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Ông cứ nói quá! Ông làm vinh dự cho tôi nhiều lắm,
tôi thật không xứng chút nào.
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Vì lẽ gì không xứng kia ạ? Thưa bà, bà rất xứng đáng... AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Tôi ở chốn quê mùa... KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Nhưng, thưa bà, thôn quê cũng có những dòng sông nhỏ,
những trái đồi xinh chứ, tất nhiên ai lại đi so sánh thôn quê với Pê-téc-bua! Chà, Pê-téc-bua! Thực đấy, đời sống ở thủ đô sao mà... Có lẽ bà tưởng tôi là một anh chàng thư kí nhì nhằng? Không, quan vụ trưởng là bạn thân với tôi đấy. Ngài vỗ vai tôi thế này, nói: "Người anh em, lại đằng nhà ăn với mình!". Mỗi ngày tôi chỉ đến vụ có hai phút, đủ để ra lệnh làm như thế này,
(1) Vôi-a-gi-rốp-ca: đúng tiếng Pháp phải là voyage - cuộc du hành. An-na An-đrê-ép-na học đòi nói tiếng Pháp, nhưng lại nói "tiếng bồi", nửa đầu Pháp ("vôi-a-gi"), nửa sau Nga ("rốp-ca" - "co-man-đi-rốp-ca", nghĩa là
chuyến công tác).
(2) Tiếng Pháp trong nguyên bản: "Bà hiểu không?". Khơ-lét-xta-cốp nói tiếng Pháp đúng hơn An-na An-đrê-ép-na,
có lẽ y học lỏm được ở thủ đô.
làm như thế kia! Ở đấy đã có một viên công chức, một anh thạo việc bàn giấy, cứ cầm bút một cái xoạch, xoạch... thảo như bay tất cả công văn cho tôi. Họ muốn cử
làm như thế kia! Ở đấy đã có một viên công chức, một anh thạo việc bàn giấy, cứ cầm bút một cái xoạch, xoạch... thảo như bay tất cả công văn cho tôi. Họ muốn cử tôi làm quan phó đoàn tuyển cử(1). Nhưng tôi nghĩ nhận chức ấy làm quái gì. Lại còn một thằng hầu lúc nào cũng cầm bàn chải chạy theo khi tôi lên cầu thang: "Ông I-van A-lếch-xan-đrô-vích, ông cho phép con đánh hầu ông" (Nói với viên thị trưởng). Kìa, sao các ông lại đứng thế? Xin mời các ông ngồi!
THỊ TRƯỞNG - Dạ, theo ngạch bậc, chúng tôi phải đứng ạ. ÁC-TÊ-MI PHI-LÍP-PÔ-VÍCH - Chúng tôi đứng cũng được ạ. LU-CA LU-KÍCH - Ông cứ mặc chúng tôi, xin đừng bận tâm ạ. KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Không cần ngạch bậc, lễ nghi gì cả. Mời các ông cứ ngồi.
(Thị trưởng và cả bọn ngồi). Tôi không thích lễ nghi phiền phức đâu nhé: trái lại, bao giờ tôi cũng cố tìm cách lẩn tránh cho không ai biết mình. Nhưng không tài nào lẩn tránh được chứ lị, không biết làm cách nào! Tôi vừa có mặt ở đâu, đã thấy có người nói: "Kìa ông I-van A-lếch-xan-đrô-vích đi kia kìa". Có lần họ lại tưởng tôi là tổng tư lệnh. Thế là bọn lính từ trong bốt vội vàng nhảy xổ ra, bồng súng chào. Sau đó viên sĩ quan vốn biết tôi lắm, nói với tôi rằng: "Kìa, người anh em, thế mà bọn mình cứ tưởng lầm đằng ấy là tổng tư lệnh".
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Thế kia đấy!
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Tôi quen nhiều đào hát lắm. Vì
tôi cũng có đi xem nhiều vở ca kịch vui... Tôi thường gặp các nhà văn. Tôi là bạn cánh hẩu của Pu-skin (Pushkin). Nhiều lần tôi bảo hắn là: "Thế nào người anh em Pu-skin?". Hắn ta trả lời: "Bình thường, người anh em ạ, vẫn như mọi khi thôi"... Hắn là con người rất độc đáo.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Như vậy là ông cũng viết văn nữa kia à? Làm nhà sáng
tác chắc thú vị lắm thì phải. Chắc ông cũng gửi bài đăng trên các tạp chí chứ?
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Phải, tôi cũng có cho đăng trên tạp chí nhiều bài. Tôi viết nhiều
tác phẩm lắm: Đám cưới chàng Phi-ga-rô (Figaro), Rô-be (Robe) con quỷ, Noóc-ma (Norma)(2).
(1) Đây chỉ là một chức quan hạng thứ tám, trong số mười bốn nấc thang công chức ở nước Nga lúc đó.
Khơ-lét-xta-cốp, vốn là một công chức hạng bét, chỉ biết khoác lác từ những gì nghe lỏm được về cuộc sống thượng lưu, tưởng rằng đây đã là cấp bậc cao lắm rồi. (2) Đám cưới chàng Phi-ga-rô là vở nhạc kịch của Mô-da (Mozart, 1756 - 1791) viết theo hài kịch bất hủ cùng tên
của nhà viết kịch Pháp thế kỉ XVIII Bô-mác-se (Beaumarchais, 1732 - 1799); Rô-be con quỷ là vở nhạc kịch của Mây-rơ-bi-ơ (Mayrbeer, 1791 -1864); Noóc-ma là vở nhạc kịch của Ben-li-ni (Bellini, 1801 -1835). Khơ-lét-xta-cốp nhận vơ tất cả những tác phẩm này là của mình.
Tôi không nhớ tên nhiều tác phẩm khác. Tôi viết mọi tác phẩm cũng là do tình cờ thôi. Tôi có muốn đâu, nhưng ban giám đốc nhà hát bảo tôi: "Người anh em, làm ơn
Tôi không nhớ tên nhiều tác phẩm khác. Tôi viết mọi tác phẩm cũng là do tình cờ thôi. Tôi có muốn đâu, nhưng ban giám đốc nhà hát bảo tôi: "Người anh em, làm ơn viết cho tôi cái gì đi chứ!". Tôi nghĩ thầm: "Được lắm, người anh em ạ". Thế rồi hình như chỉ một buổi tối là tôi viết xong tất cả, ai cũng phải kinh ngạc. Tôi suy nghĩ thực dễ dàng lạ lùng. Tất cả những tác phẩm kí tên nam tước Brăm-bê-út, Chiến hạm Hi vọng, Điện tín Mát-xcơ-va (Moskva)(1),... tất cả đều do tôi viết.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Vậy ra ông là nam tước Brăm-bê-út à?
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Cố nhiên: tôi chữa thơ cho tất cả bọn họ. Thằng Xmiếc-đin
(Smirdin)(2) phải tặng tôi bốn chục nghìn rúp để tôi làm việc ấy cho nó đấy.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Như vậy, đúng ông là tác giả cuốn Iu-ri Mi-lốt-xláp-xki
(Yuri Miloslavsky)(3) rồi.
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Phải, đó là sáng tác của tôi. AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Tôi đoán đúng ngay mà. MA-RI-A AN-TÔ-NỐP-NA - Kìa, mợ ơi, cuốn ấy có ghi
rõ tên tác giả là Da-gốt-xkin cơ mà!
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Đấy, thấy chưa, tao biết mà, đến ở đây mà mày cũng
sắp cãi đấy.
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Ờ đúng đấy, chính Da-gốt-xkin là tác giả cuốn sách đó,
nhưng còn một cuốn Iu-ri Mi-lốt-xláp-xki khác nữa kia, cuốn ấy mới là của tôi.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Vậy cuốn tôi đọc đúng là cuốn ông viết đấy. Ông
viết hay quá đi mất thôi!
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Thú thật là tôi sống bằng nghề văn đấy. Tôi có cái nhà
đẹp nhất ở Pê-téc-bua. Ai cũng biết: nhà của ông I-van A-lếch-xan-đrô-vích (Nói với cả bọn). Các ông ạ, sau này nếu có dịp các ông đến Pê-téc-bua mời các ông vui lòng lại chơi, lại chơi nhà tôi. Tôi cũng hay mở những cuộc khiêu vũ gia đình lắm.
(1) Nam tước Brăm-bê-út(Brambeus,1818-1858) là bút danh của nhà văn,nhà báo Xen-cốp-xki (Senkovsky, 1800-1858), chủ bút tạp chí Thư viện đọc (1834 -1856), nổi tiếng hay sửa chữa, can thiệp thô bạo vào các bài đăng trên tạp chí; Chiến hạm Hi vọng là truyện của nhà văn lãng mạn Bét-xtu-giép - Mác-lin-xki (Bestuzhev - Marlinsky, 1797 -1837); Điện tín Mát-xcơ-va là tạp chí nổi tiếng truyền bá tư tưởng tự do, xuất bản từ năm 1825 đến 1834. (2) Xmiếc-đin (1795 - 1897) là ông chủ xuất bản của nhiều ấn phẩm nổi tiếng thời đó ở thủ đô Pê-téc-bua, trong đó có tạp chí Thư viện đọc. Thời đó, nhuận bút cho tác giả nổi tiếng như Pu-skin thường chỉ khoảng hơn một nghìn
rúp, Khơ-lét-xta-cốp khuếch khoác số tiền trả cho việc "chữa thơ" thành bốn mươi nghìn rúp.
