SGK - Lịch sử và Địa lí 6
0/0
minus
100%
plus
Ghi chú
setting
share
Nền
Đọc offline

Lưu sách trên máy

Đang kiểm tra...

list Mục lục
list Mục lục
Lịch sử - Chương 1. Vì sao phải học lịch sử?
Bài 1. Lịch sử và cuộc sống
Bài 2. Dựa vào đâu để biết và phục dựng lại lịch sử?
Bài 3. Thời gian trong lịch sử
Lịch sử - Chương 2. Xã hội nguyên thủy
Bài 4. Nguồn gốc loài người
Bài 5. Xã hội nguyên thủy
Bài 6. Sự chuyển biến và phân hóa của xã hội nguyên thủy
Lịch sử - Chương 3. Xã hội cổ đại
Bài 7. Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại
Bài 8. Ấn Độ cổ đại
Bài 9. Trung Quốc từ thời cổ đại đến thế kỉ VII
Bài 10. Hy Lạp và La Mã cổ đại
Lịch sử - Chương 4. Đông Nam Á từ những thế kỉ tiếp giáp đầu công nguyên đến thế kỉ X
Bài 11. Các quốc gia sơ kì ở Đông Nam Á
Bài 12. Sự hình thành và bước đầu phát triển của các vương quốc phong kiến ở Đông Nam Á (từ thế kỉ VII đến thế kỉ X)
Bài 13. Giao lưu văn hóa ở Đông Nam Á từ đầu công nguyên đến thế kỉ X
Lịch sử - Chương 5. Việt Nam từ khoảng thế kỉ VII trước công nguyên đến đầu thế kỉ X
Bài 14. Nhà nước Văn Lang - Âu Lạc
Bài 15. Chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc và sự chuyển biến của xã hội Âu Lạc
Bài 16. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu giành độc lập trước thế kỉ X
Bài 17. Cuộc đấu tranh bảo tồn và phát triển văn hóa dân tộc của người Việt
Bài 18. Bước ngoặt lịch sử đầu thế kỉ X
Bài 19. Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X
Bài 20. Vương quốc Phù Nam
Địa lí - Chương 1. Bản đồ - phương tiện thể hiện bề mặt trái đất
Bài 1. Hệ thống kinh, vĩ tuyến. Tọa độ địa lí
Bài 2. Bản đồ. Một số lưới kinh vĩ tuyến. Phương hướng trên bản đồ
Bài 3. Tỉ lệ bản đồ. Tính khoảng cách thực tế dựa vào tỉ lệ bản đồ
Bài 4. Kí hiệu và bảng chú giải bản đồ. Tìm đường trên bản đồ
Bài 5. Lược đồ trí nhớ
Địa lí - Chương 2. Trái Đất - hành tinh của hệ mặt trời
Bài 6. Trái Đất trong hệ Mặt Trời
Bài 7. Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và hệ quả
Bài 8. Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời và các hệ quả
Bài 9. Xác định phương hướng ngoài thực tế
Địa lí - Chương 3. Cấu tạo của Trái Đất. Vỏ Trái Đất.
Bài 10. Cấu tạo của Trái Đất. Các mảng kiến tạo.
Bài 11. Quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh. Hiện tượng tạo núi.
Bài 12. Núi lửa và động đất
Bài 13. Các dạng địa hình chính trên Trái Đất. Khoáng sản.
Bài 14. Thực hành: Đọc lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và lát cắt địa hình đơn giản
Địa lí - Chương 4. Khí hậu và biến đổi khí hậu
Bài 15. Lớp vỏ khí của Trái Đất. Khí áp và gió
Bài 16. Nhiệt độ không khí. Mây và mưa
Bài 17. Thời tiết và khí hậu. Biến đổi khí hậu
Bài 18. Thực hành: Phân tích biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa
Địa lí - Chương 5. Nước trên Trái Đất
Bài 19. Thủy quyển và vòng tuần hoàn của nước
Bài 20. Sông và hồ. Nước ngầm và băng hà
Bài 21. Biển và đại dương
Địa lí - Chương 6. Đất và sinh vật trên Trái Đất
Bài 22. Lớp đất trên Trái Đất
Bài 23. Sự sống trên Trái Đất
Bài 24. Rừng nhiệt đới
Bài 25. Sự phân bố các đới thiên nhiên trên Trái Đất
Bài 26. Thực hành: Tìm hiểu môi trường tự nhiên địa phương
Địa lí - Chương 7. Con người và thiên nhiên
Bài 27. Dân số và sự phân bố dân cư trên thế giới
Bài 28. Mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên
Bài 29. Bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên vì sự phát triển bền vững
Bài 30: Thực hành: Tìm hiểu mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên địa phương
Học liệu
Đang xem trang 0 Học liệu dưới đây tương ứng với nội dung bạn đang đọc
empty Không có học liệu bổ trợ
cover-first
page-1
Trang 1
Trang 2
Trang 3
Trang 4
Trang 5
Trang 6
Trang 7
Chương 1 VÌ SAO PHẢI HỌC LỊCH SỬ? Bình gốm Hy Lạp Hình bên là một bình gốm Hy Lạp có niên đại khoảng thế kỉ VI – V trước Công nguyên. Em có biết thế nào là trướ
Chương 1
VÌ SAO PHẢI HỌC LỊCH SỬ?
Bình gốm Hy Lạp
Hình bên là một bình gốm Hy Lạp có niên đại khoảng thế kỉ VI – V trước Công nguyên. Em có biết thế nào là trước Công nguyên? Tại sao các nhà nghiên cứu Lịch sử phải xác định niên đại của chiếc bình gốm này? Đã bao giờ em tự hỏi: Lịch sử là gì? Vì sao cần học lịch sử? Chương này sẽ giúp các em tìm hiểu và giải đáp những băn khoăn đó.
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ ĐƯỢC TÌM HIỂU:
Lịch sử và môn Lịch sử là gì?
Vì sao phải học lịch sử và học lịch sử như thế nào?
Các nguồn sử liệu hiện vật, chữ viết, truyền miệng, tư liệu gốc,... trong học tập lịch sử.
Cách tính thời gian trong lịch sử.
Di tích Đoan Môn – cửa chính phía nam vào Hoàng thành Thăng Long (Số 19C, Hoàng Diệu, thành phố Hà Nội)
Bài 1 LỊCH SỬ VÀ CUỘC SỐNG Học xong bài này, em sẽ: Nêu được khái niệm lịch sử và môn Lịch sử. Hiểu được lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ. Giải thíc
Bài 1
LỊCH SỬ VÀ CUỘC SỐNG
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được khái niệm lịch sử và môn Lịch sử.
Hiểu được lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ.
Giải thích được vì sao cần học lịch sử.
Quan sát hình 1, em hãy chỉ ra những điểm thay đổi theo thời gian của máy tính điện tử. Theo em, sự thay đổi theo thời gian như vậy được hiểu là gì?
c. Máy tính xách tay hiện nay
b. Máy tính thế hệ thứ4 (1971 - 1980)
a. Máy tính đầu tiên trên thế giới - ENIAC (1946)
Hình 1. Máy tính điện tử từ khi xuất hiện đến nay
1.Lịch sử là gì?
Máy tính điện tử cũng như mọi sự vật xung quanh chúng ta, cả con người và xã hội loài người đều biến đổi theo thời gian. Sự thay đổi đó chính là lịch sử.
Lịch sử là tất cả những gì đã xảy ra và lịch sử còn được hiểu là một khoa học nghiên cứu và phục dựng lại quá khứ.
Môn Lịch sử là môn học tìm hiểu quá trình hình thành và phát triển của xã hội loài người từ khi con người xuất hiện trên Trái Đất cho đến ngày nay.
Khái niệm lịch sử được hiểu như thế nào? Nêu ví dụ cụ thể.
Kết nối với ngày nay tại Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ), Bác Hồ đã căn dặn các chiến sĩ: "Hôm nay gặp các chú ở Đền Hùng có ý nghĩa to lớn vì Vua Hùng là vị vua khai q
Kết nối với ngày nay
tại Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ), Bác Hồ đã căn dặn các chiến sĩ: "Hôm nay gặp các chú ở Đền Hùng có ý nghĩa to lớn vì
Vua Hùng là vị vua khai quốc... Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước".
2.Vì sao phải học lịch sử?
Học lịch sử giúp chúng ta tìm hiểu quá khứ, tìm về cội nguồn của chính bản thân, gia đình, dòng họ,… và rộng hơn là của cả dân tộc, nhân loại.
Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.
(Hồ Chí Minh)
Hình 2. Một số tác phẩm nghiên cứu lịch sử
Học lịch sử còn để đúc kết những bài học kinh nghiệm về sự thành công và thất bại của quá khứ để phục vụ hiện tại và xây dựng cuộc sống mới trong tương lai.
Nêu ý nghĩa hai câu thơ trên của Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Theo em, việc biên soạn các tác phẩm lịch sử (như hình 2) có tác dụng gì?
Vì sao phải học lịch sử?
Nhà chính trị nổi tiếng của La Mã cổ đại Xi-xê-rông đã nói: "Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống". Em có đồng ý với nhận xét đó không? Vì sao?
Các bạn trong hình bên đang làm gì?Theo em, việc làm đó có ý nghĩa như thế nào?
Hãy chia sẻ với thầy/cô giáo và các bạn các hình thức học lịch sử mà em biết, cách học lịch sử giúp em hứng thú và đạt hiệu quả tốt nhất.
Hãy tìm hiểu xem trong lớp có bao nhiêu bạn thích học môn Toán, môn Ngữ văn và môn Lịch sử. Theo em, các bạn thích học những môn khác có cần biết lịch sử không? Vì sao?
Bài 2. Dựa vào đâu để biết và phục dựng lại lịch sử? Học xong bài này, em sẽ: Phân biệt được các nguồn sử liệu cơ bản: tư liệu hiện vật, chữ viết, truyền miệng,
Bài 2. Dựa vào đâu để biết và phục dựng lại lịch sử?
Học xong bài này, em sẽ:
Phân biệt được các nguồn sử liệu cơ bản: tư liệu hiện vật, chữ viết, truyền miệng, gốc,...
Trình bày được ý nghĩa và giá trị của các nguồn sử liệu trên.
Các nhà sử học làm công việc tương tự như những thám tử. Muốn dựng lại lịch sử, họ phải đi tìm các bằng chứng, tức là các tư liệu lịch sử. Hình ảnh dưới đây là một dạng tư liệu lịch sử. Quan sát hình ảnh, em nhận thấy những hoa văn trên mặt trống đồng miêu tả những gì? Qua đó, em có thể biết được điều gì về đời sống của người Việt cổ?
Hình 1. Mặt trống đồng Ngọc Lũ, hiện vật tiêu biểu của nền văn minh Việt cổ (trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia)
1. Tư liệu hiện vật
Tư liệu hiện vật là những di tích, đồ vật,... của người xưa còn lưu giữ lại trong lòng đất hay trên mặt đất. Tuy đây chỉ là những hiện vật, nhưng nếu biết khai thác, chúng có thể cho ta biết khá cụ thể và trung thực về đời sống vật chất và phần nào đời sống tinh thần của người xưa.
Hình 2. Một góc di tích Hoàng thành Thăng Long (Số 18, Hoàng Diệu, thành phố Hà Nội)
Hình 3. Ngói úp trang trí đôi chim phượng bằng đất nung tìm thấy ở Hoàng thành Thăng Long
Thế nào là tư liệu hiện vật? Từ hình 2 và 3, em hãy kể thêm một số tư liệu hiện vật mà em biết. 2.Tư liệu chữ viết Những bản ghi, tài liệu chép tay hay sách đượ
Thế nào là tư liệu hiện vật? Từ hình 2 và 3, em hãy kể thêm một số tư liệu hiện vật mà em biết.
2.Tư liệu chữ viết
Những bản ghi, tài liệu chép tay hay sách được in, khắc chữ được gọi chung là tư liệu chữ viết. Nguồn tư liệu này ghi chép tương đối đầy đủ về đời sống con người. Tuy nhiên, tư liệu chữ viết thường mang ý thức chủ quan của tác giả tư liệu.
Hình 4. Những tấm bia ghi tên người đỗ Tiến sĩ thời xưa ở Văn Miếu (thành phố Hà Nội)
10/5/1969 "Cuộc chống Mỹ, cứu nước của nhân dân ta dù phải kinh qua gian khổ hi sinh nhiều hơn nữa, song nhất định thắng lợi hoàn toàn. Đó là một điều chắc chắn. Tôi có ý định đến ngày đó, tôi sẽ đi khắp hai miền Nam Bắc, để chúc mừng đồng bào, cán bộ, và chiến sĩ anh hùng, thăm hỏi các cụ phụ lão, các cháu thanh niên và nhi đồng yêu quý của chúng ta." (Trích Di chúc, Hồ Chí Minh: Toàn tập, Tập 15, NXB Chính trị quốc gia, 2011, tr. 610)
Đoạn tư liệu trên từ Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh cho em biết thông tin gì?
Em hiểu thế nào là tư liệu chữ viết? Vì sao bia Tiến sĩ ở Văn Miếu (hình 4) được coi là tư liệu chữ viết?
3.Tư liệu truyền miệng Những câu chuyện dân gian (thần thoại, truyền thuyết, cổ tích,...) được kể truyền miệng từ đời này qua đời khác gọi là tư liệu truyền miệ
3.Tư liệu truyền miệng
Những câu chuyện dân gian (thần thoại, truyền thuyết, cổ
tích,...) được kể truyền miệng
từ đời này qua đời khác gọi là tư liệu truyền miệng. Loại tư liệu này thường không cho biết chính xác về thời gian và địa điểm, nhưng phần nào phản ánh hiện thực lịch sử.
Hình 5. Thánh Gióng đánh giặc Ân (tranh dân gian Đông Hồ)
Thế nào là tư liệu truyền miệng?
Hình 5 giúp em liên tưởng đến truyền thuyết nào trong dân gian?
4.Tư liệu gốc
Các loại tư liệu trên đây còn có thể phân ra thành tư liệu gốc (hay còn gọi là tư liệu sơ cấp) và tư liệu thứ cấp. Tư liệu gốc là tư liệu cung cấp những thông tin đầu tiên và trực tiếp về sự kiện hoặc thời kì lịch sử nào đó. Đây là nguồn tư liệu đáng tin cậy nhất khi tìm hiểu lịch sử. Tư liệu thứ cấp là các dữ liệu thông tin, tài liệu lịch sử được thu thập, tổng hợp, phân tích, rút ra từ các tư liệu gốc. Dựa vào các nguồn tư liệu, mỗi nhà sử học thường chỉ có thể làm sáng tỏ được một phần lịch sử theo quan điểm của mình. Vì vậy, chúng ta có thể bắt gặp nhiều cách giải thích khác nhau về cùng một sự việc trong quá khứ. Khi nào em tự mình lí giải được sự việc đã xảy ra dựa trên những chứng cứ khoa học có được là em đã sắp trở thành "nhà sử học" rồi đấy.
Em hiểu thế nào là tư liệu gốc? Loại tư liệu này có ý nghĩa và giá trị gì?
Theo em, tư liệu hiện vật, tư liệu chữ viết và tư liệu truyền miệng có ý nghĩa và giá trị gì?
Theo em, đoạn tư liệu và các hình 2, 3, 4 và 5 trong bài học, hình ảnh, tư liệu nào thuộc tư liệu gốc?
Hãy kể tên một số truyền thuyết có liên quan đến lịch sử mà em biết.
Ở nhà em hoặc nơi em sinh sống có những hiện vật nào có thể giúp tìm hiểu lịch sử? Hãy giới thiệu ngắn gọn một hiện vật mà em thích nhất.
Bài 3. Thời gian trong lịch sử Học xong bài này, em sẽ: Nêu được một số khái niệm (thập kỉ, thế kỉ, thiên niên kỉ, trước Công nguyên, Công nguyên, âm lịch, dươn
Bài 3. Thời gian trong lịch sử
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được một số khái niệm (thập kỉ, thế kỉ, thiên niên kỉ, trước Công nguyên, Công nguyên, âm lịch, dương lịch,...); cách tính thời gian trong lịch sử.
Biết cách đọc, ghi các mốc thời gian trong lịch sử.
Hình 1. Một tờ lịch treo tường
Hãy quan sát tờ lịch bên cạnh và cho biết vì sao trên cùng một tờ lịch lại ghi hai ngày khác nhau?
1. Vì sao phải xác định thời gian trong lịch sử?
Lịch sử là những gì đã xảy ra trong quá khứ theo trình tự thời gian. Muốn hiểu và dựng lại lịch sử, cần sắp xếp tất cả sự kiện theo đúng trình tự của nó.
Để xác định được thời gian, ta cần biết cách tính. Từ xa xưa, các dân tộc trên thế giới đã sáng tạo ra nhiều cách đo thời gian khác nhau.
a. Đồng hồ cát
b. Đồng hồ nước
c. Đồng hồ mặt trời
Hình 2. Một số dụng cụ đo thời gian của người xưa
Tại sao phải xác định thời gian trong lịch sử? Con người thời xưa đã xác định thời gian bằng những cách nào?
2. Các cách tính thời gian trong lịch sử Từ thời cổ đại, con người đã nghĩ ra cách làm lịch. Người Ai Cập, Lưỡng Hà hay Trung Quốc cổ đại và một số dân tộc phươ
2. Các cách tính thời gian trong lịch sử
Từ thời cổ đại, con người đã nghĩ ra cách làm lịch. Người Ai Cập, Lưỡng Hà hay Trung Quốc cổ đại và một số dân tộc phương Đông khác thì tính theo âm lịch, còn người La Mã và nhiều tộc người ở châu Âu,... thì tính theo dương lịch.