(3) Tiểu thuyết lịch sử Iu-ri Mi-lốt-xláp-xki là tác phẩm của nhà văn Da-gốt-xkin (Zagoskin). Ở thời điểm vở kịch của Gô-gôn ra đời, cuốn tiểu thuyết này đang được tung hô, mặc dù về nghệ thuật không được giới phê bình đánh giá cao. An-na An-đrê-ép-na, hiểu biết lõm bõm về văn chương, gán luôn cho Brăm-bê-út là tác giả cuốn tiểu
thuyết này. Khơ-lét-xta-cốp, không hề hay biết, nhận tất là của mình.
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Tôi chắc rằng những cuộc khiêu vũ do ông mở, KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Còn phải nói! Này nhé, thí dụ, trên bàn, tôi cho bày một tráng lệ huy hoàng
AN-NA AN-ĐRÊ-ÉP-NA - Tôi chắc rằng những cuộc khiêu vũ do ông mở, KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Còn phải nói! Này nhé, thí dụ, trên bàn, tôi cho bày một
tráng lệ huy hoàng không thể tả được. quả dưa hấu đáng giá bảy trăm rúp(1). Xúp nấu xong để nguyên trong xoong từ thành Pa-ri nước Pháp được chở thẳng sang bằng tàu thuỷ, khi mở nắp xoong ra, hơi bốc lên nghi ngút chưa từng thấy ở trên đời này. Ngày nào tôi cũng dự những cuộc khiêu vũ. Rồi thì chúng tôi họp nhau chơi bài câm, quan thượng thư Bộ ngoại giao, các vị đại sứ đặc mệnh toàn quyền nước Anh, nước Pháp, nước Đức(2) và tôi. Chơi có thể nói là mệt lử đi như sắp chết mới thôi. Khi về nhà, chạy nhanh lên tầng gác thứ tư, chỉ kịp nói với mụ đầu bếp: "Này, Ma-ru-xca (Maruska), đưa áo khoác đây". Tôi nói lảm nhảm gì ấy nhỉ? À, quên mất, tôi ở ngay gác hai. Chỉ có mỗi một cầu thang để leo lên thôi... Mỗi khi tôi ngủ dậy, ai mà ghé nhìn chỗ hành lang nhà tôi thì sẽ thấy lạ lắm. Bá tước, hoàng thân lúc nhúc xô đẩy nhau, nói lào xào như ong ấy, chỉ nghe thấy tiếng giè... giè... giè... Đôi khi có cả quan thượng thư... (thị trưởng và mọi người khác khúm núm đứng cả dậy). Họ viết thư cho tôi đề: "Kính gửi cụ lớn". Có lần tôi điều khiển cả một vụ. Câu chuyện kể cũng lạ: một hôm quan vụ trưởng biến đi đâu mất, không ai biết là đi nơi nào. Cố nhiên thế là mọi người bàn tán xôn xao: ai thế chân bây giờ? Vô số anh nguyên soái cũng muốn tấp tểnh leo lên, nhưng, xin các anh, khó lắm, không cáng đáng được đâu. Mới nhìn tưởng dễ nhưng đi sâu vào xem, chà, hắc búa lắm! Không biết làm cách nào, họ phải cầy cục tìm đến tôi. Thế là lập tức ngoài phố nhan nhản những phái viên được cử đến chỗ tôi, hết phái viên, phái viên lại phái viên,... các ông thử tưởng tượng xem, có đến ba vạn năm nghìn phái viên, hoàn cảnh khó xử quá, tôi xin hỏi các ông làm thế nào? Họ nói: "I-van A-lếch-xan-đrô-vích, xin mời ông ra điều khiển vụ ngay". Thú thật là lúc ấy tôi cũng hơi bối rối, mặc cả quần áo ngủ ra tiếp, định bụng từ chối, nhưng lại nghĩ nếu mình làm thế thì việc sẽ đến tai hoàng thượng; rồi công việc làm ăn của mình lại... Thế là tôi nói: "Thưa các ngài, được, xin vui lòng, tôi nhận nhiệm vụ, tôi nhận, làm thì làm, tôi nhận, nhưng đối với tôi ấy à, không lơ mơ đâu nhé, không. Tôi để ý đấy nhé! Tôi...". Mà thật, khi tôi qua bên vụ, thật đúng như động đất ấy, tất cả mọi người đều sợ, cứ run bắn người lên như chiếc lá ấy. (Thị trưởng và mọi người đều run cầm cập vì hoảng sợ; Khơ-lét-xta-cốp càng nói càng hăng). Hừ! Tôi không thích đùa đâu nhé. Tôi làm cho tất cả bọn chúng nó khiếp vía lên. Ngay đến Quốc vụ viện còn phải hãi tôi kia. Chứ sao? Tôi thế. Tôi chả xem thằng nào là gì... Tôi nói với tất cả bọn họ: tự tôi biết tôi là ai, tự tôi. Đâu cũng tôi, đâu cũng tôi.
(1) Lương thư kí văn phòng thời đó là bốn trăm rúp một năm, dưa hấu bảy trăm rúp là không tưởng. (2) Thực ra hồi này chưa có đại sứ Đức ở Nga.
Ngày nào tôi cũng vào trong điện. Chỉ mai kia là tôi sẽ được thăng đại thống ch... (Trượt chân, suýt ngã xuống sàn, nhưng cả bọn công chức kính cẩn đỡ y lên). T
Ngày nào tôi cũng vào trong điện. Chỉ mai kia là tôi sẽ được thăng đại thống ch... (Trượt chân, suýt ngã xuống sàn, nhưng cả bọn công chức kính cẩn đỡ y lên).
THỊ TRƯỞNG (lại gần, toàn thân run cầm cập, cố gắng lắp bắp) - Hừ... hừ... qua...
qua... qua... qua...
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP (nói nhanh dõng dạc) - Cái gì?
THỊ TRƯỞNG - Hừ... hừ... qua... qua... qua... qua... KHƠ-LÉT-XTA-CỐP (vẫn nói với giọng cũ) - Tôi chẳng hiểu gì cả? Ông nói lăng
nhăng cái gì ấy.
THỊ TRƯỞNG - Qua... qua... qua... quan lớn ngài có muốn nghỉ ngơi không ạ?
Buồng đây ạ, có đủ mọi thứ cần dùng!
KHƠ-LÉT-XTA-CỐP - Thật dấm dớ, nghỉ với chẳng ngơi. Ừ thì nghỉ, xin sẵn
sàng... Các ông ạ, bữa ăn vừa rồi khá lă... ắm... Tôi bằng lòng lắm. Tôi bằng lòng lắm. Cá thu nạc muối ngon tuyệt, cá thu nạc muối ngon tuyệt!
Đi ra, vào buồng bên cạnh, thị trưởng theo sau.
(Ni-cô-lai Gô-gôn, Quan thanh tra, Vũ Đức Phúc dịch(1), NXB Lao động - Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, Hà Nội, 2009, tr. 62 - 69)
Ni-cô-lai Gô-gôn (1809 - 1852) là nhà văn, nhà soạn kịch lỗi lạc
của văn học Nga nửa đầu thế kỉ XIX. Gô-gôn sinh ra trong một gia đình quý tộc ở tỉnh Pôn-ta-va (Poltava), nay thuộc U-crai-na (Ukraina). Năm 1828, ông tới Pê-téc-bua, làm trợ lí ở Vụ bất động sản hoàng gia một thời gian. Gô-gôn bắt đầu được dư luận chú ý với tập truyện đầu tay mang nhiều hương vị dân gian Những buổi tối ở thôn gần Đi-can-ka (Dikanka) (1831 -1832). Năm 1832, ông làm quen với Pu-skin, được nhà thơ đánh giá cao và được khơi gợi nhiều ý tưởng sáng tạo. Năm 1834, Gô-gôn được bổ làm trợ giảng về lịch sử thời trung cổ tại trường Đại học Tổng hợp Pê-téc-bua. Trong khoảng thời gian 1836 - 1847, Gô-gôn sống nhiều ở nước ngoài (Đức, Thuỵ Sĩ,
Ni-cô-lai Gô-gôn, tranh của
Pháp, Bỉ, Ý). Từ năm 1845, nhà văn rơi vào một cuộc khủng hoảng tinh
A. I-van-nốp (A. Ivanov), 1841
thần, sa vào khuynh hướng tôn giáo thần bí. Năm 1852, Gô-gôn từ bỏ Nguồn: Bảo tàng Nga, văn nghiệp, giam mình cầu nguyện, tuyệt thực, rồi mất tại nhà một Xanh Pê-téc-bua người bạn ở Mát-xcơ-va. Gô-gôn nổi tiếng trong lịch sử văn học thế giới với những tác phẩm như: Ta-rát Bun-ba - Taras Bulba (truyện, 1835), Những điền chủ cổ xưa (truyện, 1835), Bức chân dung (truyện, 1835), Nhật kí người điên (truyện, 1835), Cái mũi (truyện, 1836), Quan thanh tra (hài kịch, 1836), Chiếc áo khoác (truyện, 1842), Những linh hồn chết (tiểu thuyết, 1842). Phần nhiều những tác phẩm hiện thực của Gô-gôn thể hiện cơn mê sảng của thực tại đương thời với những hình tượng con người bị đồ vật hoá, thảm hại,
(1) Văn bản được người biên soạn sách giáo khoa chỉnh sửa một số câu chữ cho sát hơn với nguyên tác.
trống rỗng, tồn tại như những bóng ma và luôn ám ảnh về sự báo ứng. Giọng văn trào phúng của Gô-gôn, một mặt, thể hiện thái độ phủ nhận thực tại nhố nhăng đương
trống rỗng, tồn tại như những bóng ma và luôn ám ảnh về sự báo ứng. Giọng văn trào phúng của Gô-gôn, một mặt, thể hiện thái độ phủ nhận thực tại nhố nhăng đương thời "qua tiếng cười thế gian thấy rõ và những giọt nước mắt thế gian không trông thấy"(1); mặt khác, lại đau đáu niềm hi vọng vào một thực tại khác xứng đáng hơn với cuộc sống con người.