Âm lịch là hệ lịch được tính theo chu kì chuyển động của Mặt Trăng quanh Trái Đất.
Dương lịch là hệ lịch được tính theo chu kì chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời.
Về sau, dương lịch đã được hoàn chỉnh và thống nhất để các dân tộc đều có thể sử dụng, đó là Công lịch. Công lịch lấy năm ra đời của Chúa Giê-su – tương truyền là người sáng lập ra đạo Thiên Chúa, là năm đầu tiên của Công nguyên. Ngay trước năm đó là năm 1 trước Công nguyên (TCN). Đồng thời còn có cách phân chia thời gian thành thập kỉ (10 năm), thế kỉ (100 năm) và thiên niên kỉ (1 000 năm), tính từ năm đầu tiên của các khoảng thời gian đó.
Hình 3. Sơ đồ cách tính thời gian theo Công lịch
Hiện nay, ở Việt Nam, Công lịch được dùng chính thức trong các cơ quan và văn bản nhà nước, tuy nhiên, âm lịch vẫn được phổ biến rộng rãi trong nhân dân. Vì vậy, trên tờ lịch đều in ngày, tháng, năm của cả hai loại lịch này.
1. Muốn biết năm 2000 TCN cách năm hiện tại bao nhiêu năm thì em sẽ tính như thế nào?
2. Hãy cho biết các cách tính thời gian trong lịch sử.
Luyện tập và Vận dụng
1. Các sự kiện dưới đây xảy ra cách năm hiện tại khoảng bao nhiêu năm?
Khoảng thiên niên kỉ III TCN, người Ai Cập đã biết làm lịch.
Thục Phán lập ra nước Âu Lạc vào khoảng năm 208 TCN.
2. Hãy kể những ngày nghỉ lễ theo âm lịch và dương lịch ở nước ta.
3. Hãy lựa chọn và sắp xếp những sự kiện quan trọng của cá nhân em trong khoảng 5 năm gần đây theo đúng trình tự (có thể thể hiện trên trục thời gian).
Chương 2 XÃ HỘI NGUYÊN THUỶ Người tối cổ được tìm thấy ở Bắc Kinh, Trung Quốc (tượng phục dựng) Lịch sử xã hội loài người bắt đầu từ khi con người xuất hiện trê
Chương 2
XÃ HỘI NGUYÊN THUỶ
Người tối cổ được tìm thấy ở Bắc Kinh, Trung Quốc (tượng phục dựng)
Lịch sử xã hội loài người bắt đầu từ khi con người xuất hiện trên Trái Đất. Có rất nhiều câu hỏi đã được đặt ra: Loài người có nguồn gốc từ đâu? Trong buổi bình minh của lịch sử, họ đã sống ra sao?... Trong chương này, các em sẽ cùng tìm câu trả lời nhé!
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ ĐƯỢC TÌM HIỂU:
Nguồn gốc loài người.
Xã hội nguyên thuỷ.
Sự chuyển biến và phân hoá của xã hội nguyên thuỷ.
Vượn người
Người tối cổ - Bầy người nguyên thuỷ
Người tinh khôn - Công xã thị tộc
Xã hội nguyên thuỷ dần tan rã
6 triệu năm
4 triệu năm
Người Thẩm Khuyên, Thẩm Hai
40 vạn năm
Văn hoá Hoà Bình
15 vạn năm
10 000 năm
4000 năm
Văn hoá Phùng Nguyên
2000 năm
Văn hoá Đông Sơn
1500 năm
Văn hoá Gò Mun
1000 năm
CN
Bài 4 NGUỒN GỐC LOÀI NGƯỜI Học xong bài này, em sẽ: Mô tả được quá trình tiến hoá từ Vượn người thành người trên Trái Đất. Xác định được dấu tích của Người tối
Bài 4
NGUỒN GỐC LOÀI NGƯỜI
Học xong bài này, em sẽ:
Mô tả được quá trình tiến hoá từ Vượn người thành người trên Trái Đất.
Xác định được dấu tích của Người tối cổ ở Đông Nam Á và Việt Nam.
Người châu Phi, châu Á và châu Âu có màu da như thế nào? Liệu họ có cùng chung một nguồn gốc hay không? Nếu có thì từ đâu mà ra?
Em có biết?
Những phát hiện gần đây ở Đông Phi đã dẫn tới quan điểm cho rằng nơi đây là một trong những "cái nôi" của loài người.
Người tối cổ thường xuyên đi, đứng bằng hai chân, hai chi trước thành hai tay, có thể cầm nắm, thể tích sọ não lớn hơn và đã hình thành trung tâm phát tiếng nói trong não.
1. Quá trình tiến hoá từ Vượn người thành người
Quá trình tiến hoá từ Vượn người thành người đã diễn ra cách đây hàng triệu năm. Ở chặng đầu của quá trình đó, cách ngày nay khoảng 5 - 6 triệu năm, đã có một loài Vượn người sinh sống. Từ loài Vượn người, một nhánh đã phát triển lên thành Người tối cổ. Dạng người này xuất hiện khoảng 4 triệu năm trước, đến khoảng 15 vạn năm trước(1) thì biến đổi thành Người tinh khôn.
Vượn người Người tối cổ Người tinh khôn
Hình 1. Các dạng người trong quá trình tiến hoá
Dựa vào hình trên và trục thời gian (tr.16), em hãy cho biết quá trình tiến hoá từ Vượn người thành người đã trải qua các giai đoạn nào? Cho biết niên đại tương ứng của các giai đoạn đó.
(1) Về niên đại xuất hiện Người tinh khôn, có sách viết: khoảng 4 vạn năm trước.
2. Những dấu tích của quá trình chuyển biến từ Vượn người thành người ở Đông Nam Á và Việt Nam Tại khu vực Đông Nam Á đã diễn ra quá trình tiến hoá từ Vượn ngườ
2. Những dấu tích của quá trình chuyển biến từ Vượn người thành
người ở Đông Nam Á và Việt Nam
Tại khu vực Đông Nam Á đã diễn ra quá trình tiến hoá từ Vượn người thành người từ rất sớm. Dấu tích của Người tối cổ đã được tìm thấy ở khắp Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Đó là những di cốt hoá thạch và công cụ đá do con người chế tạo ra.
Hình 2. Lược đồ dấu tích của quá trình chuyển biến từ Vượn người thành người ở Đông Nam Á
Di cốt của loài Vượn người sống cách ngày nay khoảng 5 triệu năm đã được tìm thấy ở Mi-an-ma và In-đô-nê-xi-a. Đặc biệt, hoá thạch phát hiện trên đảo Gia-va (In-đô-nê-xi-a) có niên đại khoảng 2 triệu năm trước là dấu vết xưa nhất của Người tối cổ ở Đông Nam Á. Di cốt, mảnh di cốt và những công cụ đá của Người tối cổ còn được tìm thấy ở Thái Lan, Phi-líp-pin, Ma-lai-xi-a. Chiếc sọ Người tinh khôn tìm thấy ở hang Ni-a (Ma-lai-xi-a) có niên đại cách ngày nay khoảng 4 vạn năm.
Ở Việt Nam cũng đã phát hiện răng của Người tối cổ ở Thẳm Khuyên, Thẳm Hai (tỉnh Lạng Sơn),... Những công cụ đá được ghè đẽo thô sơ của Người tối cổ cũng đã có
Ở Việt Nam cũng đã phát hiện răng của Người tối cổ ở Thẳm Khuyên, Thẳm Hai (tỉnh Lạng Sơn),... Những công cụ đá được ghè đẽo thô sơ của Người tối cổ cũng đã có mặt ở An Khê (tỉnh Gia Lai), Núi Đọ (tỉnh Thanh Hoá), Xuân Lộc, An Lộc (tỉnh Đồng Nai),...
Hình 3. Công cụ đá Núi Đọ (tỉnh Thanh Hoá)
Hình 4. Răng hoá thạch của Người tối cổ được tìm thấy ở hang Thẳm Khuyên (tỉnh Lạng Sơn)
Hình 5. Rìu tay tìm thấy ở di chỉ An Khê (tỉnh Gia Lai)
Em có biết?
Tại di chỉ An Khê (tỉnh Gia Lai), người ta đã phát hiện được trên 3 000 hiện vật đá (gồm rìu tay, công cụ ghè đẽo thô sơ,...) có niên đại cách ngày nay khoảng 80 vạn năm. Đây là dấu tích cổ xưa nhất chứng tỏ sự xuất hiện sớm của người nguyên thuỷ trên đất nước Việt Nam.
Hãy xác định những dấu tích của Người tối cổ tìm được ở Đông Nam Á và Việt Nam trên lược đồ (hình 2, tr.18). Những dấu tích đó chứng tỏ điều gì?
Luyện tập và Vận dụng
Từ thông tin và hình ảnh trong bài học, hãy cho biết những bằng chứng nào chứng tỏ ở khu vực Đông Nam Á và Việt Nam diễn ra quá trình tiến hoá từ Vượn người thành người?
Quan sát hình 1 (tr.17), em thấy Vượn người, Người tối cổ và Người tinh khôn có điểm gì khác nhau?
Làm việc theo nhóm: Hãy sưu tầm tư liệu (chữ viết, hình ảnh) và giới thiệu quá trình phát triển của người nguyên thuỷ trên thế giới hoặc ở Việt Nam.
Bài 5. XÃ HỘI NGUYÊN THUỶ Học xong bài này, em sẽ: Mô tả được sơ lược các giai đoạn tiến triển của xã hội nguyên thuỷ. Trình bày được những nét chính về đời sốn
Bài 5. XÃ HỘI NGUYÊN THUỶ
Học xong bài này, em sẽ:
Mô tả được sơ lược các giai đoạn tiến triển của xã hội nguyên thuỷ.
Trình bày được những nét chính về đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội của người nguyên thuỷ.
Nêu được vai trò của lao động đối với quá trình phát triển của người nguyên thuỷ cũng như của con người và xã hội loài người.
Hình 1 được cho là bức tranh của người nguyên thuỷ vẽ trên vách hang đá. Tuy nhiên một số người lại không tin vào điều đó và cho rằng người nguyên thuỷ sống như những bầy động vật hoang dã, lang thang trong các khu rừng rậm, ăn sống nuốt tươi, chưa thể biết vẽ tranh,… Liệu trong thực tế có đúng như vậy không?
Hình 1. Tranh vẽ cảnh đi săn của người nguyên thuỷ
1. Các giai đoạn phát triển của xã hội nguyên thuỷ
Xã hội nguyên thuỷ kéo dài hàng triệu năm, trải qua hai giai đoạn: bầy người nguyên thuỷ và công xã thị tộc.
Ở giai đoạn Người tối cổ, do con người vừa thoát thai khỏi giới động vật, công cụ lao động còn thô sơ, trình độ thấp kém,… nên con người phải sống dựa vào nhau, dùng sức mạnh tập thể để tìm kiếm thức ăn và tự bảo vệ mình, tạo thành những nhóm nhỏ gồm vài ba chục người, gọi là bầy người nguyên thuỷ.
Trong quá trình lao động, Người tối cổ đã liên tục biết cải tiến công cụ lao động, đôi bàn tay dần trở nên khéo léo hơn, cơ thể cũng dần biến đổi để trở thành Người tinh khôn (Người hiện đại).
Em có biết?
Người tinh khôn có cấu tạo cơ thể giống như người ngày nay, bàn tay nhỏ, khéo léo, các ngón tay linh hoạt, hộp sọ và thể tích sọ não phát triển, trán cao, mặt phẳng, cơ thể gọn và linh hoạt.
Khi Người tinh khôn xuất hiện thì bầy người Em có biết? nguyên thuỷ cũng tan rã, nhường chỗ cho một tổ Thị tộc là một nhóm người, gồm chức xã hội chặt chẽ hơn,
Khi Người tinh khôn xuất hiện thì bầy người Em có biết? nguyên thuỷ cũng tan rã, nhường chỗ cho một tổ Thị tộc là một nhóm người, gồm chức xã hội chặt chẽ hơn, gọi là công xã thị tộc. khoảng 2 - 3 thế hệ có cùng dòng Công xã thị tộc là tổ chức xã hội tiếp theo của loài máu, sống quần tụ với nhau. Nhiều người, trong đó mọi người sống quần tụ với nhau thị tộc sống cạnh nhau, có quan hệ gồm 2 - 3 thế hệ có họ hàng với nhau, bình đẳng họ hàng và gắn bó với nhau hợp và cùng làm chung, hưởng chung. thành bộ lạc.
Thế nào là bầy người nguyên thuỷ và công xã thị tộc? Hai giai đoạn đó tương ứng với dạng người nào trong quá trình tiến hoá?
Hãy mô tả các giai đoạn tiến triển của xã hội nguyên thuỷ.
2. Đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội
của người nguyên thuỷ
Trong giai đoạn bầy người nguyên thuỷ, Người tối cổ
chủ yếu sống trong các hang động, mái đá, dựa vào săn bắt, hái lượm. Tuy nhiên, họ đã biết chế tạo công cụ lao động - đó là những chiếc rìu đá được ghè đẽo thô sơ, dùng để đào củ, chặt cành hay nạo vỏ cây; biết chế tạo ra lửa bằng cách cọ xát; phát minh ra cung tên để săn bắn. Họ cũng biết làm đồ trang sức là những vòng
tay hay vòng cổ bằng vỏ ốc, Hình 2. Hình ảnh thực nghiệm cách chế tạo xương hoặc răng thú có đục công cụ đá của người nguyên thuỷ
lỗ để xỏ dây, biết vẽ tranh trên vách hang đá. Khác với các bầy động vật hoang dã, bầy người nguyên thuỷ đã có tổ chức, có người đứng đầu, có sự phân công lao động giữa nam và nữ và cùng chăm sóc con cái. Ở nhiều địa điểm trên lãnh thổ Việt Nam như Núi Đọ (tỉnh Thanh Hoá), Xuân Lộc, An Lộc (tỉnh Đồng Nai), các di chỉ của văn hoá Sơn Vi (tỉnh Phú Thọ),… cũng tìm thấy nhiều công cụ đá được ghè đẽo thô sơ thuộc giai đoạn này. Đến giai đoạn công xã thị tộc, bên cạnh việc săn bắt, hái lượm, Người tinh khôn đã biết trồng rau, trồng lúa, chăn nuôi gia súc, làm đồ gốm, dệt vải từ sợi vỏ cây, biết làm ra nhiều đồ trang sức đẹp hơn, tinh tế hơn như vòng tay, vòng cổ bằng đá hay đất nung, biết nặn tượng bằng đất nung hay tạc tượng đá. Họ cũng đã biết chôn người chết và thờ thần linh… Con người không chỉ kiếm được thức ăn nhiều hơn mà còn sống tốt hơn, vui hơn.
Bảng hệ thống các giai đoạn phát triển của xã hội nguyên thuỷ trên thế giới Xã hội nguyên thuỷ đã trải qua những giai đoạn phát triển nào? Hình 3. Lược đồ di ch
Bảng hệ thống các giai đoạn phát triển của xã hội nguyên thuỷ trên thế
giới
Xã hội nguyên thuỷ đã trải qua những giai đoạn phát triển nào?
Hình 3. Lược đồ di chỉ thời đồ đá và đồ đồng ở Việt Nam
Ở Việt Nam, trong các di chỉ thuộc các nền văn hoá Hoà Bình, Bắc Sơn, phân bố ở nhiều tỉnh thuộc vùng núi và trung du Bắc Bộ, đều tìm thấy nhiều công cụ đá mài,
Ở Việt Nam, trong các di chỉ thuộc
các nền văn hoá Hoà Bình, Bắc Sơn, phân bố ở nhiều tỉnh thuộc vùng núi và trung du Bắc Bộ, đều tìm thấy nhiều công cụ đá mài, đồ gốm, nhiều xương, răng của một số loài gia súc và dấu vết của các loại hạt cây ăn quả, rau, đậu,… chứng tỏ cư dân ở đây đã bước
đầu biết làm nông nghiệp. Hình 4. Rìu mài lưỡi Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn)
Hình 5. Mặt người khắc trên vách hang Hình 6. Gốm Quỳnh Văn (tỉnh Nghệ An)
Đồng Nội (tỉnh Phú Thọ)
Như thế, chính trong quá trình lao động và nhờ có lao động, cơ thể con người đã dần biến đổi, hoàn thiện để trở thành Người tinh khôn. Quá trình lao động kiếm sống và chế ngự thiên nhiên cũng đã khiến con người liên kết với nhau, hình thành các tổ chức xã hội, biết sáng tạo ra những công cụ và phương thức sản xuất mới, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần, từng bước tiến tới xã hội văn minh, hiện đại.
Trình bày nét chính về đời sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội của người nguyên thuỷ.
Quan sát các hình 3, 5 (tr.19), hình 2 (tr.21), hình 3, 4, 5, 6 (tr.22 - 23) và đọc thông tin mục 2, hãy cho biết những nét chính về đời sống vật chất và tinh thần của người nguyên thuỷ ở Việt Nam.
Theo em, lao động có vai trò như thế nào trong quá trình phát triển của người nguyên thuỷ cũng như của con người và xã hội loài người?
Luyện tập và Vận dụng
1. Hãy tinh 2. Đời những 3. Tìm và nào, lập bảng hệ thống về những đặc điểm chính trong đời sống vật chất, thần và tổ chức xã hội của bầy người nguyên thuỷ và công xã thị tộc. sống vật chất, tinh thần và tổ chức xã hội của Người tinh khôn có điểm nào tiến bộ hơn so với Người tối cổ? trên lược đồ hình 3 (tr. 22) kết hợp với tra cứu thông tin từ sách, báo internet, hãy cho biết các di chỉ thời đồ đá được phân bố ở những tỉnh của nước ta ngày nay và sự phân bố đó nói lên điều gì.
Bài 6. Sự chuyển biến và phân hoá của xã hội nguyên thuỷ Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được quá trình phát hiện ra kim loại và vai trò của nó đối với sự ch
Bài 6. Sự chuyển biến và phân hoá của xã hội nguyên thuỷ
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được quá trình phát hiện ra kim loại và vai trò của nó đối với sự chuyển biến và phân hoá từ xã hội nguyên thuỷ sang xã hội có giai cấp.
Giải thích được vì sao xã hội nguyên thuỷ tan rã.
Mô tả được sự hình thành xã hội có giai cấp.
Mô tả và giải thích được sự phân hoá không triệt để của xã hội nguyên thuỷ ở phương Đông.
Nêu được một số nét cơ bản của xã hội nguyên thuỷ ở Việt Nam (qua các nền văn hoá khảo cổ Phùng Nguyên – Đồng Đậu – Gò Mun).
Trong đời sống thường ngày, chúng ta sử dụng rất nhiều vật dụng được làm từ đồng và sắt, bởi các nguyên liệu này đã trở nên quen thuộc và cần thiết đối với con người từ rất lâu đời. Em hãy kể tên một số vật dụng đó. Em có biết các nguyên liệu đồng và sắt được phát hiện như thế nào, từ bao giờ và chúng đã làm thay đổi đời sống xã hội ra sao?
1. Sự phát hiện ra kim loại và bước tiến của xã hội nguyên thuỷ
a) Sự phát hiện ra kim loại và những chuyển biến trong đời sống vật chất
Vào khoảng thiên niên kỉ IV TCN, người nguyên thuỷ đã phát hiện ra một loại nguyên liệu mới để chế tạo công cụ và vũ khí thay thế cho đồ đá. Đó là kim loại.
Em có biết?
Đồng được phát hiện một cách ngẫu nhiên, tìm thấy từ các đám cháy. Những thỏi đồng nóng chảy, vốn cục là đồng đỏ (đồng nguyên chất). Sau đó, người ta biết pha chế,... để tạo ra đồng thau.
Sắt được phát hiện muộn hơn, do cứng hơn đồng nên được sử dụng rộng rãi.
Hình 1. Sơ đồ quá trình xuất hiện công cụ bằng kim loại
Nhờ có công cụ mới bằng kim loại như lưỡi cày, cuốc, rìu,... con người có thể khai hoang, mở rộng diện tích trồng trọt. Nông nghiệp dùng cày và chăn nuôi cũng c
Nhờ có công cụ mới bằng kim loại như lưỡi cày, cuốc, rìu,... con người có thể khai hoang, mở rộng diện tích trồng trọt. Nông nghiệp dùng cày và chăn nuôi cũng có bước phát triển. Nghề luyện kim và chế tạo đồ đồng yêu cầu kĩ thuật cao, cùng với nghề dệt vải, làm đồ gốm, đồ mộc,… dần trở thành ngành sản xuất riêng. Quá trình chuyên môn hoá trong sản xuất lại có tác dụng thúc đẩy năng suất lao động, tạo ra sản phẩm ngày càng nhiều cho xã hội. Con người không chỉ đủ ăn mà còn có của cải dư thừa.
b) Sự thay đổi trong đời sống xã hội
Trong thị tộc, đàn ông có vai trò ngày càng lớn và trở thành chủ gia đình. Con cái lấy theo họ cha. Đó là các gia đình phụ hệ.
Hình 2. Gia đình phụ hệ trong công xã thị tộc (tranh minh hoạ)
Cùng với sự xuất hiện ngày càng nhiều của cải dư thừa, xã hội dần có sự phân hoá kẻ giàu, người nghèo. Xã hội nguyên thuỷ dần tan rã. Tuy nhiên, quá trình này diễn ra không đồng đều ở các khu vực trên thế giới. Ở phương Đông (Ai Cập, Lưỡng Hà, Trung Quốc,…), do sinh sống ven các con sông lớn, cư dân phải liên kết với nhau trong các cộng đồng vốn là các công xã thị tộc để làm thuỷ lợi và chống ngoại xâm nên tính liên kết cộng đồng và nhiều tập tục của xã hội nguyên thuỷ vẫn tiếp tục được bảo lưu. Do vậy, mặc dù xã hội nguyên thuỷ ở đây phân hoá sớm hơn so với các nơi khác nhưng không triệt để.
Nêu quá trình con người phát hiện ra kim loại.
Hãy chỉ ra những thay đổi trong đời sống xã hội khi công cụ bằng kim loại xuất hiện.
Vì sao xã hội nguyên thuỷ ở các nước phương Đông phân hoá nhưng không triệt để?
2. Sự tan rã của xã hội nguyên thuỷ ở Việt Nam a) Sự xuất hiện kim loại Từ khoảng 4 000 năm trước, cư dân ở Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ đã biết tới đồ đồng. Văn
2. Sự tan rã của xã hội nguyên thuỷ ở Việt Nam
a) Sự xuất hiện kim loại
Từ khoảng 4 000 năm trước, cư dân ở Bắc Bộ, Trung Bộ và Nam Bộ đã biết tới đồ đồng.
Văn hoá Phùng Nguyên (Bắc bộ)
Đã tìm thấy những mẩu xỉ đồng, mẩu đồng thau nhỏ, mảnh vòng hay đoạn dây chì.
Văn hoá Đồng Đậu (Bắc bộ)
Hiện vật bằng đồng khá phổ biến gồm: đục, dùi, cán dao, mũi tên, lưỡi câu,...
Văn hoá Gò Mun (Bắc bộ)
Hiện vật đồng chiếm hơn một nửa hiện vật tìm được, bao gồm: vũ khí (mũi tên, dao, giáo,...), lưỡi câu, dùi, rìu (đặc biệt rìu lưỡi xéo), đục,...
2000 TCN 1500 TCN 1000 TCN
Văn hoá tiền Sa Huỳnh (Trung bộ)
Hiện vật bằng đồng như: đục, lao, mũi tên, lưỡi câu,...
Hình 3. Sơ đồ các nền văn hoá đồ đồng ở Việt Nam
Văn hoá Đồng Nai (Nam bộ)
Hiện vật bằng đồng như: rìu, giáo, lao có ngạnh, mũi tên, lưỡi câu,...
b) Sự phân hoá và tan rã của xã hội nguyên thuỷ ở Việt Nam
Việc sử dụng các công cụ bằng kim loại đã giúp cho người nguyên thuỷ mở rộng địa bàn cư trú. Một số đã rời khỏi vùng trung du, chuyển xuống các vùng đồng bằng ven sông. Họ đã biết dùng cày gỗ có lắp lưỡi bằng đồng để cày ruộng, trồng lúa, dùng lưỡi hái để gặt.
Hình 4. Công cụ và vũ khí bằng đồng (văn hoá Gò Mun)
Sự phát triển kinh tế đã dẫn đến phân hoá trong đời sống xã hội. Cuộc sống của người nguyên thuỷ ngày càng ổn định. Họ định cư lâu dài ven các con sông lớn như
Sự phát triển kinh tế đã dẫn đến phân hoá trong đời sống xã hội. Cuộc sống của người nguyên thuỷ ngày càng ổn định. Họ định cư lâu dài ven các con sông lớn như sông Hồng, sông Mã, sông Thu Bồn, sông Đồng Nai,... Ở đây đã hình thành những khu vực dân cư đông đúc, là cơ sở cho sự xuất hiện các quốc gia cổ đầu tiên trên đất nước Việt Nam.
Thời đại đồ đồng ở Việt Nam đã trải qua những nền văn hoá khảo cổ nào? Đời sống kinh tế, xã hội của cư dân có những biến đổi gì?
Khai thác lược đồ hình 3 (tr.22), em hãy nêu nhận xét về sự phân bố của các di chỉ đồ đồng ở Việt Nam.
Quan sát hình 4, hãy kể tên một số công cụ, vũ khí được tìm thấy thuộc văn hoá Gò Mun.
Luyện tập và Vận dụng
Sự xuất hiện của kim loại đã có tác động như thế nào tới đời sống của con người?
Lập bảng theo mẫu sau và điền những nội dung phù hợp.
Nền văn hoá, Niên đại, Công cụ tìm thấy
Phùng Nguyên, ?, ?
Đông Đậu, ?, ?
Gò Mun, ?, ?
Tiền Sa Huỳnh, ?, ?
Đồng Nai, ?, ?
Hãy tìm hiểu thêm và cho biết nguyên liệu đồng hiện nay còn được dùng để chế tạo những công cụ, vật dụng gì. Tại sao các loại công cụ và vũ khí bằng đồng ngày càng ít được sử dụng trong đời sống?
Chương 3 XÃ HỘI CỔ ĐẠI Khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN, con người bắt đầu bước vào thời đại xã hội có giai cấp, nhà nước. Với những công cụ bằng đá và đồng thô
Chương 3
XÃ HỘI CỔ ĐẠI
Khoảng cuối thiên niên kỉ IV TCN, con người bắt đầu bước vào thời đại xã hội có giai cấp, nhà nước. Với những công cụ bằng đá và đồng thô sơ, các cư dân cổ đại đã từng bước chinh phục tự nhiên, dần tạo lập cuộc sống ổn định. Chiến tranh giữa các nhà nước cũng thường xuyên diễn ra... Hơn tất cả, những giá trị văn hoá vật chất, tinh thần mà con người cổ đại tạo ra đã có đóng góp to lớn cho lịch sử văn minh nhân loại. Trong số đó, rất nhiều giá trị còn được truyền lại đến ngày nay.
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ ĐƯỢC TÌM HIỂU:
Ai Cập, Lưỡng Hà cổ đại.
Ấn Độ cổ đại.
Trung Quốc cổ đại.
Hy Lạp và La Mã cổ đại.
Bài 7. AI CẬP VÀ LƯỠNG HÀ CỔ ĐẠI Học xong bài này, em sẽ: Nêu được tác động của điều kiện tự nhiên (sông ngòi, đất đai) đối với sự hình thành nền văn minh Ai Cậ
Bài 7. AI CẬP VÀ LƯỠNG HÀ CỔ ĐẠI
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được tác động của điều kiện tự nhiên (sông ngòi, đất đai) đối với sự hình thành nền văn minh Ai Cập và Lưỡng Hà.
Trình bày được quá trình thành lập nhà nước của người Ai Cập và Lưỡng Hà.
Kể được tên và nêu được những thành tựu văn hoá chủ yếu của Ai Cập, Lưỡng Hà.
Dưới đây là hình ảnh chữ viết của người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại. Em có biết người Ai Cập, Lưỡng Hà đã sáng tạo ra loại chữ viết này như thế nào không? Họ đã xây dựng nền văn minh của mình trong điều kiện ra sao?
Hình 1. Chữ viết của người Ai Cập cổ đại
Hình 2. Chữ viết hình nêm trên đất sét của người Lưỡng Hà cổ đại
AI CẬP CỔ ĐẠI
XXXII TCN: Tạo vương quốc
XXVII TCN: Cổ vương quốc
XXI TCN: Trung vương quốc
XVIII TCN
XVI TCN: Tân vương quốc
XI TCN: Hậu kì vương quốc
Giữa thế kỉ I TCN: Bị La Mã xâm lược
(Trục thời gian: 3500 | TCN 3000 | TCN 2500 | TCN 2000 | TCN 1500 | TCN 1000 | TCN 500 | TCN)
LƯỠNG HÀ
3000 TCN: Nhà nước thành bang của người Xu-me hình thành
1792 TCN: Bắt đầu thời kì trị vì của vua Ha-mu-ra-bi
539 TCN: Ba Tư xâm lược
1. Tăng phẩm của những dòng sông Ai Cập nằm ở vùng Đông Bắc của châu Phi, nơi có dòng sông Nin chảy qua. Lưỡng Hà là tên gọi vùng đất giữa hai con sông O-phơ-rá
1. Tăng phẩm của những dòng sông
Ai Cập nằm ở vùng Đông Bắc của châu Phi, nơi có dòng sông Nin chảy qua. Lưỡng Hà là tên gọi vùng đất giữa hai con sông O-phơ-rát và Ti-go-ro ở khu vực Tây Nam Á.
Hê-rô-đốt đã từng viết: Ai Cập là tặng phẩm của sông Nin. Sông Nin không chỉ tạo nên ở vùng thung lũng một dải đất phù sa màu mỡ, có chỗ dày tới 10m, mà hằng năm còn mang nước tưới cho cây cối, hoa màu tốt tươi, biến Ai Cập từ "một đồng cát bụi" trở thành "một vườn hoa"...
Về mùa xuân, nước sông O-phơ-rát và Ti-go-ro dâng cao, mang phù sa màu mỡ bồi đắp cho vùng hạ lưu, biến vùng cửa sông trở thành đồng bằng, bờ biển của vịnh Ba Tư phải lùi xa gần 200km.
(Theo Lương Ninh (Chủ biên), Lịch sử thế giới cổ đại, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội, 2015, tr.34, 63)
Hình 3. Lược đồ Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại
Khoảng 6 000 năm trước, người Ai Cập và Lưỡng Hà đã biết làm nông nghiệp. Họ đã phát minh ra cái cày, biết sử dụng sức kéo của động vật để cày ruộng, biết đắp đ
Khoảng 6 000 năm trước, người Ai Cập và Lưỡng Hà đã biết làm nông nghiệp. Họ đã phát minh ra cái cày, biết sử dụng sức kéo của động vật để cày ruộng, biết đắp đê, đào hồ và làm hệ thống kênh mương tưới tiêu. Các dòng sông trở thành những tuyến đường giao thương chính, thúc đẩy thương mại ở Ai Cập và Lưỡng Hà phát triển. Nhờ biết khai thác những thuận lợi của điều kiện tự nhiên, cư dân Ai Cập, Lưỡng Hà đã sớm tạo dựng được nền văn minh của mình.
Hình 4. Người Ai Cập cổ đại canh tác nông nghiệp (tranh vẽ)
Dựa vào hai đoạn tư liệu (tr.30), hãy chỉ ra những điểm nổi bật về điều kiện tự nhiên ở Ai Cập, Lưỡng Hà cổ đại.
Hình 4 cho em biết điều gì về sản xuất nông nghiệp của người Ai Cập cổ đại?
2. Hành trình lập quốc của người Ai Cập và Lưỡng Hà
Khoảng năm 3200 TCN, ông vua huyền thoại có tên là Mê-nét đã thống nhất các công xã (còn gọi là các nôm) thành Nhà nước Ai Cập. Từ đó, Ai Cập đã trải qua các giai đoạn: Tảo kì vương quốc, Cổ vương quốc, Trung vương quốc, Tân vương quốc và Hậu kì vương quốc. Đến giữa thế kỉ I TCN thì bị La Mã xâm lược và thống trị. Ở Lưỡng Hà, vào khoảng thiên niên kỉ IV TCN, người Xu-me đến định cư và xây dựng các nhà nước thành bang tại vùng hạ lưu hai dòng sông. Sau đó người Ác-cát, Át-xi-ri, Ba-bi-lon,... đã thành lập vương triều của mình, thay nhau làm chủ vùng đất này cho đến khi bị Ba Tư xâm lược vào năm 539 TCN. Ở Ai Cập, vua được gọi là pha-ra-ông (kẻ ngự trong cung điện), còn ở Lưỡng Hà gọi là en-xi (người đứng đầu). Nhà nước do vua đứng đầu và có toàn quyền gọi là nhà nước quân chủ chuyên chế. Dựa vào thông tin trên và khai thác trục thời gian (tr.29), hãy nêu quá trình thành lập nhà nước của người Ai Cập và Lưỡng Hà.
3. Những thành tựu văn hoá chủ yếu Người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại có nhiều phát minh quan trọng còn có giá trị đến ngày nay như cách làm thuỷ lợi, phát minh ra
3. Những thành tựu văn hoá chủ yếu
Người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại có nhiều phát minh quan trọng còn có giá trị đến ngày nay như cách làm thuỷ lợi, phát minh ra cái cày, bánh xe, chữ viết,...
Em có biết?
Người Ai Cập đã dùng thân cây pa-pi-rút (papyrus) để tạo ra giấy. Từ “paper” (giấy viết trong tiếng Anh) có gốc từ “papyrus”. Người Lưỡng Hà dùng những vật nhọn có hình tam giác làm “bút” rồi viết lên tấm đất sét ướt, tạo thành chữ giống hình cái nêm nên gọi là chữ hình nêm.
Hình 5. Một tác phẩm điêu khắc miêu tả cỗ chiến xa của người Lưỡng Hà
Người Ai Cập dùng hình vẽ thực để biểu đạt ý niệm, gọi là chữ tượng hình (hình 1, tr.29). Người Lưỡng Hà dùng chữ hình nêm (hình 2, tr.29). Đó là những loại chữ cổ nhất thế giới.