Hài kịch năm hồi Quan thanh tra của Gô-gôn được sáng tác trên cơ sở một giai thoại do Pu-skin gợi ý. Vở hài kịch là một đỉnh cao trong sự nghiệp sáng tác của Gô-gôn và ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của sân khấu hài kịch thế giới. Quan thanh tra không chỉ là vở hài kịch đả kích "tất cả những gì tệ hại của nước Nga" đầu thế kỉ XIX, mà còn khơi dậy nỗi đau về sự tồn tại trống rỗng, phi lí của con người và niềm hi vọng vào một cuộc sống tốt đẹp hơn. Nhân vật quan trọng là một trong những lớp kịch đặc sắc nhất trong Quan thanh tra.
Dựa vào phần tóm tắt hài kịch Quan thanh tra, hãy xác định tình huống hiểu lầm của vở kịch.
Đối chiếu hoàn cảnh thực tế của Khơ-lét-xta-cốp (qua phần tóm tắt hồi II của vở kịch) với cuộc sống "thượng lưu" mà nhân vật khoe khoang trong đoạn trích, hãy lí giải nhân vật này đáng cười ở điểm nào.
Thị trưởng cùng viên kiểm học Lu-ca Lu-kích, trưởng viện tế bần Ác-tê-mi Phi-líp-pô-vích thể hiện thái độ thế nào trước sự khoác lác, ra oai của Khơ-lét-xta-cốp? Vì sao?
Nhân vật An-na An-đrê-ép-na và Ma-ri-a An-tô-nốp-na đóng vai trò gì trong việc tạo ra tiếng cười trong đoạn trích?
Xác định các thủ pháp trào phúng được tác giả sử dụng trong đoạn trích. Phân tích một thủ pháp nổi bật trong số đó.
Qua việc đọc đoạn trích Nhân vật quan trọng và phần tóm tắt hài kịch Quan thanh tra, hãy nêu những điểm đặc sắc về xung đột và kết cấu của vở kịch.
Theo bạn, "thói Khơ-lét-xta-cốp" bắt nguồn từ đâu và có thể gây ra những hậu quả gì? Nêu suy nghĩ của bạn về nhận định của Gô-gôn: "Ít ai tránh được việc trở nên giống Khơ-lét-xta-cốp, dù chỉ một lần trong đời"(2).
kết nối đọc - viết
Viết đoạn văn (khoảng 150 chữ) nêu suy nghĩ của bạn về cách khắc phục "thói Khơ-lét-xta-cốp".
(1) N. Gô-gôn, Toàn tập tác phẩm, tập 6, NXB Viện hàn lâm Liên Xô, 1951, tr. 134. (2) N. Gô-gôn, Toàn tập tác phẩm, tập 4, NXB Viện Hàn lâm Liên Xô, 1951, tr. 101.
VĂN BẢN 2 Giấu của (Trích Quẫn - Lộng Chương) (Trích Quẫn) Lộng Chương Hãy chia sẻ trải nghiệm của bạn khi xem một bộ phim hài, một vở hài kịch, hoặc đọc một tr
VĂN BẢN 2
Giấu của (Trích Quẫn - Lộng Chương)
(Trích Quẫn)
Lộng Chương
Hãy chia sẻ trải nghiệm của bạn khi xem một bộ phim hài, một vở hài kịch, hoặc đọc một truyện cười.
CẢNH VÀO TRÒ
Bóng tối dày đặc.
Tiếng đồng hồ tích tắc như tiếng mật đục trong đêm. Có tiếng động bước chân thận trọng, cánh cửa ngang “két” nhẹ. Một luồng ánh sáng đèn rọi vụt loé và chạy lướt chung quanh phòng, soi sáng từng mảng đồ đạc đủ các kiểu cổ kim đông tây... Rồi luồng sáng vươn lên tường, chiếu thẳng vào tấm ảnh bán thân một người đàn bà nạ dòng, cặp mắt trừng trừng nhìn thẳng, miệng loe một nụ cười ngây thộn: Ảnh bà Đại Cát.
Vẫn luồng ánh sáng ấy bỗng nhảy vọt sang tường đối diện, cắm thẳng vào tấm ảnh bán thân một người đàn ông đeo mục kính (loang loáng trong kính ảnh) để râu vuông gọn tựa một đốt ngón tay đính giữa nhân trung, làm cho cái miệng ông ta như rúm lại, giống kiểu người chum môi thổi sáo: Ảnh ông Đại Cát.
Lời chỉ dẫn sân khấu ở đây có những điểm gì đáng chú ý?
Tiếp đến là hai bóng người dắt tay nhau từ cửa ngang tối om, rón rén đi ra lượn quanh dưới hai tấm ảnh.
Hai bóng người đó chính là ông bà Đại Cát.
ÔNG ĐẠI CAT – Bật lên tiếng cười như ho. Hụ! Hụ! Mợ xem… không suy xuyển một li!
Luồng ánh sáng thu lại, chiếu thẳng vào hai người, soi rõ hai cặp chân đứng ríu vào nhau. Hai ống quần trắng của bà Đại Cát hơi rung rung.
BÀ ĐẠI CAT – Cậu ạ… tôi thấy để đây… nó… nó lộ… lộ là!
$^{(*)}$ Nhan đề đoạn trích do người biên soạn sách giáo khoa đặt.
ÔNG ĐẠI CÁT - Lộ gì? Hở mà kín, kín mà hở, không BÀ ĐẠI CÁT - Thì cứ cất trong két ở ngay đầu giường ÔNG ĐẠI CÁT - Để trong két, con Trinh nó mở ra biết cả... Đ
ÔNG ĐẠI CÁT - Lộ gì? Hở mà kín, kín mà hở, không BÀ ĐẠI CÁT - Thì cứ cất trong két ở ngay đầu giường ÔNG ĐẠI CÁT - Để trong két, con Trinh nó mở ra biết cả... Đến lúc phải khai vốn, nó lại khai ra hết thì hỏng bét! Ơ hay... làm sao mợ lại run cầm cập thế? BÀ ĐẠI CÁT - Tôi... run đâu! Hai chân vẫn run. Cậu thử nghĩ xem còn giấu ở đâu kín hơn nữa không? ÔNG ĐẠI CÁT - Không đâu hơn cả! Giấu đâu cũng nhà này. Bà cụ lục lọi cả ngày... BÀ ĐẠI CÁT - Cậu này... hay là treo nó lên buồng ÔNG ĐẠI CÁT - Treo ai lên buồng ngủ?, ai ngờ được! mình có hơn không! luôn, có bao nhiêu nó Yên lặng một giây. không lọt được với cụ cố ngủ?
BÀ ĐẠI CÁT - Treo cậu và tôi... ÔNG ĐẠI CÁT - Sao lại treo mợ và tôi lên buồng ngủ?
BÀ ĐẠI CÁT - Là tôi bảo treo hai cái ảnh ấy chứ! ÔNG ĐẠI CÁT - À... Không được! Ảnh đang treo ở dưới này lại vác lên đấy, có khác gì Cứ để ngay trước mắt thiên hạ... thế mới cao tay. Họ không ảnh của mình đâu! BÀ ĐẠI CÁT - Hay là đem chôn? ÔNG ĐẠI CÁT - Chôn? Chôn mợ và tôi ấy à? BÀ ĐẠI CÁT - Khéo khỉ! Là chôn... cái khoản kia ấy ÔNG ĐẠI CÁT - Không được! Chôn xuống đào lên lỉnh nó biết... BÀ ĐẠI CÁT - Lưỡng lự một giây. Cậu này... Thế còn đúng là... (1) Công tư hợp doanh: nhà nước và tư nhân cùng góp vốn kinh doanh., lạy ông tôi ở đây không? công tư hợp doanh(1) chứ! kỉnh, nhỡ con U Trinh vòng xuyến tư trang có
ÔNG ĐẠI CÁT - Đúng rồi... Tư trang không phải là vốn kinh doanh, không sợ! Luồng ánh sáng đèn chạy vút qua hai tấm ảnh. BÀ ĐẠI CÁT - Thế cậu cho nốt chỗ này vào
ÔNG ĐẠI CÁT - Đúng rồi... Tư trang không phải là vốn kinh doanh, không sợ!