Hình 6. Vườn treo Ba-bi-lon (tranh minh hoạ)
Người Ai Cập đã biết làm các phép tính theo hệ đếm thập phân, còn người Lưỡng Hà thì theo hệ đếm 60, tính được diện tích các hình. Họ cũng biết làm lịch, một năm có 12 tháng, một tháng có 29 hoặc 30 ngày. Kĩ thuật ướp xác của người Ai Cập cũng còn nhiều điều bí ẩn mà ngày nay các nhà khoa học đang tìm lời giải đáp.
Người Ai Cập và Lưỡng Hà đã tạo dựng nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng, tiêu biểu nhất là các kim tự tháp và tượng Nhân sư ở Ai Cập, vườn treo Ba-bi-lon ở Lưỡng Hà, đều là kì quan của thế giới cổ đại.
Em có biết? Kim tự tháp Kê-ốp cao tới 147m. Để xây dựng công trình này, người ta sử dụng tới 2,3 triệu tảng đá, mỗi tảng nặng từ 2,5 đến 4 tấn được ghè đẽo theo
Em có biết?
Kim tự tháp Kê-ốp cao tới 147m. Để xây dựng công trình này, người ta sử dụng tới 2,3 triệu tảng đá, mỗi tảng nặng từ 2,5 đến 4 tấn được ghè đẽo theo kích thước đã định, rồi mài nhẵn và xếp chồng lên nhau mà không dùng bất cứ vật liệu kết dính nào. Trải qua hàng nghìn năm, đến nay các kim tự tháp vẫn đứng vững như muốn thách thức với thời gian.
Hình 7. Kim tự tháp và tượng Nhân sư ở Ai Cập
? Nêu những thành tựu văn hoá chủ yếu của Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại.
Luyện tập và Vận dụng
Từ các hình ảnh và thông tin ở mục 3, em ấn tượng nhất với thành tựu văn hoá nào của người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại? Vì sao?
Em hãy nêu một số vật dụng hay lĩnh vực mà ngày nay chúng ta đang thừa hưởng từ các phát minh của người Ai Cập và Lưỡng Hà cổ đại.
Dựa vào bảng chữ số của người Ai Cập cổ đại dưới đây, em hãy làm các phép tính sau: $124 + 321 = ?$ và $1565 - 1243 = ?$ theo cách viết của họ.
Bài 8. Ấn Độ cổ đại Học xong bài này, em sẽ: Nêu được những nét chính về điều kiện tự nhiên của lưu vực sông Ấn, sông Hằng ảnh hưởng đến sự hình thành của nền v
Bài 8. Ấn Độ cổ đại
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được những nét chính về điều kiện tự nhiên của lưu vực sông Ấn, sông Hằng ảnh hưởng đến sự hình thành của nền văn minh.
Trình bày được những điểm chính về chế độ xã hội của Ấn Độ thời cổ đại.
Nhận biết được những thành tựu văn hoá tiêu biểu của Ấn Độ thời cổ đại.
Tắm nước sông Hằng (Cum Me-la) là một trong những lễ hội tôn giáo cổ và lớn nhất thế giới. Tín đồ Ấn Độ giáo tin tưởng nước ở sông Hằng (sông Mẹ) linh thiêng sẽ tẩy rửa mọi tội lỗi của họ. Vì sao ở Ấn Độ – một cường quốc kinh tế hiện nay mà vẫn còn duy trì những phong tục cổ xưa như thế? Các con sông lớn đã có vai trò ra sao trong việc hình thành, phát triển nền văn minh Ấn Độ cổ đại? Cư dân cổ nơi đây đã đóng góp những gì cho nhân loại?
Hình 1. Lễ hội tắm nước sông Hằng được tổ chức ở một số thành phố thuộc miền Bắc Ấn Độ ngày nay
1. Điều kiện tự nhiên
Ấn Độ là một bán đảo ở Nam Á, có ba mặt giáp biển, nằm trên trục đường biển từ Tây sang Đông. Phía bắc được bao bọc bởi một vòng cung khổng lồ là dãy Hi-ma-lay-a; thoái dần về phía nam là các đồng bằng sông Ấn, sông Hằng rộng lớn. Chính nơi đây đã hình thành nên những trung tâm văn minh sớm nhất của nhân loại.
2500 TCN: Khởi đầu nền văn minh sông Ấn
2000 TCN
1500 TCN: Khởi đầu nền văn minh sông Hằng
1000 TCN
600 TCN: Mở đầu Vương quốc Ma-ga-đa
500 TCN
321 TCN: Thành lập Vương triều Mô-ri-a
185 TCN: Vương triều Mô-ri-a bị lật đổ, Ấn Độ bị chia rẽ
Miền Trung và miền Nam là cao nguyên Đê-can với rừng rậm và núi đá hiểm trở; chỉ có vùng cực Nam và dọc theo hai bờ ven biển là những đồng bằng nhỏ hẹp, là nơi
Miền Trung và miền Nam là cao nguyên Đê-can với rừng rậm và núi đá hiểm trở; chỉ có vùng cực Nam và dọc theo hai bờ ven biển là những đồng bằng nhỏ hẹp, là nơi sinh sống tương đối thuận lợi, dân cư đông đúc. Lưu vực sông Ấn chịu tác động của sa mạc nên rất ít mưa, khí hậu khô nóng. Ở lưu vực sông Hằng, do tác động của gió mùa nên lượng mưa nhiều, cây cối tươi tốt. Khai thác lược đồ trên và thông tin trong mục 1, hãy cho biết nét chính về điều kiện tự nhiên của lưu vực sông Ấn, sông Hằng ở Ấn Độ.
Hình 2. Lược đồ Ấn Độ cổ đại
Kết nối với địa lí
Sông Ấn dài gần 3 000km, theo tiếng Phạn là Sin-đu (Sindhu), về sau, người Ba Tư đọc thành Hin-đu (Hindus) và gọi bán đảo Ấn Độ là Hin-đu-xtan (Hindustan) (nghĩa là "xứ sở các con sông").
Kết nối với văn hoá 2. Chế độ xã hội ở Ấn Độ cổ đại Hình 4. Báo Le Paria (dựa trên sự phân biệt về chủng tộc và màu da). Chế độ này Tầng lớp thấp còn được gọi l
Kết nối với văn hoá 2. Chế độ xã hội ở Ấn Độ cổ đại
Hình 4. Báo Le Paria (dựa trên sự phân biệt về chủng tộc và màu da). Chế độ này Tầng lớp thấp còn được gọi là chế độ đẳng cấp Vác-na. kém nhất trong xã hội là Pa-ri-a (Pariah) (sự không Người da trắng
thừa nhận). Năm
1922, Nguyễn Ái Người da màu Quốc đã dùng từ Bra-man "Pariah" để đặt
tên cho tờ báo Tăng lữ
Le Paria (Người cùng khổ) nói về đời sống của các Ksa-tri-a
dân tộc bị áp bức. Vương công - Quý tộc
Nêu những điểm chính của chế độ xã hội ở Ấn Độ cổ đại.
3. Những thành tựu văn hoá tiêu biểu
Người Ấn Độ tạo ra chữ viết từ rất sớm. Chữ viết cổ nhất của họ khắc trên các con dấu, được phát hiện ở lưu vực sông Ấn, có từ hơn 2 000 năm TCN. Vào khoảng thế kỉ VII TCN, chữ Phạn (San-xkrít) ra đời dựa trên việc cải biên những chữ viết cổ đã có trước đó. Đây là cơ sở của nhiều loại chữ viết ở Ấn Độ và Đông Nam Á sau này.
Hình 5. Kí tự tượng hình khắc trên một con dấu
Khoảng năm 2500 TCN, người bản địa Đra-vi-đa đã xây dựng những thành thị đầu tiên dọc theo hai bên bờ sông Ấn. Giữa thiên niên kỉ II TCN, người A-ri-a từ vùng Trung Á tràn vào miền Bắc Ấn Độ, xua đuổi người Đra-vi-đa và biến họ thành đẳng cấp thứ tư (Su-đra) trong hệ thống bốn đẳng cấp
Vai-si-a
Người bình dân (nông dân, thợ thủ công, thương nhân) Su-đra Những người có địa vị thấp kém
Hình 3. Sơ đồ chế độ đẳng cấp Vác-na
bằng đất nung được tìm thấy ở Ha-ráp-pa -
thành thị cổ thuộc lưu vực sông Ấn
Hai tác phẩm văn học nổi bật nhất thời cổ đại là Ma-ha-bha-ra-ta và Ra-ma-y-a-na, có ảnh hưởng to lớn tới sự phát triển của văn học Ấn Độ và Đông Nam Á ở các gi
Hai tác phẩm văn học nổi bật nhất thời cổ đại là Ma-ha-bha-ra-ta và Ra-ma-y-a-na, có ảnh hưởng to lớn tới sự phát triển của văn học Ấn Độ và Đông Nam Á ở các giai đoạn sau này.
Hình 6. Các bức điêu khắc bằng đất nung ở ngôi đền Si-am Rai (Ấn Độ) mô tả cảnh trong sử thi Ra-ma-y-a-na và Ma-ha-bha-ra-ta
Người Ấn Độ cổ đại đã biết làm lịch. Họ cũng là chủ nhân của 10 chữ số mà ngày nay được dùng rộng rãi trên thế giới, đặc biệt là chữ số 0. Người Ả Rập đã học tập chữ số Ấn Độ rồi truyền sang châu Âu.
0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9
Hình 7. Hệ thống 10 chữ số mà người Ấn Độ cổ đại phát minh ra
Kết nối với văn học
Ma-ha-bha-ra-ta là bản trường ca gồm 110 000 câu thơ đôi, được coi là một bộ "bách khoa toàn thư" về đời sống xã hội Ấn Độ thời cổ đại. Ra-ma-y-a-na là một bộ sử thi dài 24 000 câu thơ đôi, kể về tình yêu giữa Hoàng tử Ra-ma và Công chúa Si-ta.
Ấn Độ cổ đại là quê hương của các tôn giáo lớn. Ra đời sớm nhất là đạo Bà La Môn. Những thế kỉ đầu Công nguyên, đạo Bà La Môn phát triển thành đạo Hin-đu (Ấn Độ giáo).
Khoảng thế kỉ VI TCN, Phật giáo được hình thành, người sáng lập là Xít-đác-ta Gô-ta-ma (Thích Ca Mâu Ni).
Công trình kiến trúc tiêu biểu của Ấn Độ cổ đại là cột đá A-sô-ca và đại bảo tháp San-chi.
Kết nối với ngày nay Quốc huy của Ấn Độ hiện nay có biểu tượng đầu trụ cột đá A-sô-ca, cùng với dòng chữ Satyameva Jayate (Chỉ có chân lí đắc thắng). Hình 9. Đạ
Kết nối với ngày nay
Quốc huy của Ấn Độ hiện nay có biểu tượng đầu trụ cột đá A-sô-ca, cùng với dòng chữ Satyameva Jayate (Chỉ có chân lí đắc thắng).
Hình 9. Đại bảo tháp San-chi - đỉnh cao của nghệ thuật Phật giáo Ấn Độ
Hình 8. Đầu trụ, Dựa vào thông tin và các hình ảnh ở trên, hãy nêu những
cột đá A-sô-ca, thành tựu văn hoá tiêu biểu của Ấn Độ cổ đại.
Sự phân hoá trong xã hội Ấn Độ cổ đại được biểu hiện như thế nào?
Thành tựu văn hoá nào của người Ấn Độ cổ đại vẫn được sử dụng hoặc được bảo tồn đến ngày nay?
Bài 9. Trung Quốc cổ đại Học xong bài này, em sẽ: Giới thiệu được những đặc điểm về điều kiện tự nhiên của Trung Quốc thời cổ đại. Vẽ được trục thời gian các gi
Bài 9. Trung Quốc cổ đại
Học xong bài này, em sẽ:
Giới thiệu được những đặc điểm về điều kiện tự nhiên của Trung Quốc thời cổ đại.
Vẽ được trục thời gian các giai đoạn phát triển của Trung Quốc thời cổ đại.
Nêu được những thành tựu cơ bản của nền văn minh Trung Quốc thời cổ đại.
Từ thời xa xưa, người Trung Quốc đã sáng tạo ra chữ viết để ghi chép và lưu giữ tri thức. Họ còn là chủ nhân của một nền văn minh phát triển với nhiều thành tựu mà cho đến ngày nay nhân loại vẫn đang được thừa hưởng. Điều kiện nào đã giúp người Trung Quốc cổ đại tạo dựng được nền văn minh rực rỡ như thế? Những giá trị to lớn mà họ truyền lại đến ngày nay là gì?
Hình 1. Chữ giáp cốt – nguồn gốc của chữ Hán ngày nay
Thế kỉ XXI – XVI TCN
Nhà Hạ
2000 TCN
Hình thành văn minh Hoàng Hà
Thế kỉ XVI – XI TCN
Nhà Thương
1500 TCN
Văn minh đồ đồng
Thế kỉ XI – III TCN
Nhà Chu
1000 TCN
Xã hội biến đổi mạnh
771 TCN
Xuân Thu – Chiến Quốc
500 TCN
221 TCN
Nhà Tần thống nhất Trung Quốc
Kết nối với địa lí Hoàng Hà là sông dài thứ hai Trung Quốc và thứ sáu thế giới (5 464km), Trường Giang là sông dài nhất Trung Quốc và thứ ba thế giới (6 300km).
Kết nối với địa lí
Hoàng Hà là sông dài thứ hai Trung Quốc và thứ sáu thế giới (5 464km), Trường Giang là sông dài nhất Trung Quốc và thứ ba thế giới (6 300km).
1. Điều kiện tự nhiên của Trung Quốc thời cổ đại
Người Trung Quốc đã xây dựng nền văn minh đầu tiên ở lưu vực Hoàng Hà, sau đó mở rộng đến lưu vực Trường Giang (Dương Tử). Phù sa của hai dòng sông này đã tạo nên đồng bằng Hoa Bắc, Hoa Trung và Hoa Nam rộng lớn, phì nhiêu, thuận lợi cho phát triển nông nghiệp. Tuy nhiên, lũ lụt do hai con sông cũng đã gây ra nhiều khó khăn cho đời sống của người dân. Thượng nguồn các dòng sông là vùng đất cao, có nhiều đồng cỏ nên chăn nuôi đã phát triển từ sớm. Nêu những đặc điểm chính của điều kiện tự nhiên Trung Quốc thời cổ đại.
2. Tiến trình lịch sử của Trung Quốc thời cổ đại
Hình 2. Lược đồ Trung Quốc thế kỉ III TCN
Khoảng thế kỉ XXI TCN, xã hội nguyên thuỷ ở Trung Quốc dần tan rã, dẫn đến sự hình thành nhà nước sơ khai đầu tiên. Đó là nhà Hạ, tồn tại từ khoảng thế kỉ XXI đ
Khoảng thế kỉ XXI TCN, xã hội nguyên thuỷ ở Trung Quốc dần tan rã, dẫn đến sự hình thành nhà nước sơ khai đầu tiên. Đó là nhà Hạ, tồn tại từ khoảng thế kỉ XXI đến thế kỉ XVI TCN.
Tiếp đó, nhà Thương ra đời và tồn tại từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XI TCN, đánh dấu bước phát triển quan trọng của Trung Quốc cổ đại. Trong thời kì này, người Trung Quốc đã biết luyện kim, làm đồ đồng và có chữ viết.
Hình 3. Chuông đồng thời Chu
Nhà Chu là triều đại tồn tại lâu dài nhất trong lịch sử Trung Quốc thời cổ đại, từ thế kỉ XI đến thế kỉ III TCN. Trong thời kì này, kinh tế phát triển, xã hội ngày càng phân hoá rõ rệt.
Từ khoảng cuối thế kỉ VIII TCN, nhà Chu bước vào giai đoạn Xuân Thu – Chiến Quốc, quyền lực chính quyền trung ương suy yếu, các nước chư hầu tranh chấp lẫn nhau. Trong đó, nước Tần có tiềm lực kinh tế, quân sự mạnh nhất, lần lượt tiêu diệt các đối thủ.
Dựa vào thông tin trong mục, hãy vẽ trục thời gian thể hiện các giai đoạn phát triển của Trung Quốc thời cổ đại.
3. Một số thành tựu nổi bật của văn minh Trung Quốc thời cổ đại
Thời cổ đại, cư dân Trung Quốc đã sáng tạo ra nhiều thành tựu văn minh quan trọng trên các lĩnh vực khác nhau.
Trước hết, chữ viết ra đời khá sớm. Từ thời nhà Thương, người Trung Quốc đã khắc chữ trên mai rùa, xương thú, gọi là giáp cốt văn (chữ giáp cốt).
Văn học Trung Quốc thời cổ đại cũng hình thành từ sớm, tiêu biểu là Kinh Thi và Sở Từ.
Kinh Thi là tập thơ cổ nhất, gồm nhiều sáng tác dân gian, sau này được Khổng Tử sưu tập và chỉnh lí, phản ánh đời sống lao động, tình cảm và tư tưởng của con người đương thời. Nhiều bài thơ trong đó là nguồn cảm hứng sáng tác thơ ca Trung Quốc giai đoạn sau, đồng thời cũng ảnh hưởng lớn đến văn học của các nước khác, trong đó có Việt Nam.
Em có biết?
Chuông đồng thời Chu thường được dùng trong nghi lễ và âm nhạc cung đình, đồng thời thể hiện quyền lực của tầng lớp thống trị. Trên thân chuông có khắc hoa văn và chữ viết, giúp các nhà sử học hiểu thêm về xã hội Trung Quốc thời cổ đại.