Luồng ánh sáng đèn chạy vút qua hai tấm ảnh.
BÀ ĐẠI CÁT - Thế cậu cho nốt chỗ này vào... Dúi vào tay chồng một gói nhỏ. ÔNG ĐẠI CÁT - Đưa đây. Cầm gói. Mợ khiêng với tôi cái kỉ, để tôi trèo...
Hai người khiêng lúng túng, khiến ông Đại Cát đánh rơi đèn. Căn phòng tối mù.
BÀ ĐẠI CÁT - Buột miệng kêu to. Ối trời ơi... Làm sao thế này?
ÔNG ĐẠI CÁT - Suỵt! Im... khẽ chứ. Mợ định đánh thức cả nhà dậy đấy à?
BÀ ĐẠI CÁT - Nhưng tối quá cậu ơi... Đèn đâu... bấm lên. ÔNG ĐẠI CÁT - Đang mò đây. Đâu mất rồi không biết? BÀ ĐẠI CÁT - Mất gì? Mất à?
Hai người cùng mò, đâm phải nhau.
ÔNG ĐẠI CÁT - Khỉ!
Đứng yên để người ta mò thì không, cũng lại bò ra... để mà tru lên thế... Bà Đại Cát vẫn quờ quạng, sờ phải mặt chồng.
BÀ ĐẠI CÁT - Lại rú lên. Úi trời!
ÔNG ĐẠI CÁT - Cũng rú lên. Úi trời... Cào cả vào mặt
người ta rồi.
Mợ ngồi im đấy, để tôi bật đèn lên vậy. Dò dẫm ra chỗ bật điện. Đèn ống nhấp nháy, rồi bùng lên. Ánh sáng xanh lè. Bà Đại Cát vẫn còn phủ phục dưới đất. Hai vợ chồng mặc quần áo ngủ, lếch thếch, trông đến thiểu não.
ÔNG ĐẠI CÁT - Ô hay, mợ còn phục vị ra đấy làm gì nữa?
BÀ ĐẠI CÁT - Lẩy bẩy chống gối đứng dậy. Cái gói... đâu? ÔNG ĐẠI CÁT - Đây! Tôi giữ thì mất làm sao được mà mợ lo! Nhặt đèn bấm. BÀ ĐẠI CÁT - Ngồi phịch xuống sập, cào lại mái tóc, tay còn run.
Ối chao ơi, sung sướng quá! Đang buôn đang bán thì đùng đùng chuyển hướng cơ. Cậu làm khổ lây cả tôi.
ÔNG ĐẠI CÁT - Nheo mắt nhìn vợ. Lại sắp sửa... BÀ ĐẠI CÁT - Nặng giọng. Sắp sửa làm sao?
ÔNG ĐẠI CÁT - Nói chứ... mợ chẳng khác gì thằng mù sờ voi chỉ thấy cái đuôi. Tình hình mậu dịch quốc doanh bành trướng như thế, các luồng hàng đều tập trung quả
ÔNG ĐẠI CÁT - Nói chứ... mợ chẳng khác gì thằng mù sờ voi chỉ thấy cái đuôi.
Tình hình mậu dịch quốc doanh bành trướng như thế, các luồng hàng đều tập trung quản lí như thế, mợ bảo còn tung hoành buôn bán như trước làm sao được nữa mà không chuyển sang sản xuất. Đến sừng sỏ như tay bác Tứ Hải, buôn bán khét tiếng xưa nay, đã từng chọi cả với nhà buôn Pháp mà cũng còn phải chịu phép đóng cửa hiệu, hùn vốn làm nhà máy da... nữa là mình!
BÀ ĐẠI CÁT - Thế bây giờ mới công tư hợp doanh bằng hết. ÔNG ĐẠI CÁT - Vẻ khó chịu. Ô là là... mợ chẳng hiểu gì cả! BÀ ĐẠI CÁT - Dằn dỗi. Phải, tôi không hiểu. Cứ như vợ chồng Đại Hưng thế mà
khôn. Buôn bán cầm chừng rồi rút dần vốn về, găm chặt vào lưng, thế mà lại hay.
ÔNG ĐẠI CÁT - Hay à? Cái trò tháu cáy không bịt mắt được ai đâu. [...]
Vừa lúc ấy có tiếng động lạch cạch bên trong cửa. Bà Đại Cát nắm lấy tay chồng.
BÀ ĐẠI CÁT - Cái gì... thế? Im lặng, lại lịch kịch.
Khéo không con U Trinh... nó rình... đấy. Ông Đại Cát xua tay, gật gật, rón rén đi tới cửa ngang, khe khẽ nắm quả đấm, mở ào một cái bất ngờ. Không có ai, bên trong tối om. Bà Đại Cát trừng trừng theo dõi. Ông Đại Cát trù trừ đứng nhìn vào trong tối một giây, rồi cương quyết bật đèn bước vào. Bỗng ông giật thót người, nhảy lùi lại. Bà Đại Cát đứng bật lên.
BÀ ĐẠI CÁT - Cái gì... thế... cậu?
ÔNG ĐẠI CÁT - Cười gượng. Hề, hề... con chuột to quá.
Đúng lúc đó, chiếc đồng hồ treo rung nhè nhẹ và dõng dạc reo bốn tiếng. Hai vợ chồng Đại Cát đứng lặng nghe đến tiếng ngân cuối của đồng hồ.
ÔNG ĐẠI CÁT - Bàng hoàng. Sắp sáng rồi... Tự thấy sự thất thần của mình, vội lấy
lại vẻ cứng cỏi. Ô hay, sao mình lại hốt hoảng thế nhỉ? Phải giấu nốt chỗ này đi chứ.
Giơ gói cầm ở tay. Mợ ra đứng canh con U Trinh ở cửa ngang để tôi làm...
BÀ ĐẠI CÁT - Chưa định thần. Cậu ạ... hay là để... mai
xem sao...
ÔNG ĐẠI CÁT - Còn xem gì nữa. Mai con Trinh nó về rồi đấy.
Không, không nhanh tay lên, nhỡ đợt thí điểm này mà xong, các ông ấy tấn công ào ạt cho một trận, thì lại trở tay không kịp... Thôi, mợ cứ ra canh đi... BÀ ĐẠI
Không, không nhanh tay lên, nhỡ đợt thí điểm này mà xong, các ông ấy tấn công
ào ạt cho một trận, thì lại trở tay không kịp... Thôi, mợ cứ ra canh đi...
BÀ ĐẠI CÁT - Nhưng tôi đứng một mình ngoài ấy, tôi sợ lắm! ÔNG ĐẠI CÁT - Sợ gì? Ô hay...
BÀ ĐẠI CÁT - Hay tôi đóng cửa lại, tôi đứng canh ở bên trong?
ÔNG ĐẠI CÁT - Bật cười. Khỉ ơi là khỉ! Thôi cũng được, mợ ra đóng cửa lại.
Bà Đại Cát rón rén đi ra cửa ngang...
BÀ ĐẠI CÁT - Nửa chừng quay lại. Cậu này... ÔNG ĐẠI CÁT - Đang định bê cái kỉ đi. Cái gì nữa? BÀ ĐẠI CÁT - Ảnh tôi và ảnh cậu xếp chật cả rồi, còn nhét vào đâu được nữa? ÔNG ĐẠI CÁT - Ừ nhỉ!
Nhìn lên hai cái ảnh suy nghĩ. Nhìn ra chung quanh. Dừng lại trước tấm ảnh cụ Đại Lợi to tướng, ngồi trên ghế bành lần tràng hạt.
Được rồi, cho vào ảnh mẹ... Rỡn. Được thêm bà lão làm thần giữ của càng vững! Đẩy vợ. Mợ ra đóng cửa lại. Bà Đại Cát lại rón rén đi ra cửa ngang, nhè nhẹ đóng cửa lại.
ÔNG ĐẠI CÁT - Ngắm lướt tấm ảnh mẹ treo giữa nhà, trên cái tủ chè, rồi quay lại
bảo vợ sắc giọng lạc hẳn.
Tắt đèn đi... sáng quá. Bà Đại Cát như một cái máy, quờ tay tắt đèn, căn phòng trở lại tối um. Hai bóng trắng vợ chồng Đại Cát chập chờn trong đêm dày đặc. Luồng ánh sáng đèn dọi loé lên vàng úa cắm thẳng vào tấm ảnh cụ Đại Lợi. Tấm ảnh chơi vơi giữa khoảng không với đôi má chảy xệ và cặp mắt quằm quặm.
Màn từ từ hạ. Hết cảnh vào trò.
(Nhiều tác giả, Nhà hoạt động sân khấu Lộng Chương - Sống để cho đi!, NXB Sân khấu, Hà Nội, 2021, tr. 15 - 21)
Lộng Chương (1918 - 2003) tên khai sinh là Phạm Văn Hiền, quê ở tỉnh Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng, là đạo diễn sân khấu, nhà văn, nhà viết kịch tiêu
Lộng Chương (1918 - 2003) tên khai sinh là Phạm Văn Hiền, quê ở tỉnh Hải Dương, nay thuộc thành phố Hải Phòng, là đạo diễn sân khấu, nhà văn, nhà viết kịch tiêu biểu thuộc thế hệ văn nghệ sĩ trưởng thành từ cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Trong khoảng thời gian từ cuối những năm 1940 đến cuối những năm 1990, ông đã sáng tác, viết lại, chỉnh lí hàng trăm vở kịch thuộc nhiều thể loại, nổi bật là: A Nàng (kịch thơ, 1960), Đôi ngọc lưu li (chèo, 1962), Tình sử Loa thành (tuồng, 1979),... Ông thành công nhất ở lĩnh vực hài kịch với các vở tiêu biểu như: Mối lo của cụ Cửu (1950), Hỏi vợ (1958), Yểm bùa trừ sâu (1959), Quẫn (1960), Cửa mở hé (1969),... Lộng Chương đã được trao giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2000.
Quẫn là vở hài kịch gồm năm hồi, được công diễn trong hơn hai mươi năm, với khoảng 2 000 buổi diễn, và trở thành tác phẩm kinh điển của hài kịch hiện đại Việt Nam. Năm 2018, nhân kỉ niệm 100 năm ngày sinh của Lộng Chương, vở kịch lại được công diễn trên sân khấu Nhà hát Lớn Hà Nội và thu hút được sự quan tâm của cả giới kịch nghệ lẫn công chúng. Tóm tắt vở kịch: Quẫn thể hiện một vấn đề mang đậm tính thời sự của xã những năm 60 của thế kỉ XX. Trước chủ trương công tư hợp doanh, các thành sản dân tộc Đại Cát có những suy nghĩ khác nhau. Ông bà Đại Cát tìm mọi cách khối gia sản tích cóp được lâu nay, trước khi chuyển xưởng dệt của gia đình hợp doanh. Hai ông bà một mặt giấu vàng sau mấy bức ảnh trong phòng khách, của hồi môn cho con gái để tẩu tán tài sản. Mẹ Đại Cát - cụ Đại Lợi và em gái Đại tin này, cũng đòi được chia tài sản. Con gái Đại Cát là Thuý Trinh và người yêu niên hăng hái tham gia lao động kiến thiết, tin tưởng vào đường lối phát triển U Trinh - người làm công trong gia đình, tình cờ biết được chỗ hai ông bà Đại Thuý Trinh và Hùng. Cuối cùng, Thuý Trinh và người yêu đã thuyết phục được cha "giấu của" nữa. Ông bà Đại Cát cũng nhận ra rằng mình đã "quẫn". Đến nay, mặc dù đường lối phát triển kinh tế của đất nước đã đổi khác và trong Quẫn đã không còn tính thời sự, nhưng giá trị của tác phẩm này ở phương kịch vẫn được giới chuyên môn và đông đảo khán giả, độc giả khẳng định. Giấu của là đoạn trích từ Cảnh vào trò của vở hài kịch Quẫn., Lộng Chương Ảnh do gia đình cung cấp hội miền Bắc Việt Nam viên trong gia đình nhà tư để che giấu và tẩu tán thành xưởng dệt công tư mặt khác đi sắm sửa Cát - bà Đại Hưng biết cô - Hùng là những thanh kinh tế của nhà nước. Cát giấu của, đã mách với mẹ chấp thuận không vấn đề xã hội được đặt ra diện nghệ thuật hài
Xác định tình huống gây cười trong đoạn trích Giấu của.
Phân tích tính trào phúng trong ngôn ngữ đối thoại của hai nhân vật.
Theo bạn, trạng thái "quẫn" của hai nhân vật ông Đại Cát và bà Đại Cát được thể hiện qua những lời nói, cử chỉ và hành động nào?
Việc lặp đi lặp lại chi tiết về những tấm ảnh trong lời chỉ dẫn sân khấu ở phần đầu và phần cuối đoạn trích gợi cho bạn suy nghĩ gì?
VIẾT Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội Ở lớp 10 và lớp 11, bạn đã tập viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội theo các đề tà
VIẾT
Viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội
Ở lớp 10 và lớp 11, bạn đã tập viết báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội theo các đề tài mang tính cụ thể, giới hạn ở một số đối tượng đơn lẻ. Đến với bài học này, cùng hướng về một vấn đề tự nhiên, xã hội, bạn sẽ được hướng dẫn lựa chọn các đề tài mang tính khái quát hơn để viết báo cáo nghiên cứu. Bên cạnh việc vận dụng các kĩ năng và thao tác nghiên cứu cơ bản từng được làm quen, với yêu cầu viết ở đây, bạn sẽ phải xây dựng những luận điểm thể hiện được khả năng làm chủ của mình trước một khối lượng dữ liệu phong phú và phức tạp về đối tượng.
Yêu cầu
Giới thiệu được đề tài nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội; nêu được câu hỏi nghiên cứu (vấn đề) chính cần giải quyết.
Trình bày được kết quả nghiên cứu thông qua hệ thống luận điểm sáng rõ, phù hợp với các dữ liệu đã thu thập.
Thể hiện được cái nhìn toàn cảnh về vấn đề nghiên cứu và quan điểm của người viết.
Biết vận dụng các thao tác nghiên cứu cơ bản, khai thác các nguồn tham khảo đáng tin cậy.
Sử dụng hiệu quả sơ đồ, bảng biểu; có thuyết minh các hình ảnh minh hoạ; có sử dụng trích dẫn, cước chú và biết trình bày phần tài liệu tham khảo theo đúng quy định.
Bài viết tham khảo Mĩ thuật Việt Nam thời mở cửa(*) (Trích) Nguyễn Quân(1) 1. Đặt vấn đề Trong thập niên 1990 - 2000, một thập niên có thể được định danh bằng c
Bài viết tham khảo
Mĩ thuật Việt Nam thời mở cửa(*)
(Trích) Nguyễn Quân(1)
1. Đặt vấn đề
Trong thập niên 1990 - 2000, một thập niên có thể được định danh bằng cụm khái niệm mở cửa - hội nhập - hình thành thị trường, hình ảnh văn hoá nghệ thuật Việt Nam đến với thế giới trước tiên là qua mĩ thuật. Mĩ thuật chính là "cửa sổ đổi mới", "hình ảnh đổi mới" của văn nghệ Việt Nam thời kì này. Chỉ trong vài năm, không gian hoạt động của mĩ thuật Việt Nam đã mở rộng khắp thế giới, tạo ra một khái niệm mĩ thuật Việt Nam hiện đại trong cộng đồng nghệ thuật khu vực và quốc tế. Đây là hiện tượng cần được khái quát, phân tích thấu đáo, có thể bắt đầu từ việc nhận diện các đặc điểm nổi bật trong sự phát triển của mĩ thuật.
2. Giải quyết vấn đề
Thẩm mĩ dân tộc - hiện đại - mở cửa là thẩm mĩ chủ đạo của giai đoạn đổi mới. Khuynh hướng mạnh mẽ này được triển khai bởi một lớp nghệ sĩ khá đông đảo. Cửa mở hai chiều là đặc điểm nổi bật. Ở chiều mở vào, ta thấy các nghệ sĩ tìm về nghệ thuật dân tộc thời tiền thực dân, thời trước khi có Trường Mỹ thuật Đông Dương cũng như trước khi có ảnh hưởng của nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa châu Âu. Các nghệ sĩ tìm cảm hứng ở điêu khắc đình, chùa Việt Nam giàu đời sống tinh thần và sự mô tả đời thường linh hoạt, sắc bén. Họ cũng trở lại với nghệ thuật Chăm, Tây Nguyên, tranh thờ của các dân tộc miền núi,... để nhìn thấy những phong cách tạo hình cổ điển phương Đông, thẩm mĩ sơ khai hồn nhiên cũng như đời sống tâm linh bí ẩn. Họ nghiền ngẫm truyền thống và lịch sử mĩ thuật Việt Nam để làm chỗ dựa vượt qua những giáo điều trường quy và quan phương. Chất liệu giấy dó được đưa lên thành một chất liệu quan trọng như lụa, và trở nên rất phổ biến như một thứ "đặc sản Việt Nam".
(*) Văn bản nguyên là một phần nhỏ của công trình nghiên cứu quy mô về mĩ thuật Việt Nam thế kỉ XX, được người biên soạn sách giáo khoa bổ sung các đề mục, làm thành nội dung cốt yếu của một báo cáo nghiên cứu độc lập, hoàn chỉnh. (1) Nguyễn Quân sinh năm 1948, quê ở tỉnh Phú Thọ, là hoạ sĩ, nhà nghiên cứu - phê bình mĩ thuật Việt Nam.