Kết nối với ngày nay
Trải qua nhiều thế kỉ phát triển và biến đổi, chữ giáp cốt đã trở thành cơ sở hình thành chữ Hán hiện đại. Ngày nay, chữ Hán vẫn được sử dụng rộng rãi và có ảnh hưởng lớn đến chữ viết của các quốc gia ở khu vực Đông Á.
Sở Từ xuất hiện từ thời Chiến Quốc gắn liền với tên tuổi của nhà thơ yêu nước Khuất Nguyên. Tác phẩm thể hiện tình yêu quê hương, nỗi niềm trước thời cuộc và kh
Sở Từ xuất hiện từ thời Chiến Quốc gắn liền với tên tuổi của nhà thơ yêu nước Khuất Nguyên. Tác phẩm thể hiện tình yêu quê hương, nỗi niềm trước thời cuộc và khát vọng về lẽ phải của con người,… Thời cổ đại, ở Trung Quốc xuất hiện nhiều tư tưởng và học thuyết quan trọng, tiêu biểu là Nho gia và Đạo gia. Các tư tưởng này đề cao đạo đức, trật tự xã hội và sự hài hoà giữa con người và tự nhiên, có ảnh hưởng lâu dài đến đời sống tinh thần xã hội Trung Quốc về sau.
Em có biết?
Khổng Tử là nhà tưởng lớn sống cuối thời nhà Ông là người lập Nho gia, đề đạo đức, lễ và vai trò của dục; tư tưởng ông có ảnh sâu rộng đến xã Trung Quốc và nước Đông Á., tư vào Chu. sáng cao nghĩa giáo của hưởng hội nhiều
Hình 4. Tượng Khổng Tử - người đặt nền móng cho sự hình thành Nho giáo
Người Trung Quốc xưa rất có ý thức về việc chép sử. Những ghi chép về vua chúa, lễ nghi, chiến tranh và đời sống xã hội được khắc trên xương thú, mai rùa, thẻ tre, thẻ gỗ,… Thời cổ đại đã xuất hiện nhiều bộ sử có giá trị cao như Xuân Thu (Khổng Tử), Chiến quốc sách, Tả truyện,… Đây là cơ sở cho sự hình thành và phát triển của sử học Trung Quốc trong các thời kì sau. Từ thời cổ đại, người Trung Quốc đã sớm biết quan sát thiên văn, đặt ra lịch âm - dương (kết hợp chu kì Mặt Trăng và Mặt Trời). Cam thạch tinh kinh được biết đến là bảng ghi chép các hành tinh xưa nhất thế giới. Các nhà y học Trung Quốc thời cổ đại đã biết giải phẫu cơ thể con người; biết chẩn đoán bệnh bằng cách nhìn, nghe, bắt mạch; biết châm cứu và sắc thuốc để trị bệnh... Tác phẩm Hoàng Đế nội kinh và Thần Nông bản thảo kinh là hai bộ sách y học có giá trị lớn.
Em có biết?
Biển Thước là trong "Tứ đại danh của Trung được cho là khai sinh ra phương pháp bắt mạch đặt nền tảng Đông y. Sử Tư Mã Thiên từng ngợi: "Đến nay hạ nói đến mạch do Biển Thước, một y" Quốc, người và cho gia ca thiên là vậy".
Kĩ thuật đúc đồng của người Trung Quốc sớm đạt đến đỉnh cao. Từ thời nhà Thương, cư dân đã biết đúc đồng làm công cụ, vũ khí và đồ tế lễ. Sang thời nhà Chu, đồ
Kĩ thuật đúc đồng của người Trung Quốc sớm đạt đến đỉnh cao. Từ thời nhà Thương, cư dân đã biết đúc đồng làm công cụ, vũ khí và đồ tế lễ. Sang thời nhà Chu, đồ đồng ngày càng đa dạng và tinh xảo, phản ánh trình độ kĩ thuật cao.
Hình 5. Đồ đồng thời nhà Thương
Dưới thời nhà Thương và nhà Chu đã xuất hiện cung điện, thành quách và khu mộ táng của tầng lớp thống trị. Các di tích khảo cổ cho thấy người xưa đã có kĩ thuật xây tường đất nện, bố cục không gian khá quy củ, đặt nền móng cho sự phát triển của kiến trúc Trung Quốc ở thời kì sau.
Hình 6. Di chỉ khảo cổ học Ân Khư (tỉnh Hà Nam, Trung Quốc)
Kết nối với ngày nay
Ân Khư là di chỉ khảo cổ quan trọng có niên đại từ thời nhà Thương. Tại đây, các nhà khảo cổ đã phát hiện nền cung điện, mộ táng, đồ đồng và chữ khắc trên xương thú, mai rùa. Năm 2006, di chỉ Ân Khư được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá thế giới.
? Nêu một số thành tựu văn minh tiêu biểu của người Trung Quốc thời cổ đại.
Luyện tập và Vận dụng
Điều kiện tự nhiên của Trung Quốc cổ đại đã tác động như thế nào đến sự hình thành nền văn minh của quốc gia này?
Trong các thành tựu của văn minh Trung Quốc cổ đại, em có ấn tượng nhất với thành tựu nào? Vì sao?
Bài 10. Hy Lạp và La Mã cổ đại Học xong bài này, em sẽ: Giới thiệu và nhận xét được tác động của điều kiện tự nhiên (hải cảng, biển đảo) đối với sự hình thành,
Bài 10. Hy Lạp và La Mã cổ đại
Học xong bài này, em sẽ:
Giới thiệu và nhận xét được tác động của điều kiện tự nhiên (hải cảng, biển đảo) đối với sự hình thành, phát triển của nền văn minh Hy Lạp và La Mã.
Trình bày được tổ chức nhà nước thành bang, nhà nước đế chế ở Hy Lạp và La Mã.
Nêu được một số thành tựu văn hoá tiêu biểu của Hy Lạp và La Mã.
Không có cơ sở của văn minh Hy Lạp và La Mã thì không có châu Âu hiện đại (theo Ăng-ghen). Theo em, điều gì khiến cho nền văn minh cổ đại này được đánh giá cao như vậy? Văn minh Hy Lạp và La Mã thời cổ đại có điểm gì nổi bật?
Hình 1. Đền Pác-tê-nông – công trình kiến trúc tiêu biểu của Hy Lạp cổ đại
Sơ đồ trục thời gian:
HY LẠP
X TCN — VIII TCN Thời kì thành bang — IV TCN Thời kì Hy Lạp hoá — 30 TCN Hy Lạp bị La Mã thôn tính
LA MÃ
753 TCN Thời kì vương chính — 510 TCN Thời kì cộng hoà — 27 TCN Thời kì đế chế — CN — V 476 Đế chế Tây La Mã bị tiêu diệt
1. Điều kiện tự nhiên a) Hy Lạp cổ đại Vùng đất của Hy Lạp cổ đại lớn hơn nước Hy Lạp ngày nay rất nhiều với trung tâm nằm ở phía nam bán đảo Ban-căng. Địa hình
1. Điều kiện tự nhiên
a) Hy Lạp cổ đại
Vùng đất của Hy Lạp cổ đại lớn hơn nước Hy Lạp ngày nay rất nhiều với trung tâm nằm ở phía nam bán đảo Ban-căng. Địa hình ở đây bị chia cắt thành nhiều vùng đồng bằng nhỏ hẹp bởi các dãy núi thấp chạy dài ra biển. Đất đai canh tác ít và không màu mỡ, chỉ thích hợp trồng các cây lâu năm như nho, ô liu,... Bù lại, Hy Lạp có nhiều vũng, vịnh, thuận lợi cho việc lập những hải cảng. Ở đây còn có nhiều khoáng sản như đồng, vàng, bạc,…
Hình 3. Cảng Pi-rê ngày nay là cảng chính ở (Theo Lương Ninh (Chủ biên),
Hy Lạp, cách Thủ đô A-ten hơn 10 km - một trong Lịch sử thế giới cổ đại,
những cảng hành khách lớn nhất ở châu Âu Sđd, tr.178 - 179)
Quan sát lược đồ, hãy cho biết vị trí địa lí của Hy Lạp cổ đại có điểm gì nổi bật.
Theo em, với điều kiện tự nhiên như trên, cư dân Hy Lạp cổ đại có ưu thế để phát triển các ngành kinh tế nào?
Hình 2. Lược đồ Hy Lạp thời cổ đại
Cảng Pi-rê là trung tâm xuất - nhập khẩu và buôn bán nô lệ sầm uất nhất của thế giới cổ đại. Từ cảng Pi-rê, A-ten xuất khẩu sang các quốc gia lân bang những sản phẩm nổi tiếng như rượu nho, dầu ô liu, đồ gốm màu, đá cẩm thạch, thiếc, chì, vải,… và nhập về các mặt hàng thiết yếu như ngũ cốc từ Hắc Hải, Bắc Phi, hạt tiêu từ Ấn Độ, chà là và lúa mì của vùng Lưỡng Hà,…
b) La Mã cổ đại Cũng giống như Hy Lạp, bán đảo I-ta-li-a - nơi hình thành Nhà nước La Mã cổ đại, nằm ở Nam Âu, xung quanh được biển bao bọc. Bờ biển ở phía nam
b) La Mã cổ đại
Cũng giống như Hy Lạp, bán đảo I-ta-li-a - nơi hình thành Nhà nước La Mã cổ đại, nằm ở Nam Âu, xung quanh được biển bao bọc.
Bờ biển ở phía nam có nhiều vịnh, cảng thuận tiện cho tàu bè ra vào trú đậu. Đến thời kì đế quốc La Mã, lãnh thổ được mở rộng ra cả ba châu lục với nhiều đồng bằng và đồng cỏ rộng lớn. Nhờ đó, trồng trọt và chăn nuôi có điều kiện phát triển. Lòng đất chứa nhiều khoáng sản, thuận lợi cho nghề luyện kim.
Hình 4. Lược đồ đế quốc La Mã thế kỉ II
Dựa vào nội dung ở trên và quan sát lược đồ, em hãy cho biết vị trí địa lí và điều kiện tự nhiên nổi bật của La Mã cổ đại.
2. Nhà nước thành bang và nền dân chủ cổ đại ở Hy Lạp
Từ thế kỉ VIII đến thế kỉ IV TCN, ở Hy Lạp đã hình thành hàng chục nhà nước nhỏ được gọi là nhà nước thành bang (hay thị quốc).
Mỗi thành bang đều lấy một thành thị làm trung tâm, xung quanh là vùng đất trồng trọt. Thành thị có phố xá, lâu đài, đền thờ, sân vận động, nhà hát và quan trọng hơn cả là bến cảng.
A-ten là thành bang quan trọng nhất, tiêu biểu cho chế độ dân chủ ở Hy Lạp cổ đại. Để bảo vệ nền dân chủ và ngăn chặn những âm mưu đảo chính, "chế độ bỏ phiếu bằng vỏ sò" đã được thực hiện. Đến thế kỉ I TCN, Hy Lạp bị đế quốc La Mã thôn tính.
Gồm toàn bộ công dân nam từ ĐẠI HỘI NHÂN DÂN 18 tuổi trở lên. Có quyền thảo luận và biểu quyết tất cả những vấn đề hệ trọng của đất nước. Hội đồng Toà án 6 000
Gồm toàn bộ công dân nam từ ĐẠI HỘI NHÂN DÂN 18 tuổi trở lên.
Có quyền thảo luận và biểu
quyết tất cả những vấn đề hệ trọng của đất nước.
Hội
đồng Toà án 6 000 500 thẩm phán
người
Hình 5. Sơ đồ tổ chức Nhà nước thành bang A-ten
Hội đồng 10 tư lệnh
Hình 6. Tượng Pê-ri-clét (495 - 429 TCN) - Chấp chính quan trong thời đại hoàng kim của A-ten
Hãy trình bày những nét chính về tổ chức nhà nước thành bang ở Hy Lạp. Những ưu điểm của tổ chức nhà nước thành bang là gì?
3. Nhà nước đế chế La Mã cổ đại
Từ một thành bang nhỏ bé ở miền Trung bán đảo I-ta-li-a, Nhà nước La Mã đã dần mở rộng lãnh thổ, trở thành đế quốc rộng lớn vào thế kỉ I TCN. Năm 27 TCN, Ốc-ta-vi-út được tôn lên thành Đấng tối cao, có quyền lực như hoàng đế, mở đầu thời kì đế chế.
Hoàng đế
Viện Nguyên lão
Em có biết?
"Chế độ bỏ bằng vỏ sò" là Nếu công dân nào nghi ngờ có âm hành vi đe doạ tới dân chủ thì Đại nhân dân sẽ tiến bỏ phiếu kín, cách ghi tên người lên các mảnh hoặc mảnh gốm. có 6 000 phiếu ghi tên một người người đó buộc rời khỏi A-ten thời hạn 10 năm., phiếu gì? bị mưu, nền hội hành bằng đó vỏ sò Nếu cùng thì phải trong
Đại hội nhân dân
Hình 7. Tượng Ốc-ta-vi-út (63 TCN - 14) - người mở đầu (chỉ là hình thức)
thời kì đế chế La Mã
Hình 8. Sơ đồ tổ chức Nhà nước đế chế ở La Mã
Dựa vào thông tin trong mục và sơ đồ trên, hãy trình bày tổ chức nhà nước đế chế ở La Mã.
4. Một số thành tựu văn hoá tiêu biểu của Hy Lạp, La Mã Người Hy Lạp và La Mã đã sáng tạo ra hệ chữ cái La-tinh (A, B, C,...) và chữ số La Mã mà ngày nay chúng
4. Một số thành tựu văn hoá tiêu biểu của Hy Lạp, La Mã
Người Hy Lạp và La Mã đã sáng tạo ra hệ chữ cái La-tinh (A, B, C,...) và chữ số La Mã mà ngày nay chúng ta đang sử dụng.
Hình 9. Bảng chữ cổ Hy Lạp và La-tinh
1 = I, 10 = X
2 = II, 20 = XX
3 = III, 30 = XXX
4 = IV, 40 = XL
5 = V, 50 = L
6 = VI, 60 = LX
7 = VII, 70 = LXX
8 = VIII, 80 = LXXX
9 = IX, 90 = XC
Hình 10. Bảng chữ số La Mã
100 = C, 1000 = M
200 = CC, 2000 = MM
300 = CCC, 3000 = MMM
400 = CD 500 = D 600 = DC 700 = DCC 800 = DCCC 900 = CM
Văn học Hy Lạp, La Mã cổ đại phong phú về thể loại (thần thoại, kịch và thơ). Một số tác giả tiêu biểu là Hô-me với tác phẩm I-li-át và Ô-đi-xê (Hy Lạp), nhà soạn kịch Xô-phốc với vở Ơ-đíp làm vua (Hy Lạp),... Hy Lạp là quê hương của các nhà khoahọcnổitiếngnhư:Pi-ta-go,Ta-lét, Ác-si-mét,... Người Hy Lạp và La Mã sáng tạo ra dương lịch.
Các nhà sử học tiêu biểu của Hy Lạp, La Mã thời cổ đại là Hê-rô-đốt, Tuy-xi-dít, Pô-li-bi-út với nhiều bộ sử đồ sộ. Những tác phẩm điêu khắc nổi tiếng của Hy Lạp, La Mã cổ đại là các bức tượng:ThầnVệnữMi-lô,Lực sĩnémđĩa, Nữ thần A-tê-na,…
Hình 1 1. Tượng Lực sĩ ném đĩa bằng đá cẩm thạch trắng
Người Hy Lạp và La Mã cổ đại đã xây dựng những công trình kiến trúc nổi tiếng. Trong đó, nhiều công trình còn được bảo tồn đến ngày nay. Hình 12. Đấu trường Cô-
Người Hy Lạp và La Mã cổ đại đã xây dựng những công trình kiến trúc nổi tiếng. Trong đó, nhiều công trình còn được bảo tồn đến ngày nay.
Hình 12. Đấu trường Cô-li-dê (La Mã)
Hãy kể tên, một số thành tựu văn hoá tiêu biểu của Hy Lạp và La Mã cổ đại.
Luyện tập và Vận dụng
1. 2. 3., Điều kiện tự nhiên tác động như thế nào đến sự hình thành và phát triển của văn minh Hy Lạp, La Mã? Có ý kiến cho rằng: Người Hy Lạp và La Mã cổ đại đạt được những thành tựu văn hoá rực rỡ là do tiếp thu những thành tựu của người phương Đông cổ đại. Em có đồng ý với ý kiến đó không? Vì sao? Theo em, thành tựu văn hoá nào của Hy Lạp, La Mã cổ đại còn được bảo tồn đến ngày nay?
Chương 4. ĐÔNG NAM Á TỪ NHỮNG THẾ KỈ TIẾP GIÁP ĐẦU CÔNG NGUYÊN ĐẾN THẾ KỈ X Đền Bô-rô-bu-đua (In-đô-nê-xi-a) – Di sản văn hoá thế giới Nằm ở vị trí kết nối giữa
Chương 4. ĐÔNG NAM Á TỪ NHỮNG THẾ KỈ TIẾP GIÁP ĐẦU CÔNG NGUYÊN ĐẾN THẾ KỈ X
Đền Bô-rô-bu-đua (In-đô-nê-xi-a) – Di sản văn hoá thế giới
Nằm ở vị trí kết nối giữa Trung Quốc với Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải, Đông Nam Á đã sớm có mối giao lưu kinh tế – văn hoá với các nước phương Đông và phương Tây. Từ rất sớm, nơi đây đã hình thành các quốc gia độc lập với nền văn hoá đặc sắc. Đó là những giá trị mà các cư dân Đông Nam Á cổ xưa để lại, là hành trang để xây dựng Cộng đồng ASEAN giàu bản sắc và hội nhập trong hiện tại và tương lai.
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ ĐƯỢC TÌM HIỂU:
Khái lược vị trí địa lí của vùng Đông Nam Á.
Các quốc gia sơ kì ở Đông Nam Á.
Sự hình thành và bước đầu phát triển của các vương quốc phong kiến ở Đông Nam Á (từ thế kỉ VII đến thế kỉ X).
Giao lưu văn hoá ở Đông Nam Á (từ đầu Công nguyên đến thế kỉ X).
Thời tiền sử | Từ VII TCN Hình thành các quốc gia sơ kì | Từ VII Hình thành các vương quốc phong kiến
X TCN V TCN CN V
Bài 11 CÁC QUỐC GIA SƠ KÌ Ở ĐÔNG NAM Á Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được sơ lược vị trí địa lí của khu vực Đông Nam Á. Trình bày được quá trình xuất hiện
Bài 11
CÁC QUỐC GIA SƠ KÌ Ở ĐÔNG NAM Á
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được sơ lược vị trí địa lí của khu vực Đông Nam Á.
Trình bày được quá trình xuất hiện và sự giao lưu thương mại của các quốc gia sơ kì ở Đông Nam Á từ đầu Công nguyên đến thế kỉ VII.
Em đã được học về Trung Quốc và Ấn Độ - những nền văn minh lớn của nhân loại. Giữa hai trung tâm văn minh này là khu vực Đông Nam Á, với vị trí rất quan trọng, là "ngã tư đường" của thế giới. Từ những thế kỉ trước đến đầu Công nguyên, ở đây đã hình thành các quốc gia đầu tiên. Quá trình đó diễn ra như thế nào? Các quốc gia đó đã phát triển ra sao đến thế kỉ VII?
1. "Cái nôi" của nền văn minh lúa nước
Do vị trí địa lí nằm án ngữ trên con đường hàng hải nối liền giữa Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương, từ lâu khu vực Đông Nam Á vẫn được coi là cầu nối giữa Trung Quốc, Nhật Bản với Ấn Độ, Tây Á và Địa Trung Hải.
Đông Nam Á bao gồm hai khu vực riêng biệt là Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo; lại nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, có lượng mưa lớn nên rất thích hợp cho sự phát triển của cây lúa nước và nhiều cây trồng khác. Nơi đây được biết đến là "cái nôi" của nền văn minh lúa nước và là quê hương của nhiều loại cây gia vị, hương liệu nổi tiếng. Dựa vào thông tin ở trên, kết hợp khai thác lược đồ hình 1 (tr.52), hãy mô tả vị trí địa lí của khu vực Đông Nam Á.
2. Quá trình hình thành các quốc gia sơ kì ở Đông Nam Á
Ngay từ những thế kỉ trước Công nguyên đến đầu Công nguyên, cư dân Đông Nam Á đã phát triển nông nghiệp trồng lúa nước và một số nghề thủ công truyền thống như đúc đồng, rèn sắt, dệt, làm gốm,... Đây chính là cơ sở cho sự ra đời của những quốc gia sơ kì trong khu vực. Sự ra đời của các quốc gia này còn gắn liền với các hoạt động giao lưu kinh tế, văn hoá với Trung Quốc, Ấn Độ.
Phía đông đảo Boóc-nê-ô (Ma-lai-xi-a) đã phát hiện được bảy chiếc cột đá có khắc chữ San-xkrít (chữ Phạn)... Hiện vật gốm (Hán) trong những mộ táng ở Boóc-nê-ô
Phía đông đảo Boóc-nê-ô (Ma-lai-xi-a) đã phát hiện được bảy chiếc cột đá có khắc chữ San-xkrít (chữ Phạn)... Hiện vật gốm (Hán) trong những mộ táng ở Boóc-nê-ô cho thấy mối quan hệ buôn bán với Trung Quốc từ thời nhà Hán. Ở Thái Lan, tại di chỉ khảo cổ Pông-túc (thế kỉ III – IV) đã phát hiện được một số mảnh gốm, một số pho tượng Phật nhỏ bằng đồng, một đèn đồng kiểu La Mã.
(Theo Lương Ninh (Chủ biên), Đông Nam Á – Lịch sử từ nguyên thuỷ đến ngày nay, NXB Chính trị quốc gia – Sự thật, 2011, tr.57, 59)
Khoảng thế kỉ VII TCN đến thế kỉ VII, khu vực Đông Nam Á đã lần lượt xuất hiện một số quốc gia sơ kì như Văn Lang – Âu Lạc, Chămpa, Phù Nam (thuộc Việt Nam), các quốc gia ở hạ lưu sông Chao Phray-a (thuộc Thái Lan) và các đảo thuộc In-đô-nê-xi-a ngày nay.
CHÂN LẬP: Tên quốc gia sơ kì tồn tại đến thế kỉ VII
CHÂN LẬP: Tên quốc gia sơ kì phát triển thành vương quốc phong kiến
CHĂM-PA: Tên vương quốc phong kiến xuất hiện từ thế kỉ VII đến thế kỉ X
(VIỆT NAM): Tên quốc gia ngày nay
Biên giới quốc gia ngày nay
Hình 1. Lược đồ vị trí một số quốc gia sơ kì và phong kiến ở Đông Nam Á (từ thế kỉ VII TCN đến thế kỉ X)
Do vị trí thuận lợi, buôn bán bằng đường biển ở một số quốc gia ngày càng phát đạt. Một số thành thị đồng thời là những hải cảng sầm uất đã xuất hiện như Óc Eo
Do vị trí thuận lợi, buôn bán bằng đường biển ở một số quốc gia ngày càng phát đạt. Một số thành thị đồng thời là những hải cảng sầm uất đã xuất hiện như Óc Eo (Việt Nam), Ta-cô-la (bán đảo Mã Lai, nay thuộc Thái Lan).
Hình 2. Đồng tiền vàng La Mã Hình 3. Nhẫn vàng khắc chữ Phạn được phát hiện tại di chỉ Óc Eo của Ấn Độ - một hiện vật thuộc văn hoá Óc Eo
Hãy chỉ và kể tên một số quốc gia sơ kì ở Đông Nam Á trên lược đồ hình 1 (tr.52).
Tư liệu (tr.52) và hình 2, 3 chứng tỏ điều gì về giao lưu thương mại của các quốc gia sơ kì Đông Nam Á vào những thế kỉ đầu Công nguyên?
Tác động của việc giao lưu thương mại đối với sự ra đời của các quốc gia sơ kì Đông Nam Á như thế nào?
Sưu tầm thêm thông tin từ sách, báo, internet về quá trình hình thành của một quốc gia sơ kì ở Đông Nam Á mà em thích và chia sẻ với bạn.
Sưu tầm những câu thành ngữ, tục ngữ của người Việt liên quan đến lúa, gạo.
Bài 12. Sự hình thành và bước đầu phát triển của các vương quốc phong kiến ở Đông Nam Á (từ thế kỉ VII đến thế kỉ X) Học xong bài này, em sẽ: Nêu được sự hình t
Bài 12. Sự hình thành và bước đầu phát triển của các vương quốc phong kiến ở Đông Nam Á (từ thế kỉ VII đến thế kỉ X)
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được sự hình thành và phát triển ban đầu của các vương quốc phong kiến ở Đông Nam Á (từ thế kỉ VII đến thế kỉ X).
Phân tích được tác động chính của quá trình giao lưu thương mại ở các vương quốc phong kiến Đông Nam Á đến thế kỉ X.
Trong quá trình phát triển, các quốc gia sơ kì ở Đông Nam Á đã dần tạo lập được những cơ sở đưa đến sự ra đời của các vương quốc phong kiến đầu tiên. Những nền tảng kinh tế đã được tạo dựng vững chắc như thế nào để tạo ra bước phát triển mới cho Đông Nam Á trong giai đoạn thịnh vượng sau này?
1. Sự hình thành các vương quốc phong kiến
Từ thế kỉ VII đến thế kỉ X, ở khu vực Đông Nam Á đã hình thành một số quốc gia lấy một bộ tộc đông và phát triển nhất làm nòng cốt như: quốc gia Đại Cồ Việt của người Việt (ở Bắc Việt Nam), các vương quốc Sri Kse-tra của người Môn và Pa-gan của người Miến (ở lưu vực sông I-ra-oa-đi); Vương quốc Đva-ra-va-ti của người Môn (ở lưu vực sông Chao Phray-a); Vương quốc Chân Lạp của người Kho-me (ở vùng trung lưu sông Mê Công); Vương quốc Sri Vi-gay-a của người Mã Lai (trên đảo Xu-ma-to-ra); Vương quốc Ka-lin-ga của người In-đô-nê-xi-a (trên đảo Gia-va).
Em có biết?
Sri Vi-gay-a là một vương quốc nằm trên vùng eo biển Sun-đa, thuộc đảo Xu-ma-to-ra (nổi tiếng có nhiều vàng, bạc và đồ gia vị, nên còn được gọi là đảo Vàng). Sau này, Sri Vi-gay-a trở thành một quốc gia hùng mạnh, trung tâm kinh tế, văn hoá quan trọng ở khu vực Đông Nam Á.
? Quan sát lược đồ hình 1 (tr.52) và thông tin trong bài học, em hãy nêu tên và xác định nơi hình thành các quốc gia phong kiến Đông Nam Á.
2. Hoạt động kinh tế ở các vương quốc phong kiến Đông Nam Á từ thế kỉ VII đến thế kỉ X
Trên nền tảng của các quốc gia sơ kì, kinh tế của các vương quốc phong kiến Đông Nam Á vẫn tiếp tục phát triển.
Các vương quốc lấy nông nghiệp làm ngành kinh tế chính, chủ yếu nằm ở vùng lục địa (như Chăm-pa, Chân Lạp), ở lưu vực sông Chao Phray-a (Thái Lan), lưu vực sông I-ra-oa-đi (Mi-an-ma ngày nay),...
Một số quốc gia chủ yếu dựa vào hoạt động thương mại biển như Sri Vi-giay-a, Ka-lin-ga, Ma-ta-ram (In-đô-nê-xi-a ngày nay). Với nguồn sản vật phong phú, đặc biệ
Một số quốc gia chủ yếu dựa vào hoạt động thương mại biển như Sri Vi-giay-a, Ka-lin-ga, Ma-ta-ram (In-đô-nê-xi-a ngày nay). Với nguồn sản vật phong phú, đặc biệt là gia vị, các vương quốc này góp nhiều mặt hàng chủ lực trên những tuyến buôn bán đường biển kết nối Á - Âu, mà sau này gọi là Con đường gia vị.
Hạt tiêu Hoa hồi Nhục đậu khấu Quế Gừng Một số sản phẩm gia vị chủ yếu ở Đông Nam Á
Đế quốc cây trầm nhà địa (Theo, của nhà vua rất đông dân cư... Nhà vua có nhiều loại dầu thơm và thuốc mà không một ông vua nào có được. Đất đai sản sinh ra long não, hương, đinh hương, đàn hương, đậu khấu, sa nhân,… - nhận xét của một lí Ả rập về Vương quốc Sri Vi-giay-a. Lương Ninh (Chủ biên), Đông Nam Á - Lịch sử từ nguyên thuỷ đến ngày nay, Sđd, tr.106)
Quá trình vương quốc một số thương Những thương, giao lưu thương mại với nước ngoài đã thúc đẩy sự phát triển của các trong khu vực. Vì thế, trong thời kì này, ở các vương quốc cũng xuất hiện cảng sầm uất như: Đại Chiêm (Chăm-pa), Pa-lem-bang (Sri Vi-giay-a),... cảng này đã trở thành điểm kết nối kinh tế, văn hoá giữa các châu lục.
1. Khai, thác tư liệu trên và cho biết thương nhân nước ngoài bị hấp dẫn bởi những
sản 2. Hãy từ thế, vật nào của Vương quốc Sri Vi-giay-a? trình bày hoạt động kinh tế chính của các vương quốc phong kiến Đông Nam Á kỉ VII đến thế kỉ X.
Luyện tập và Vận dụng
1. 2. 3., Các vương quốc phong kiến Đông Nam Á đã phát huy những lợi thế nào để phát triển kinh tế? Hoạt động giao lưu thương mại đã tác động như thế nào đến sự phát triển kinh tế các quốc gia phong kiến Đông Nam Á? Có một câu chuyện thú vị như sau: Vào thế kỉ X, 1 pao nghệ tây (khoảng 4 lạng) có giá ngang với 1 con ngựa, 1 pao gừng có giá ngang 1 con bò. Từ câu chuyện trên và thông tin trong bài học, hãy viết một đoạn văn ngắn (từ 3 - 5 câu) mô tả sự hấp dẫn của nguồn gia vị ở các vương quốc Đông Nam Á đối với thương nhân nước ngoài.
Bài 13. Giao lưu văn hoá ở Đông Nam Á từ đầu Công nguyên đến thế kỉ X Học xong bài này, em sẽ: Phân tích được những tác động chính của quá trình giao lưu văn ho
Bài 13. Giao lưu văn hoá ở Đông Nam Á từ đầu Công nguyên đến thế kỉ X
Học xong bài này, em sẽ:
Phân tích được những tác động chính của quá trình giao lưu văn hoá ở Đông Nam Á từ đầu Công nguyên đến thế kỉ X.
Trong hơn mười thế kỉ hình thành và phát triển, ở Đông Nam Á đã diễn ra quá trình giao lưu văn hoá với Trung Quốc và Ấn Độ. Quá trình giao lưu đó đã tác động như thế nào đến văn hoá Đông Nam Á?
1. Tín ngưỡng, tôn giáo
Trong quá trình lịch sử, cư dân Đông Nam Á có nhiều tín ngưỡng dân gian như: tín ngưỡng phồn thực, tục thờ cúng tổ tiên, tục cầu mưa,...
Em có biết?
Tín ngưỡng phồn thực của người Chăm xưa nhằm cầu mong vạn vật sinh sôi, nảy nở, sung túc.
Sau này, khi Ấn Độ giáo được tiếp nhận, lin-ga (linh vật tượng trưng cho tín ngưỡng phồn thực) trở thành biểu tượng quyền lực cho nhà vua – người được đồng nhất với một vị thần, gọi là Thần Vua.
Hình 1. Nghi lễ trong tết Té nước Song-kran (ở Thái Lan) – một lễ hội liên quan đến tục cầu mưa của cư dân Đông Nam Á
Các tín ngưỡng bản địa đã dung hợp với Ấn Độ giáo (từ Ấn Độ), Phật giáo (từ Ấn Độ và Trung Quốc). Trong đó, các quốc gia chịu ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ đều có tín ngưỡng Thần – Vua (Chăm-pa, Chân Lạp,...).
Đời sống tín ngưỡng – tôn giáo của các cư dân Đông Nam Á đã chịu ảnh hưởng từ văn hoá Ấn Độ, Trung Quốc như thế nào?
2. Chữ viết - văn học Nhiều nhóm cư dân Đông Nam Á đã tạo ra chữ viết riêng dựa trên hệ thống chữ cổ của người Ấn Độ. Tấm bia đầu tiên của người Khơ-me bằng chữ
2. Chữ viết - văn học
Nhiều nhóm cư dân Đông Nam Á đã tạo ra chữ viết riêng dựa trên hệ thống chữ cổ của người Ấn Độ. Tấm bia đầu tiên của người Khơ-me bằng chữ Phạn và chữ Khơ-me cổ là bia Ăng-co Bo-rây (Cam-pu-chia). Trên cơ sở chữ Pa-li, người Môn (người Mi-an-ma) đã sáng tạo ra chữ Môn cổ. Người Mã Lai đã sáng tạo ra chữ Mã Lai cổ, được tìm thấy trên tấm bia ở đảo Xu-ma-tơ-ra. (Theo Vũ Dương Ninh, Lịch sử văn minh thế giới, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2000, tr.172 - 173)
Riêng người Việt thì kế thừa hệ thống chữ Hán của người Trung Quốc. Bên cạnh kho tàng văn học dân gian (ca dao, tục ngữ, hò vè,…), người Đông Nam Á cũng tiếp thu văn học của người Ấn Độ, tiêu biểu nhất là sử thi Ma-ha-bha-ra-ta, Ra-ma-y-a-na để sáng tạo bộ sử thi của dân tộc mình như: Phạ Lắc Phạ Lam (Lào), Ra-ma-kiên (Thái Lan), Ra-ma-y-a-na (In-đô-nê-xi-a), Riêm-kê (Cam-pu-chia),…
Hình 2. Bia Võ Cạnh được tìm thấy ở phường Tây Nha Trang, tỉnh Khánh Hoà, có niên đại khoảng thế kỉ III - IV, là tấm bia chữ Phạn cổ nhất ở Đông Nam Á
Hình 3. Bức phù điêu của người Khơ-me cổ đại ở đền Ăng-co Vát (Cam-pu-chia)
mô tả cảnh trong sử thi Ra-ma-y-a-na
Những bằng chứng nào chứng tỏ chữ viết, văn học Đông Nam Á chịu ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ, Trung Quốc?