Chiều mở vào thứ hai, quan trọng không kém, là mở vào nội giới cá nhân. Nghệ sĩ coi việc thể hiện nội giới của mình, tìm hiểu nó, làm nó phát lộ trung thực trên
Chiều mở vào thứ hai, quan trọng không kém, là mở vào nội giới cá nhân. Nghệ sĩ coi việc thể hiện nội giới của mình, tìm hiểu nó, làm nó phát lộ trung thực trên tác phẩm quan trọng hơn vấn đề đề tài, hình tượng hay đối tượng mô tả. Sau thời gian ngự trị của chủ nghĩa tập thể, cái tôi trở lại là miền đất màu mỡ cho cảm hứng và trách nhiệm nghệ thuật. Miền quê, tuổi thơ, các mô típ cổ kính, xa vắng, những tiểu cảnh nông thôn, những không gian "không nhìn thấy" bằng mắt thường và sự tự vấn, dằn vặt, ẩn ức,... đi vào tác phẩm nhiều hơn, trong những bố cục mới lạ. Khuynh hướng "nội giới hoá", "cá nhân hoá" này cũng cho phép và đòi hỏi nghệ sĩ tìm nhiều cách thể hiện khác nhau, nhờ vậy bề ngoài thị giác của các tác phẩm trở nên đa dạng hơn nhiều. Đi liền với cái tôi là cái mới - cái khác. Chính sự thôi thúc này đã thúc đẩy mĩ thuật biến đổi. Vì thế, sự đổi mới lần này là cuộc đấu tranh tự thân của nghệ thuật, trong khi cuộc đổi thay lần trước, từ mĩ thuật Đông Dương sang mĩ thuật Kháng chiến - Cách mạng, là hệ quả của cách mạng tư tưởng và xã hội nhiều hơn là từ bản thân nghệ thuật.
Chiều mở ra cũng có hai chiều đan xen nhau. Modernism(1) thế kỉ XX đến với Việt Nam chậm trễ sáu, bảy mươi năm khi những thành tựu của nó đã trở thành cổ điển. Trong vòng hơn mười năm, các nghệ sĩ Việt Nam đã tìm hiểu và thử nghiệm lại, tiêu hoá những thành tựu một trăm năm của "phần bên kia thế giới" với một thái độ vừa vồ vập vừa dè chừng. Chỉ có nghệ thuật trừu tượng được du nhập đầy đủ như một thể loại hơn là một "chủ nghĩa". Ngoài ra, các trường phái khác từ Tượng trưng, Dã thú, Biểu hiện, Siêu thực, Lập thể tới Trừu tượng - Biểu hiện, Pop-art hay Conceptual Art (nghệ thuật ý niệm),... cùng các bậc thầy của nó không thực sự tạo ra các dòng tương đương mà chỉ vang vọng, để dấu ấn trong từng tác phẩm hay tác giả. Nếu như tới đầu những năm 1980 các bậc đàn anh còn e dè, ngỡ ngàng trước các trường phái, các -isme này thì thế hệ đổi mới đã "thuộc lòng" và tìm cách rút tỉa cho mình những gì thích hợp với thể tạng mỗi cá nhân mà không băn khoăn về phong cách hay hệ tư tưởng nữa.
Chiều mở ra thứ hai bắt đầu rầm rộ từ giữa những năm 1990, với sự hội nhập, sống chung, đều bước với những gì đang diễn ra bên ngoài biên giới. Mĩ thuật trở thành môn nghệ thuật cởi mở nhất và cũng hội nhập thực chất nhất với các hoạt động quốc tế và khu vực, đã trở thành bình thường ở Việt Nam cũng như bên ngoài đất nước. Đó là lợi thế to lớn nhưng cũng là áp lực to lớn của lớp nghệ sĩ đổi mới thứ hai và thứ ba.
(1) Modernism: thuật ngữ tiếng Anh, thường được dịch là chủ nghĩa hiện đại, chỉ một trào lưu văn học, nghệ thuật hình thành từ cuối thế kỉ XIX, phát triển mạnh ở các nước phương Tây đầu thế kỉ XX sau đó lan khắp thế giới, chủ trương "phản truyền thống", đẩy mạnh những cách tân nhằm mở rộng giới hạn biểu đạt của các phương tiện nghệ thuật, thể hiện nhận thức mới về đời sống trong thời đại đầy xáo trộn, đổ vỡ.
Lê Anh Vân, Chiến luỹ, 1984, tranh sơn dầu, 100 × 129,5 cm. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam 3. Kết luận Như đã trình bày ở trên, chính khuynh hướng dân tộc -
Lê Anh Vân, Chiến luỹ, 1984, tranh sơn dầu, 100 × 129,5 cm. Nguồn: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam
3. Kết luận
Như đã trình bày ở trên, chính khuynh hướng dân tộc - hiện đại - mở cửa đã xác định diện mạo mĩ thuật Việt Nam trong giai đoạn đổi mới. Xét xa hơn, cuối những năm 1970, cái cây mĩ thuật Việt Nam bung ra nhiều cành nhánh về mọi phía. Dòng sông từ ngọn nguồn luồn lách qua núi rừng lan toả về đồng bằng với nhiều nhánh rẽ uốn khúc ra biển. Một phần tư cuối thế kỉ là giai đoạn trưởng thành đầy đủ của nền mĩ thuật hiện đại trong sự bừng tỉnh của đất nước tiến vào thời đại mới, vào cuộc mưu sinh nhằm đuổi kịp nhân loại vì phồn vinh và tự do, dân chủ. Tính đa dạng, phức hợp và sự đan xen là đặc điểm phát triển của nó. Sự phong phú là kết quả của quá trình phát triển ấy. Những khuynh hướng thẩm mĩ khác nhau, những thủ pháp nghệ thuật rộng mở làm nên diện mạo mới của nền mĩ thuật. Và cái tôi độc đáo, sự mở cửa "hai chiều" vừa khám phá cái tôi vừa khám phá thế giới, tạo ra nhiều phong cách cá nhân.
(Theo Nguyễn Quân, Mĩ thuật Việt Nam thế kỉ 20, NXB Tri thức, Hà Nội, 2010, tr. 113, 125 - 127, 136)
Tài liệu tham khảo
Nhiều tác giả (2007), Hai mươi năm mĩ thuật Việt Nam thời kì đổi mới 1986 - 2006, NXB Mỹ thuật, Hà Nội.
Nguyễn Quân (2004), Con mắt nhìn cái đẹp, NXB Mỹ thuật, Hà Nội.
Viện Mỹ thuật - Đại học Mỹ thuật Hà Nội (2005), Mĩ thuật Việt Nam hiện đại, NXB Mỹ thuật, Hà Nội.
Nhan đề của bài báo cáo nghiên cứu cho chúng ta biết những thông tin gì về đề tài nghiên cứu, nội dung nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu?
Báo cáo nghiên cứu đã triển khai những luận điểm nào? Tìm câu chủ đề thể hiện nội dung chính của mỗi luận điểm. Các cứ liệu đã được sử dụng như thế nào để làm nổi bật từng luận điểm đó?
Nêu các đặc điểm của ngôn ngữ được sử dụng trong báo cáo nghiên cứu.
Tranh minh hoạ được sử dụng có tác dụng gì?
Bạn có nhận xét gì về tính chất của các tài liệu tham khảo?
Thực hành viết Chuẩn bị viết Lựa chọn đề tài Cụm từ "một vấn đề tự nhiên, xã hội" trong tên kiểu bài có phạm vi chỉ định rất rộng. Mặc dù đi sâu nghiên cứu lĩnh
Thực hành viết
Chuẩn bị viết Lựa chọn đề tài
Cụm từ "một vấn đề tự nhiên, xã hội" trong tên kiểu bài có phạm vi chỉ định rất rộng. Mặc dù đi sâu nghiên cứu lĩnh vực mĩ thuật, bài viết tham khảo vẫn thuộc về kiểu bài được nói ở đây, do nó chạm đến những vấn đề xã hội rộng lớn, làm nền cho sự phát triển của mĩ thuật. Theo tinh thần đó, đề tài bạn chọn hoàn toàn có thể hướng về những gì liên quan đến cuộc sống và hoạt động học tập của bản thân, miễn nó thử thách được khả năng thu thập, xử lí dữ liệu từ nhiều nguồn, khả năng nêu những luận điểm thể hiện tầm nhìn bao quát về đối tượng hay vấn đề.
Gợi ý một số đề tài: - Hành động của giới trẻ trong phong trào tái chế vật liệu đã qua sử dụng để bảo vệ môi trường. - Vai trò của những người có ảnh hưởng rộng trên mạng xã hội đối với cuộc sống của thanh niên hiện nay. - Tác động của những khám phá mang tính chất bước ngoặt trong công nghệ đến xu hướng lựa chọn nghề nghiệp của học sinh cuối cấp Trung học phổ thông. - Sự lan toả của chủ nghĩa tối giản trong phong cách sống của một số thành phần dân cư. - Vai trò của một xu hướng hay trường phái nghệ thuật trong việc làm thay đổi cách sống và thị hiếu của tầng lớp thanh niên.
Những xu hướng hay hiện tượng âm nhạc đang được học sinh quan tâm và tán thưởng.
Thu thập, phân tích và đánh giá thông tin
Với định hướng viết báo cáo nghiên cứu ở bài học này, việc thu thập, phân tích, đánh giá nguồn thông tin phong phú về đề tài có tầm quan trọng đặc biệt. Cần rút ra những bài học bổ ích trên phương diện này từ bài viết tham khảo - một báo cáo nghiên cứu được triển khai dựa trên khối lượng dữ liệu lớn, có được nhờ tác giả theo dõi sát sao thực tế và đọc nhiều tài liệu tham khảo liên quan.