3. Kiến trúc - điêu khắc Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Đông Nam Á đều chịu ảnh hưởng đậm nét của các tôn giáo như Ấn Độ giáo, Phật giáo. Kiểu kiến trúc Ấn Đ
3. Kiến trúc - điêu khắc
Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc Đông Nam Á đều chịu ảnh hưởng đậm nét của các tôn giáo như Ấn Độ giáo, Phật giáo.
Kiểu kiến trúc Ấn Độ giáo tiêu biểu ở Đông Nam Á là kiến trúc đền - núi, như đền La-ra Giong-grang (In-đô-nê-xi-a), khu di tích Mỹ Sơn (Việt Nam),…
Nghệ thuật điêu khắc Đông Nam Á cũng chịu ảnh hưởng rõ rệt của Ấn Độ với các loại hình chủ yếu là phù điêu, các bức chạm nổi, tượng thần, Phật,…
Hình 4. Đền Bô-rô-bu-đua (In-đô-nê-xi-a) - kì quan Phật giáo
lớn nhất thế giới, được xây dựng vào thế kỉ VIII
Kiến trúc và điêu khắc Đông Nam Á từ đầu Công nguyên đến thế kỉ X có điểm gì nổi bật?
Văn hoá Ấn Độ, Trung Quốc đã ảnh hưởng đến văn hoá Đông Nam Á như thế nào trong những thế kỉ đầu Công nguyên?
Tìm thêm thông tin và chia sẻ với bạn về một thành tựu văn hoá Đông Nam Á chịu ảnh hưởng của văn hoá Ấn Độ, Trung Quốc.
Biểu tượng trên lá cờ của Hiệp hội các
quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) ngày nay thể hiện điều gì?
Chương 5 VIỆT NAM TỪ KHOẢNG THẾ KỈ VII TRƯỚC CÔNG NGUYÊN ĐẾN ĐẦU THẾ KỈ X Trống đồng Đông Sơn Tháp Chăm ở tỉnh Khánh Hoà TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ ĐƯỢC TÌM HIỂU:
Chương 5
VIỆT NAM TỪ KHOẢNG THẾ KỈ VII TRƯỚC CÔNG NGUYÊN ĐẾN ĐẦU THẾ KỈ X
Trống đồng Đông Sơn
Tháp Chăm ở tỉnh Khánh Hoà
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ ĐƯỢC TÌM HIỂU:
Nhà nước Văn Lang, Âu Lạc.
Chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc và sự chuyển biến về kinh tế – xã hội của Việt Nam thời Bắc thuộc.
Các cuộc đấu tranh giành độc lập thời Bắc thuộc.
Cuộc đấu tranh giữ gìn và phát triển văn hoá của người Việt.
Vương quốc Chăm-pa.
Vương quốc Phù Nam.
Từ khoảng thế kỉ VII TCN đến những thế kỉ đầu Công nguyên, trên lãnh thổ Việt Nam đã hình thành các quốc gia sơ kì như: Văn Lang, sau đó là Âu Lạc, Chăm-pa và Phù Nam. Sự ra đời của các quốc gia này với những thành tựu văn hoá đặc sắc đã tạo dựng nên những giá trị truyền thống cốt lõi, góp phần định hình bản sắc văn hoá dân tộc. Thời kì này cũng chứng kiến sự nổi dậy mạnh mẽ của nhân dân ta nhằm đấu tranh giành lại quyền độc lập tự chủ cũng như bảo vệ và phát triển nền văn hoá của mình.
VII TCN
Nước Văn Lang thành lập
V TCN | CN | V | X
208 TCN
Nước Âu Lạc ra đời
I
Vương quốc Phù Nam ra đời
40
Khởi nghĩa Hai Bà Trưng
192
Khởi nghĩa Khu Liên, thành lập nước Lâm Ấp
248
Khởi nghĩa Bà Triệu
542
Khởi nghĩa Lý Bí
713
Khởi nghĩa Mai Thúc Loan
VII
Vương quốc Phù Nam bị Chân Lạp xâm chiếm
Cuối VIII
Khởi nghĩa Phùng Hưng
938
Chiến thắng Bạch Đằng
Bài 14 Nhà nước Văn Lang, Âu Lạc Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được sự thành lập và tổ chức nhà nước của Văn Lang, Âu Lạc. Mô tả được đời sống vật chất và
Bài 14
Nhà nước Văn Lang, Âu Lạc
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được sự thành lập và tổ chức nhà nước của Văn Lang, Âu Lạc.
Mô tả được đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang, Âu Lạc.
Dù ai đi ngược về xuôi Nhớ ngày giỗ Tổ mùng Mười tháng Ba. Từ lâu đời, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương đã ăn sâu vào tâm thức, tình cảm của những người dân Việt và trở thành truyền thống đặc biệt của dân tộc ta. Hình ảnh dưới đây đã phản ánh phần nào không khí của ngày giỗ Tổ. Đã bao giờ em tự hỏi: Điều gì đã thôi thúc nhân dân ta luôn hướng về mảnh đất cội nguồn?
Hình 1. Lễ hội Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ)
1. Nhà nước đầu tiên của người Việt cổ Vào khoảng thế kỉ VII TCN, nhờ sự phát triển của công cụ bằng đồng và sắt, đời sống sản xuất của người Việt cổ đã có sự c
1. Nhà nước đầu tiên của người Việt cổ
Vào khoảng thế kỉ VII TCN, nhờ sự phát triển của công cụ bằng đồng và sắt, đời sống sản xuất của người Việt cổ đã có sự chuyển biến rõ rệt. Nhu cầu chung sống, cùng làm thuỷ lợi và chống ngoại xâm đã thúc đẩy sự ra đời của nhà nước đầu tiên ở Việt Nam – Nhà nước Văn Lang. Địa bàn chủ yếu của nước Văn Lang gắn liền với lưu vực các dòng sông lớn ở Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay.
Nước Văn Lang chia làm 15 bộ, đứng đầu liên minh 15 bộ là Hùng Vương, tương truyền trải qua 18 đời, cha truyền con nối.
Hình 2. Sơ đồ tổ chức Nhà nước Văn Lang
Trung ương (Hùng Vương Lạc hầu)
Bộ (Lạc tướng)
Chiềng, chạ (Bồ chính)
Chiềng, chạ (Bồ chính)
Bộ (Lạc tướng)
Chiềng, chạ (Bồ chính)
Chiềng, chạ (Bồ chính)
Tuy còn sơ khai, chưa có pháp luật thành văn và chữ viết,... nhưng sự ra đời của Nhà nước Văn Lang đã mở ra thời kì dựng nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc.
? 1. Hãy trình bày về sự thành lập và tổ chức Nhà nước Văn Lang.
2. Sự ra đời của Nhà nước Văn Lang có ý nghĩa như thế nào?
2. Sự ra đời nước Âu Lạc
Cuối thế kỉ III TCN, nhà Tần đem quân đánh xuống phía nam. Người Lạc Việt và người Âu Việt đã đoàn kết với nhau cùng chống quân xâm lược. Họ đã cử ra "người tuấn kiệt" là Thục Phán lãnh đạo cuộc kháng chiến. Thục Phán lên làm vua, xưng là An Dương Vương, lập ra nước Âu Lạc (khoảng năm 208 TCN).
Tổ chức Nhà nước Âu Lạc không có nhiều thay đổi so với Nhà nước Văn Lang, nhưng vua có quyền thế cao hơn trong việc trị nước. Lãnh thổ đất nước được mở rộng hơn; có quân đội mạnh, vũ khí tốt, đặc biệt có thành Cổ Loa kiên cố, vững chắc. Kinh đô của Âu Lạc đã chuyển từ miền trung du Phong Châu xuống vùng đồng bằng ở Cổ Loa (xã Đông Anh, thành phố Hà Nội ngày nay).
Hình 3. Sơ đồ thành Cổ Loa - được xây dựng theo hình xoáy trôn ốc, có ba vòng khép kín với tổng chiều dài là 16 000m Hình 4. Lẫy nỏ và mũi tên đồng được tìm thấ
Hình 3. Sơ đồ thành Cổ Loa - được xây dựng theo hình xoáy trôn ốc, có ba vòng khép kín với tổng chiều dài là 16 000m
Hình 4. Lẫy nỏ và mũi tên đồng được tìm thấy ở Cổ Loa
Hãy trình bày sự ra đời của nước Âu Lạc.
Nhà nước Âu Lạc có điểm gì giống và khác so với Nhà nước Văn Lang?
3. Đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang, Âu Lạc a) Đời sống vật chất Cư dân Việt cổ đã biết đến nền "nông nghiệp dùng cày" và sớm lấy nghề nông tr
3. Đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang, Âu Lạc
a) Đời sống vật chất
Cư dân Việt cổ đã biết đến nền "nông nghiệp dùng cày" và sớm lấy nghề nông trồng lúa nước làm nghề chính. Ngoài ra, họ còn trồng các loại cây hoa màu và trồng dâu, nuôi tằm.
Nghề luyện kim của người Việt cổ dần được chuyên môn hoá. Kĩ thuật đúc đồng phát triển với những hiện vật tiêu biểu là trống đồng Ngọc Lũ, thạp đồng Đào Thịnh. Bên cạnh đó, họ đã bước đầu biết rèn sắt.
Cư dân chủ yếu ở nhà sàn được làm bằng tre, nứa, lá, gỗ,... Thức ăn chính là gạo nếp, gạo tẻ, muối, mắm cá,...
Người Việt cổ ngày thường để tóc ngang vai, búi tú hoặc tết tóc kiểu đuôi sam. Nam đóng khố, cởi trần, đi chân đất, nữ mặc váy, mặc yếm. Vào dịp lễ hội, họ có thể đội thêm mũ lông chim, đeo trang sức (vòng tay, hạt chuỗi, khuyên tai,...).
Hình 5. Lưỡi cày đồng hình bướm
Hình 6. Hoạ tiết trên trống đồng Ngọc Lũ – loại trống đẹp nhất của trống đồng Đông Sơn
a. Hoạ tiết mái nhà cong
b. Hoạ tiết hình thuyền
c. Hoạ tiết người giã gạo
Hình 7. Trang phục và kiểu tóc của người Việt cổ (hình trang trí trên cán dao găm, kiếm Hình 8. Hình người múa hát ngắn bằng đồng) được miêu tả trên trống đồng
Hình 7. Trang phục và kiểu tóc của người Việt cổ (hình trang trí trên cán dao găm, kiếm Hình 8. Hình người múa hát
ngắn bằng đồng) được miêu tả trên trống đồng
Quan sát hình 6, 7, 8 và dựa vào thông tin trong mục a, em hãy mô tả đời sống vật chất (nguồn lương thực, nơi ở, phương tiện đi lại, trang phục, đồ trang sức,...) của người Việt cổ.
Những nghề sản xuất chính của cư dân Văn Lang, Âu Lạc là gì?
b) Đời sống tinh thần
Về mặt tín ngưỡng, cư dân Văn Lang, Âu Lạc có tục thờ cúng tổ tiên và thờ các vị thần trong tự nhiên như thần sông, thần núi, thần mặt trời,... Người Việt cổ có tục xăm mình, nhuộm răng đen, ăn trầu, làm bánh chưng, bánh giầy. Các lễ hội gắn với nền nông nghiệp trồng lúa nước cũng được tổ chức thường xuyên. Những thành tựu về đời sống vật chất và tinh thần của cư dân Văn Lang, Âu Lạc đã tạo nên nền văn minh đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, góp phần tạo dựng nền tảng cốt lõi của bản sắc văn hoá dân tộc. Trình bày những nét chính về đời sống tinh thần của cư dân Văn Lang, Âu Lạc.
Hãy ghi lại những thông tin cơ bản nhất về hai nhà nước Văn Lang và Âu Lạc theo các gợi ý sau: thời gian thành lập - kết thúc; kinh đô; tổ chức bộ máy nhà nước.
Nêu một số thành tựu tiêu biểu của thời kì Văn Lang, Âu Lạc. Viết đoạn văn ngắn giới thiệu về một thành tựu mà em thích nhất.
Lễ hội Đền Hùng được tổ chức vào ngày 10 - 3 âm lịch hằng năm có ý nghĩa như thế nào?
Bài 15. Chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc và sự chuyển biến của xã hội Âu Lạc Học xong bài này, em sẽ: Nêu được một số chính sách cai t
Bài 15. Chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc và sự chuyển biến của xã hội Âu Lạc
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được một số chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc trong thời kì Bắc thuộc.
Nhận biết được một số chuyển biến cơ bản về kinh tế và xã hội của người Việt cổ dưới ách cai trị, đô hộ của các triều đại phong kiến phương Bắc.
Thành cổ Luy Lâu (nay thuộc phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh) từ thời Hán đã là trị sở của chính quyền đô hộ. Đây cũng là nơi lưu lại dấu tích liên quan đến chính sách cai trị và sự chuyển biến trong đời sống kinh tế, xã hội, văn hoá của người Việt thời Bắc thuộc. Sự hiện diện của những dấu tích ấy gợi cho em suy nghĩ gì về giai đoạn lịch sử đặc biệt này?
1. Chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc
a) Về bộ máy cai trị
Năm 179 TCN, Triệu Đà chiếm được Âu Lạc. Từ đó, các triều đại phong kiến phương Bắc đều sáp nhập nước ta vào lãnh thổ Trung Quốc. Các triều đại từ Hán đến Đường đã chia nước ta thành các đơn vị hành chính như châu – quận, dưới châu – quận là huyện.
Từ sau khởi nghĩa Hai Bà Trưng (40 – 43), chính quyền từ cấp huyện trở lên đều do người Hán nắm giữ.
Chính quyền đô hộ cho xây đắp các thành luỹ lớn ở trị sở các châu – quận như thành Luy Lâu (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh), thành Tống Bình – Đại La (nay thuộc thành phố Hà Nội),... và bố trí lực lượng quân đồn trú để bảo vệ chính quyền.
Em có biết?
Luy Lâu là một thành cổ có lịch sử trên 2 000 năm, được xây dựng từ thời Đông Hán. Từ thế kỉ II đến đầu thế kỉ IX, Luy Lâu vừa là trị sở của chính quyền đô hộ phương Bắc, vừa là một trung tâm kinh tế, văn hoá, tôn giáo quan trọng của Giao Chỉ. Từ thế kỉ IX, trị sở của chính quyền An Nam đô hộ chuyển về Tống Bình – Đại La.
Giao châu (Thứ sử người Hán) Hình 1. Sơ đồ tổ chức chính quyền đô hộ của nhà Hán ở nước ta từ sau khởi nghĩa Hai Bà Trưng QUẬN GIAO CHỈ (Thái thú người Hán) HUY
Giao châu
(Thứ sử người Hán)
Hình 1. Sơ đồ tổ chức chính quyền đô hộ của nhà Hán ở nước ta từ sau khởi nghĩa Hai Bà Trưng
QUẬN GIAO CHỈ
(Thái thú người Hán)
HUYỆN
(Huyện lệnh người Hán)
LÀNG, XÃ
(Hào trưởng người Việt)
QUẬN CỬU CHÂN
(Thái thú người Hán)
HUYỆN
(Huyện lệnh người Hán)
LÀNG, XÃ
(Hào trưởng người Việt)
QUẬN NHẬT NAM
(Thái thú người Hán)
HUYỆN
(Huyện lệnh người Hán)
LÀNG, XÃ
(Hào trưởng người Việt)
Hình 2. Lược đồ hành chính nước ta thời thuộc Đường
Từ nhà Hán, các triều đại đều áp dụng luật pháp hà khắc và thẳng tay đàn áp các cuộc đấu tranh của nhân dân ta. Hình 3. Các hình phạt nặng thường được chính quy
Từ nhà Hán, các triều đại đều áp dụng luật pháp hà khắc và thẳng tay đàn áp các cuộc đấu tranh của nhân dân ta.
Hình 3. Các hình phạt nặng thường được chính quyền đô hộ
sử dụng để cai trị nhân dân ta thời Bắc thuộc (tranh minh hoạ)
Hãy cho biết một số chính sách để áp đặt bộ máy cai trị của phong kiến phương Bắc ở nước ta.
b) Về kinh tế
Các quan cai trị phương Bắc chiếm ruộng đất của nhân dân Âu Lạc, lập thành ấp, trại và bắt dân ta cày cấy. Chúng cũng áp đặt chính sách tô thuế nặng nề, đặc biệt là dưới thời Đường. Ngoài ra, chính quyền đô hộ còn nắm độc quyền về sắt và muối, bắt nhân dân ta cống nạp nhiều loại vải vóc, hương liệu, sản vật quý để đưa về Trung Quốc.
"Trước đây những người làm thứ sử thấy đất châu (Giao Chỉ) có các thứ ngọc trai, lông (chim) trả, tê, voi, đồi mồi, hương lạ, gỗ tốt, nhiều người không liêm khiết, vơ vét của cải cho đầy, rồi lại xin đổi đi." (Theo Ngô Sỹ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập I, NXB Khoa học xã hội, 1998, tr.160)
Đoạn tư liệu 1 và thông tin ở trên cho em biết điều gì về chính sách bóc lột kinh tế của các triều đại phong kiến phương Bắc.
c) Về văn hoá - xã hội
Trong suốt thời Bắc thuộc, chính quyền phong kiến phương Bắc đều thực hiện chính sách đồng hoá dân tộc Việt như: đưa người Hán sang ở cùng với dân Việt, bắt nhân dân ta phải theo phong tục, luật pháp của người Hán và tìm mọi cách xoá bỏ những tập quán lâu đời của người Việt.