Xây dựng đề cương
Bạn đã được học các bước xây dựng đề cương cho báo cáo nghiên cứu ở sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập một, tr. 117 - 118 và tiếp tục thực hành ở sách giáo khoa Ngữ văn 1 1, tập một,
tr. 147 – 148. Khi xây dựng đề cương cho báo cáo nghiên cứu một vấn đề có tính khái quát, cần lưu ý rằng các luận điểm phải được triển khai một cách rõ ràng, có
tr. 147 – 148. Khi xây dựng đề cương cho báo cáo nghiên cứu một vấn đề có tính khái quát,
cần lưu ý rằng các luận điểm phải được triển khai một cách rõ ràng, có hệ thống, giúp người
đọc dễ nắm bắt. Trong mỗi luận điểm có thể có nhiều ý với các cấp độ lớn nhỏ khác nhau. Bạn
cần vạch ra các ý này càng chi tiết càng tốt trong đề cương.
Viết
Trên cơ sở đề cương, cần triển khai luận điểm thành những đoạn văn. Hãy chú ý đến cách
trình bày cứ liệu, cách viết câu chủ đề, cách kết nối các đoạn văn với nhau,... Đặc trưng của
báo cáo nghiên cứu được thực hành ở đây là người viết cần trình bày được những đặc điểm
của vấn đề nghiên cứu và lí giải những đặc điểm đó từ nhiều góc độ. Chẳng hạn, ở bài viết
tham khảo, tác giả đã đưa ra hai luận điểm về “chiều mở vào” và “chiều mở ra”. Ở mỗi luận
điểm, tác giả lại trình bày hai ý chính, với những giải thích cụ thể.
Lưu ý:
– Báo cáo nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội có tính tổng hợp, khái quát có thể
không nổi bật vì tính mới mẻ, đột phá, nhưng cũng không phải là một sự tổng hợp thông tin
đơn giản. Khi trình bày các luận điểm, người viết phải đồng thời cho thấy cách tiếp cận riêng
của mình.
– Một báo cáo nghiên cứu tốt về một vấn đề có tính khái quát còn đòi hỏi người viết thể
hiện được quan điểm của mình đối với vấn đề nghiên cứu. Quan điểm đó có thể thể hiện qua
các đánh giá, bình luận trực tiếp, hay qua tính định hướng, gợi mở của bài viết. Chẳng hạn,
ở bài viết tham khảo, nhiều luận điểm có thể được coi là những gợi ý để tìm hiểu vấn đề sâu
hơn hoặc rộng hơn.
– Trong quá trình viết, bạn cần chú ý sắp xếp và trình bày các phương tiện hỗ trợ như
sơ đồ, bảng biểu, tranh ảnh,... phù hợp với nội dung được thể hiện ở kênh chữ.
Chỉnh sửa, hoàn thiện
Tiến hành rà soát và hoàn thiện bài viết trên hai phương diện:
– Về nội dung, các tiểu mục của bài viết cần tường minh, đầy đủ, các luận điểm được triển
khai rõ ràng.
– Về hình thức, bài viết được trình bày đúng quy cách của một báo cáo nghiên cứu, đặc biệt
là có các tài liệu tham khảo được tách thành phần riêng; các phương tiện phi ngôn ngữ được
thể hiện hợp lí; chính tả, diễn đạt đảm bảo chuẩn mực.
151
NÓI VÀ NGHE
NÓI VÀ NGHE
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG Tổng hợp và đối chiếu các thông tin cơ bản về hai văn bản hài kịch đã được học trong bài theo các gợi ý sau: nhân vật, xung đột, tình huống, hà
CỦNG CỐ, MỞ RỘNG
Tổng hợp và đối chiếu các thông tin cơ bản về hai văn bản hài kịch đã được học trong bài theo các gợi ý sau: nhân vật, xung đột, tình huống, hành động, kết cấu, thủ pháp trào phúng, ngôn từ (có thể lập bảng).
Thảo luận về đề tài: Theo bạn, điều gì làm nên sức sống của một vở hài kịch qua các thời đại khác nhau và trong các bối cảnh tiếp nhận khác nhau?
Tìm đọc thêm một số vở hài kịch; nêu nhận xét khái quát về nét đặc sắc nghệ thuật của từng vở hài kịch đã đọc.
Xác định một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội có tính tổng hợp, khái quát; thu thập tài liệu, lập đề cương và trao đổi kết quả chuẩn bị trong nhóm học tập.
THỰC HÀNH ĐỌC
Một số điều cần lưu ý khi đọc văn bản:
Đặc điểm của nhân vật hài kịch xuất hiện trong đoạn trích.
Các thủ pháp trào phúng được tác giả sử dụng.
Tình huống gây cười và chi tiết về sự "cẩn thận hảo".
Cẩn thận hảo⁽*⁾
(Trích Thợ cạo thành Xê-vin – Séville)
Bô-mác-se⁽¹⁾
Tóm tắt vở kịch Thợ cạo thành Xê-vin:
Ở thành phố Xê-vin thuộc Tây Ban Nha, Rô-din (Rosine), cô gái xinh đẹp dòng dõi quý tộc lâm vào cảnh mồi côi, bị người đỡ đầu là bác sĩ Bác-tô-lô (Bartholo) giam lỏng với âm mưu lấy nàng làm vợ nhằm thừa kế số tài sản lớn. Chàng bá tước An-ma-vi-va (Almaviva) và Rô-din phải lòng nhau khi tình cờ chạm mặt trên đường. Nhờ sự giúp đỡ của người đầy tớ cũ lâu lỉnh là Phi-ga-rô,
⁽*⁾ Nhan đề văn bản do người biên soạn sách giáo khoa lấy theo phụ đề của vở kịch.
⁽¹⁾ Bô-mác-se (1732 – 1799) tên đầy đủ là Pi-e-Ô-guýt-xơ-tanh Ca-rông đờ Bô-mác-se (Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais), nhà soạn kịch nổi tiếng người Pháp thời kì cuối của chế độ quân chủ chuyên chế, trước cuộc Đại cách mạng tư sản năm 1789. Từng kinh qua nhiều nghề nghiệp, nếm trải cuộc sống cả trong cung đình lẫn ngoài xã hội, Bô-mác-se đã đem những điều mình quan sát được vào những vở hài kịch với tiếng cười tiễn đưa cái cũ và chào đón cái mới. Hài kịch của Bô-mác-se được xem là đỉnh cao của sân khấu Pháp thế kỉ XVIII. Các tác phẩm tiêu biểu: Thợ cạo thành Xê-vin (1775), Đám cưới Phi-ga-rô (1784).
hiện bá Rô-din Đoạn của Tuy đã An-ma-vi-va, đang làm thợ cạo (thợ cắt tóc) kiêm thầy lang và thường xuyên qua lại nhà bác sĩ, chàng tước đã có cơ hội tiếp cận R
hiện bá Rô-din Đoạn của Tuy đã An-ma-vi-va, đang làm thợ cạo (thợ cắt tóc) kiêm thầy lang và thường xuyên qua lại nhà bác sĩ, chàng tước đã có cơ hội tiếp cận Rô-din và chiếm được lòng tin yêu của nàng. Chàng muốn giải cứu khỏi tay bác sĩ và cưới nàng làm vợ. trích thuộc phần cuối của vở kịch. Bác-tô-lô và Ba-din (Bazile) - nhạc sĩ và thầy dạy nhạc Rô-din, đồng thời là một kẻ hám lợi - mưu tính để Bác-tô-lô kết hôn với Rô-din ngày hôm đó. nhiên, nhờ sự mưu trí của Phi-ga-rô, tình thế được xoay chuyển. Viên chưởng khế và Ba-din đến ngôi nhà mà Bác-tô-lô cho Phi-ga-rô thuê, làm phép cưới và làm chứng cho lễ cưới của và Rô-din. Khi Bác-tô-lô nhận ra sự đảo ngược của tình thế thì đã quá muộn.
nay, lí CHƯỞNG PHI-GA-RÔ BA-DIN CHƯỞNG lầm Hai BÁ chúng (1) Đôn, HỒI THỨ TƯ LỚP VII (Viên chưởng khế, Đôn(1) Ba-din, các diễn viên trên) PHI-GA-RÔ - Bẩm ông lớn, đây là viên chưởng khế của chúng ta. BÁ TƯỚC - Và ông bạn Ba-din cùng đi! BA-DIN - Ôi! Tôi trông thấy gì thế này! PHI-GA-RÔ - Do sự tình cờ nào, ông bạn ơi?. BA-DIN - Do sự biến cố nào, thưa các ngài?... CHƯỞNG KHẾ - Có phải đây là cô dâu, chú rể? BÁ TƯỚC - Phải, ông ạ. Đáng lẽ ông phải phối hợp cô nương Rô-din với tôi đêm ở nhà ông thợ cạo Phi-ga-rô; nhưng chúng tôi ưng chọn mái nhà này vì những do mà ông sẽ biết. Ông có đem theo hôn ước của chúng tôi đấy chứ? KHẾ - Vậy ra tôi được vinh dự nói chuyện với ông lớn bá tước An-ma-vi-va! - Đúng vậy. - (Nói riêng) Nếu vì thế mà lão đã đưa cho ta chìa khoá cổng. KHẾ - Là vì tôi có hai khế ước hôn nhân, bẩm ông lớn; ta đừng có lẫn: đây là của ông lớn, còn đây là của ngài Bác-tô-lô, với cô nương... cũng Rô-din? cô, hiển nhiên là hai chị em ruột cùng một tộc danh? TƯỚC - Ta cứ kí đi. Đôn Ba-din sẽ vui lòng làm người chứng thứ hai cho ta. (Họ kí.) (nguyên văn Don) là danh xưng đặt trước tên của các quý tộc Tây Ban Nha, tương đương với "ngài".
BA-DIN - Nhưng mà, bẩm ông lớn... tôi không hiểu... BÁ TƯỚC - Ba-din tiên sinh ơi, chuyện cỏn con cũng làm ngài lúng túng, và tất cả đều làm ngài ngạc nhiên. BA
BA-DIN - Nhưng mà, bẩm ông lớn... tôi không hiểu... BÁ TƯỚC - Ba-din tiên sinh ơi, chuyện cỏn con cũng làm ngài lúng túng, và tất
cả đều làm ngài ngạc nhiên.
BA-DIN - Bẩm ông lớn... nhưng nếu ông bác sĩ... BÁ TƯỚC (Ném cho y một túi tiền) - Còn làm bộ ngây thơ! Kí mau lên nào! BA-DIN (Ngạc nhiên) - A! PHI-GA-RÔ - Kí thì có khó khăn gì nào? BA-DIN (Cân nhắc túi tiền) - Chả khó khăn gì nữa; là vì tôi, một khi tôi đã hứa
lời, thì phải có những lí do nặng đồng cân... (Y kí.)
LỚP VIII
(Bác-tô-lô, một thẩm phán, những cảnh binh, những gia nhân cầm đuốc, các diễn viên trên)
BÁC-TÔ-LÔ (Trông thấy bá tước hôn bàn tay Rô-din và Phi-ga-rô ôm hôn Đôn Ba-din
một cách kệch cỡm; lão kêu lên và túm lấy cổ viên chưởng khế ) - Rô-din với lũ ăn cắp này! Bắt tất cả! Tôi tóm cổ được một đứa đây rồi.
CHƯỞNG KHẾ - Chưởng khế của ngài đây mà. BA-DIN - Chưởng khế của ngài đây mà. Ngài đùa đấy à? BÁC-TÔ-LÔ - À! Đôn Ba-din, ô hay, sao mà ông lại có mặt ở đây? BA-DIN - Đúng ra là: ngài, sao ngài lại không có mặt ở đây? THẨM PHÁN (Trỏ Phi-ga-rô) - Khoan; tôi quen biết anh này. Anh đến làm cái
trò nhà này, vào những giờ bất tiện?
PHI-GA-RÔ - Giờ bất tiện? Ông thấy rõ là bây giờ gần buổi sáng cũng ngang
với gần buổi chiều. Vả chăng, tôi thuộc đám tuỳ tùng của ông lớn bá tước An-ma-vi-va tướng công.
BÁC-TÔ-LÔ - An-ma-vi-va! THẨM PHÁN - Vậy ra không phải kẻ trộm?
BÁC-TÔ-LÔ - Hãy mặc kệ chuyện đó. Bất cứ nơi nào khác, thưa ngài bá tước,
tôi đều là kẻ hầu ông lớn, nhưng ngài thấy rằng ưu thế của tước vị ở đây không có uy lực gì. Xin ngài làm ơn có lòng tốt rút lui đi cho.
BÁ TƯỚC - Phải, đúng lẽ là tước vị ở đây không có uy lực gì, nhưng cuộc sống một cái có rất nhiều uy lực, đó là sự ưu đãi mà cô nương đây vừa mới ban cho tôi hơ
BÁ TƯỚC - Phải, đúng lẽ là tước vị ở đây không có uy lực gì, nhưng cuộc sống
một cái có rất nhiều uy lực, đó là sự ưu đãi mà cô nương đây vừa mới ban cho tôi hơn ngài, bằng cách tự nguyện trao thân gửi phận cho tôi.
BÁC-TÔ-LÔ - Ông ta nói gì, Rô-din?
RÔ-DIN - Ông ấy nói thực. Vì cớ gì mà ông ngạc nhiên? Há chẳng phải là, ngay
đêm nay, tôi phải được báo thù một kẻ lừa dối? Tôi đã được báo thù.
BA-DIN - Tôi đã bảo ngài rằng chính là bá tước đấy mà, ngài bác sĩ ơi!
BÁC-TÔ-LÔ - Tôi cần quái gì? Hôn nhân tức cười! Những người chứng đâu?
CHƯỞNG KHẾ - Không thiếu cái gì cả. Tôi đã được hai ngài này làm chứng tá. BÁC-TÔ-LÔ - Thế nào, Ba-din!... ông đã kí à? BA-DIN - Ngài bảo làm thế nào? Con người quỷ quái đó lúc nào túi cũng đầy
những lí lẽ không cưỡng được.
BÁC-TÔ-LÔ - Tôi cóc cần những lí lẽ của ông ta. Tôi sẽ sử dụng uy quyền của tôi. BÁ TƯỚC - Ông đã mất uy quyền đó vì đã lạm dụng. BÁC-TÔ-LÔ - Cô gái còn vị thành niên. PHI-GA-RÔ - Cô vừa mới tự thoát li rồi. BÁC-TÔ-LÔ - Ai nói với anh, đồ trùm bịp bợm? BÁ TƯỚC - Cô nương đây dòng dõi quý tộc và nhan sắc xinh đẹp, tôi là người
quý hiển, trẻ tuổi và giàu có, cô nương là vợ tôi; với danh nghĩa đó, nó làm cả khi chúng tôi vinh hạnh ngang nhau, người ta định tranh giành với tôi chăng?
BÁC-TÔ-LÔ - Không đời nào người ta cướp được cô ấy khỏi tay tôi. BÁ TƯỚC - Cô ấy không còn ở dưới quyền lực của ông nữa. Tôi đặt cô dưới
quyền của pháp luật; và ngài đây, mà chính ông đã đưa đến, sẽ che chở cô khỏi sự cường bạo mà ông định dùng để đối xử với cô. Những vị thẩm phán chân chính, là những cột trụ nâng đỡ tất cả những kẻ bị áp bức.
THẨM PHÁN - Hẳn thế rồi. Và sự kháng cự vô ích để chống với một cuộc hôn
nhân vẻ vang bậc nhất, đủ chứng tỏ lòng lo sợ của ông ta về việc quản lí không tốt những tài sản của cô con đỡ đầu, mà ông ta sẽ phải thanh toán.
BÁ TƯỚC - Ồ! Ông ta chỉ việc đồng ý mọi việc, là tôi sẽ không đòi hỏi ông ta
gì cả.
PHI-GA-RÔ - Ngoài cái biên lai nhận một trăm ê-quy của tôi; ta không nên loạn trí.
BÁC-TÔ-LÔ (Cáu) - Tất cả đều chống lại ta... ta đã rúc đầu vào một cái tổ ong! BA-DIN - Tổ ong nào? Không chiếm được người đàn bà, nhưng bác sĩ ơi, xin hãy tính
BÁC-TÔ-LÔ (Cáu) - Tất cả đều chống lại ta... ta đã rúc đầu vào một cái tổ ong!
BA-DIN - Tổ ong nào? Không chiếm được người đàn bà, nhưng bác sĩ ơi, xin
hãy tính rằng tiền của hãy còn, phải rồi, hãy còn mà.
BÁC-TÔ-LÔ - Ề! Để tôi yên nào, Ba-din! Ông chỉ nghĩ đến tiền. Tôi, tôi cần quái
gì tiền! Ừ thì, tôi vẫn giữ được tiền: nhưng ông tưởng đó là động cơ quyết định tôi chăng? (Lão kí.)
PHI-GA-RÔ (Cười) - A! Ha! Ha! Ông lớn ơi, họ cùng một dòng cả. CHƯỞNG KHẾ - Nhưng mà, các ngài ơi, tôi chả còn hiểu gì cả. Không phải là
hai chị em cùng một tên họ hay sao!
PHI-GA-RÔ - Thưa ngài, không, họ chỉ là một người. BÁC-TÔ-LÔ (Đau khổ) - Thế mà tôi đã cất thang của họ đi, để cho việc cưới xin
được chắc chắn hơn! Chà! Tôi bị nguy hại vì thiếu cẩn mật.
PHI-GA-RÔ - Vì thiếu lương tri. Ta nên chân thực đi bác sĩ ạ: khi tuổi trẻ và
tình yêu đồng tình để lừa gạt một ông già, thì tất cả những việc ông ta làm để ngăn ngừa, đều có thể gọi tên rất chí lí là Cẩn thận hão.
(Kiệt tác sân khấu thế giới, Bô-mác-se, Thợ cạo thành Xê-vin, Trọng Đức dịch, NXB Sân khấu, Hà Nội, 2006, tr. 157 - 163)
Trang 158
Trang 159
Trang 160
Trang 161
Trang 162
Trang 163
Trang 164
Trang 165
Trang 166
Trang 167
Trang 168
cover-last