"Nhà Hán mở 9 quận, đặt chức thứ sử ở Giao Chỉ, dời những người phạm tội ở Trung Quốc sang ở lẫn vào các nơi ấy, cho học sách ít nhiều, hơi thông hiểu lễ hoá. C
"Nhà Hán mở 9 quận, đặt chức thứ sử ở Giao Chỉ, dời những người phạm tội ở Trung Quốc sang ở lẫn vào các nơi ấy, cho học sách ít nhiều, hơi thông hiểu lễ hoá.
Chính quyền phong kiến phương Bắc đã thực hiện chính sách cai trị về văn hoá đối với nước ta như thế nào?
Em có biết?
Người Việt đã tiếp thu kĩ thuật làm giấy từ Trung Quốc để làm ra các loại giấy có chất lượng tốt. Trong đó, có loại giấy được làm từ cây mật hương "giấy màu trắng, có
vân như mắt cá lớn,
rất thơm, bền chắc, cho xuống nước không hỏng".
(Theo Ngô Sỹ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập I, Sđd, tr.166)
2. Những chuyển biến về kinh tế - xã hội trong
thời kì Bắc thuộc
Mặc dù bị kìm hãm bởi chính sách cai trị và bóc lột của các triều đại phong kiến phương Bắc nhưng trong hơn một nghìn năm Bắc thuộc, kinh tế, xã hội và văn hoá của người Việt vẫn có sự chuyển biến đáng kể.
a) Chuyển biến về kinh tế
Trồng lúa nước vẫn là nghề chính bên cạnh trồng cây ăn quả, hoa màu và chăn nuôi. Sự phát triển của công cụ sản xuất và kĩ thuật đắp đê, làm thuỷ lợi đã tạo nên những vùng trồng lúa nước rộng lớn. Các nghề rèn sắt, đúc đồng, làm gốm, làm mộc, làm đồ trang sức (vàng, bạc) vẫn tiếp tục được duy trì với kĩ thuật sản xuất cao hơn. Một số nghề mới xuất hiện như làm giấy, thuỷ tinh. Một số đường giao thông thuỷ, bộ được hình thành. Hoạt động buôn bán trong nước và với các nước khác được đẩy mạnh hơn trước.
Hình 4. Gốm men và đất nung (khoảng thế kỉ II - VI) được tìm thấy
ở khu di tích thành cổ Luy Lâu
b) Chuyển biến về xã hội Với chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc, các tầng lớp trong xã hội đều có sự biến đổi. Một số quan lại, địa chủ
b) Chuyển biến về xã hội
Với chính sách cai trị của các triều đại phong kiến phương Bắc, các tầng lớp trong xã hội đều có sự biến đổi.
Một số quan lại, địa chủ người Hán bị Việt hoá. Tầng lớp hào trưởng bản địa hình thành từ bộ phận quý tộc trong xã hội Âu Lạc cũ, có uy tín và vị thế quan trọng trong đời sống xã hội.
Bao trùm trong xã hội bấy giờ là mâu thuẫn giữa nhân dân Âu Lạc với chính quyền đô hộ phương Bắc. Đó là nguyên nhân làm bùng lên các cuộc đấu tranh giành độc lập liên tục trong suốt thời kì Bắc thuộc.
Hãy nêu sự chuyển biến về kinh tế và xã hội ở nước ta dưới thời Bắc thuộc.
Theo em, tầng lớp nào trong xã hội sẽ là thủ lĩnh của những cuộc đấu tranh giành độc lập cho người Việt? Vì sao?
Luyện tập và Vận dụng
Tại sao chính quyền phong kiến phương Bắc thực hiện chính sách đồng hoá dân tộc Việt?
Em hãy cho biết hậu quả chính sách bóc lột kinh tế của các triều đại phong kiến phương Bắc đối với nước ta (theo bảng dưới đây).
Lĩnh vực, Thông tin phản ánh, Hậu quả
Đất đai, Chiếm ruộng đất, lập thành ấp trại để bắt dân ta cày cấy., Người Việt mất ruộng, bị biến thành nông nô của chính quyền đô hộ.
Thuế khoá – Công nạp, – Áp đặt chính sách tô thuế nặng nề. – Bắt cống nạp nhiều vải vóc, hương liệu và sản vật quý để đưa về Trung Quốc., ?
Thủ công nghiệp, Nắm độc quyền về sắt và muối., ?
Bài 16. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu giành độc lập trước thế kỉ X Học xong bài này, em sẽ: Nêu được nguyên nhân, nét chính diễn biến, kết quả, ý nghĩa các cuộc
Bài 16. Các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu giành độc lập trước thế kỉ X
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được nguyên nhân, nét chính diễn biến, kết quả, ý nghĩa các cuộc khởi nghĩa tiêu biểu của nhân dân Việt Nam trong thời kì Bắc thuộc: Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan, Phùng Hưng.
Em đã biết, sau khi chiếm được Âu Lạc, các triều đại phương Bắc đã tìm "trăm phương nghìn kế" để áp đặt ách cai trị đối với nước ta. Nhưng thực tế lịch sử có thuận theo ý đồ của họ không? Em suy nghĩ gì về lời "phàn nàn" của viên Thái thú người Hán: "Dân xứ ấy rất khó cai trị"?
1. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng
Thời thuộc Hán, chính quyền đô hộ đã thực hiện chính sách cai trị hà khắc, bóc lột tô thuế nặng nề đối với nhân dân ta. Hơn thế, chúng còn khống chế các Lạc tướng và con cháu họ, khiến cho tầng lớp quý tộc người Việt bất bình, nhân dân oán hận. Trước tình hình đó, Hai Bà Trưng – con gái Lạc tướng huyện Mê Linh (nay thuộc thành phố Hà Nội) đã dựng cờ khởi nghĩa để giành lại quyền tự chủ.
"Trưng Trắc... cùng em gái là Trưng Nhị khởi binh, đánh hãm trị sở của châu. Tô Định bỏ chạy về. Trưng Trắc thực là hùng dũng, đến đâu đều như có gió cuốn".
(Ngô Thì Sĩ, Đại Việt sử ký tiền biên, NXB Văn hoá Thông tin, 2011, tr.87)
"Thiếp là cháu gái các Vua Hùng đời trước, hôm nay đau lòng thương dân vô tội, dấy nghĩa trừ tà, nguyện xin các vị thần linh hội họp tại đàn này chứng giám và phù hộ cho thiếp. Thiếp là Trưng Nữ dậy binh dẹp giặc, che chở dân lành, thu phục lại muôn vật cũ của tổ tông, không phụ ý trời, thoả nguyện nơi đền miếu của các bậc đế vương các đời, không phụ sự trông đợi của tổ phụ nơi chín suối."
(Trích Lời thề khắc trên bia đá ở đền thờ Hai Bà Trưng ở xã Mê Linh, Hà Nội)
1. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40) Hình 1. Lược đồ khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40) CHỦ GIẢI Hát Môn: Nơi Hai Bà Trưng phát động khởi nghĩa Mũi tên đỏ: Hướng t
1. Khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40)
Hình 1. Lược đồ khởi nghĩa Hai Bà Trưng (năm 40)
CHỦ GIẢI
Hát Môn: Nơi Hai Bà Trưng phát động khởi nghĩa
Mũi tên đỏ: Hướng tiến quân của quân Hai Bà Trưng
3-40: Thời gian xảy ra sự kiện
Mê Linh: Nơi đóng đô của Trưng Vương
Luy Lâu: Bản doanh của Thái thú Tô Định bị đánh chiếm
Ông Cai (Hà Nội): Nơi các đội nghĩa quân nổi dậy
GIAO CHỈ: Tên quận
Trưng Trắc, Trưng Nhị phát cờ nổi dậy khởi nghĩa tại cửa sông Hát (nay thuộc xã Hát Môn). Tướng lĩnh khắp 65 thành trì đều quy tụ về với cuộc khởi nghĩa.
Từ sông Hát, nghĩa quân theo đường sông Hồng tiến xuống đánh chiếm căn cứ quân Hán ở Mê Linh và Cổ Loa.
Nghĩa quân tiếp tục tấn công thành Luy Lâu và chiếm được trị sở của chính quyền đô hộ.
Khởi nghĩa thắng lợi, Trưng Trắc được suy tôn làm vua, đóng đô ở Mê Linh.
Hình 2. Hai Bà Trưng cưỡi voi ra trận (tranh dân gian Đông Hồ) Năm 42, nhà Hán cử tướng Mã Viện dẫn đại quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Trưng Trắc, Trưng Nhị
Hình 2. Hai Bà Trưng cưỡi voi ra trận (tranh dân gian Đông Hồ)
Năm 42, nhà Hán cử tướng Mã Viện dẫn đại quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Trưng Trắc, Trưng Nhị cùng các tướng sĩ đã chiến đấu anh dũng. Năm 43, cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng bị đàn áp. Nhân dân ghi nhớ công ơn và lập đền thờ Hai Bà ở nhiều nơi để đời đời thờ cúng. Cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng đã chứng tỏ tinh thần đấu tranh bất khuất của người Việt, tạo tiền đề cho việc khôi phục nền độc lập, tự chủ của dân tộc sau này.
Khai thác thông tin trong mục, hãy cho biết nguyên nhân của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.
Đoạn tư liệu 1 và hình 2 cho em biết điều gì về khí thế cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng và tình thế của chính quyền đô hộ?
Khai thác lược đồ hình 1 (tr.71) và thông tin trong mục, hãy trình bày diễn biến chính, kết quả và ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng.
2. Khởi nghĩa Bà Triệu Đầu thế kỉ III, chính sách cai trị hà khắc, bóc lột tàn bạo của chính quyền đô hộ nhà Ngô khiến đời sống của người Việt ngày càng cực khổ
2. Khởi nghĩa Bà Triệu
Đầu thế kỉ III, chính sách cai trị hà khắc, bóc lột tàn bạo của chính quyền đô hộ nhà Ngô khiến đời sống của người Việt ngày càng cực khổ. Trước sự bạo ngược của chính quyền đô hộ, phong trào đấu tranh của nhân dân ta tiếp tục bùng nổ, tiêu biểu nhất là cuộc khởi nghĩa Bà Triệu.
Hình 3. Bà Triệu (tranh dân gian Đông Hồ)
"Tôi muốn cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ, chém cá trường kình ở Biển Đông, lấy lại giang sơn, dựng nền độc lập, cởi ách nô lệ, chứ không chịu khom lưng làm tì thiếp cho người!"
Năm 248, từ căn cứ ở núi Nưa (xã Tân Ninh, tỉnh Thanh Hoá ngày nay), khởi nghĩa bùng nổ. Lực lượng nghĩa quân đã đánh hạ nhiều huyện lị, thành ấp ở Cửu Chân, Cửu Ðức, Nhật Nam. Quan lại nhà Ngô từ thái thú đến huyện lệnh, huyện trưởng hoặc bị giết, hoặc bỏ trốn. Cuộc khởi nghĩa khiến cho toàn thể Giao Châu đều chấn động.
Em có biết?
Bà Triệu (còn gọi là Triệu Thị Trinh) quê ở xã Định Tân, tỉnh Thanh Hoá ngày nay. Năm 23 tuổi, bà lãnh đạo nhân dân khởi nghĩa. Khi ra trận, bà thường cưỡi voi, khí thế rất oai phong, lẫm liệt. Quân Ngô từng gọi bà là "Lệ
Hải Bà Vương" và
truyền nhau câu nói: Vung tay đánh cọp xem còn dễ Đối diện Bà Vương mới khó sao.
(Theo Phan Huy Lê (Chủ biên), Lịch sử Việt Nam, Tập I, NXB Giáo dục Việt Nam, 2012, tr.402 - 403)
Trước tình hình đó, nhà Ngô đã cử 8 000 quân sang đàn áp. Do lực lượng quân Ngô quá mạnh, khởi nghĩa đã bị đàn áp, Bà Triệu anh dũng hi sinh tại khu vực núi Tùn
Trước tình hình đó, nhà Ngô đã cử 8 000 quân sang đàn áp. Do lực lượng quân Ngô quá mạnh, khởi nghĩa đã bị đàn áp, Bà Triệu anh dũng hi sinh tại khu vực núi Tùng (xã Triệu Lộc, tỉnh Thanh Hoá ngày nay). Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu không chỉ làm rung chuyển chính quyền đô hộ mà còn góp phần thức tỉnh ý thức dân tộc, tạo đà cho cuộc khởi nghĩa của Lý Bí sau này.
Nêu nguyên nhân và mục đích của cuộc khởi nghĩa Bà Triệu.
Hãy trình bày diễn biến chính và ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Bà Triệu.
3. Khởi nghĩa Lý Bí và sự thành lập nước Vạn Xuân
Vào nửa đầu thế kỉ VI, chính quyền đô hộ nhà Lương thi hành chính sách cai trị khắc nghiệt đối với người Việt. Với việc đặt thêm hàng trăm thứ thuế mới và tăng cường vơ vét, bóc lột nhân dân bản địa của chính quyền đô hộ, nhiều cuộc đấu tranh của người Việt tiếp tục bùng nổ. Trong đó, khởi nghĩa của Lý Bí - một hào trưởng địa phương (quê ở phường Vạn Xuân, tỉnh Thái Nguyên ngày nay) được coi là cuộc đấu tranh tiêu biểu nhất trong thế kỉ VI.
Đầu năm 542, khởi
nghĩa bùng nổ, lật đổ
chính quyền đô hộ, làm chủ Giao Châu.
Đầu năm 544, Lý Bí tự xưng
là Lý Nam Đế, lập nước Vạn Xuân, đóng đô ở vùng cửa sông Tô Lịch (Hà Nội), thành lập triều đình, dựng điện Vạn Thọ và chùa Khai Quốc.
Năm 545, quân Lương xâm lược
nước Vạn Xuân.Triệu Quang Phục thay Lý Bí tiếp tục lãnh đạo cuộc kháng chiến, xây dựng căn cứ tại
đầm Dạ Trạch (Hưng Yên). Kháng chiến thắng lợi,Triệu Quang Phục lên làm vua, gọi là Triệu Việt Vương.
Năm 602, nhà Tuỳ đưa quân
xâm lược, nước Vạn Xuân chấm dứt.
Hình 4. Tóm tắt diễn biến cuộc khởi nghĩa Lý Bí
Hình 5. Chùa Trấn Quốc (thành phố Hà Nội) - tiền thân là chùa Khai Quốc thời Tiền Lý "Nam đế nhà Tiền Lý đã biết nhân thời cơ vùng dậy, tự làm chủ lấy nước mình
Hình 5. Chùa Trấn Quốc (thành phố Hà Nội) - tiền thân là chùa Khai Quốc thời Tiền Lý
"Nam đế nhà Tiền Lý đã biết nhân thời cơ vùng dậy, tự làm chủ lấy nước mình, đủ làm thanh thế mở đường cho nhà Đinh, nhà Lý sau này". (Quốc sử quán Triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Tập 1, NXB Giáo dục, 1998, tr.164)
Hãy nêu nguyên nhân bùng nổ của cuộc khởi nghĩa Lý Bí.
Khai thác hình 4 và tư liệu 3, hãy trình bày nét chính về diễn biến, kết quả và ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lý Bí.
4. Khởi nghĩa Mai Thúc Loan
Đầu thế kỉ VIII, bất bình trước chính sách tô thuế nặng nề và sự bóc lột tàn bạo của chính quyền đô hộ nhà Đường, một thủ lĩnh tên là Mai Thúc Loan (quê ở xã Mai Phụ, tỉnh Hà Tĩnh ngày nay) đã phát động nhân dân nổi dậy khởi nghĩa. Khởi nghĩa Mai Thúc Loan đã giành và giữ chính quyền độc lập trong khoảng gần 10 năm (713 - 722). Đó là một trong những cuộc khởi nghĩa lớn nhất, đánh dấu mốc quan trọng trên con đường đấu tranh để giải phóng dân tộc thời kì Bắc thuộc.
Hình 6. Lược đồ khởi nghĩa Mai Thúc Loan (713 - 722) Mai Thúc Loan xưng đế, xây thành Vạn An (tỉnh Nghệ An) Năm 722 làm quốc đô. Nhà Đường sai Dương Tư Húc dẫn
Hình 6. Lược đồ khởi nghĩa Mai Thúc Loan (713 - 722)
Mai Thúc Loan xưng đế, xây thành Vạn An (tỉnh Nghệ An) Năm 722 làm quốc đô. Nhà Đường sai Dương Tư Húc dẫn đại quân
sang đàn áp. Cuộc khởi nghĩa bị dập tắt.
Quân khởi nghĩa tiến công ra Bắc, đánh đuổi chính, quyền
đô hộ, làm chủ thành Tống Bình, giải phóng đất nước.
Khởi nghĩa lan rộng ra phạm vi cả nước, thu hút vài chục
vạn người tham gia, được nhân dân Chăm-pa, Chân Lạp
hưởng ứng.
Năm 713 Khởi nghĩa bùng nổ và nhanh chóng làm chủ vùng đất
Hoan Châu (thuộc các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh ngày nay).
Hãy nêu nguyên nhân và trình bày diễn biến chính của cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan trên lược đồ.
Cuộc khởi nghĩa Mai Thúc Loan có ý nghĩa như thế nào đối với lịch sử dân tộc?
5. Khởi nghĩa Phùng Hưng Cuối thế kỉ VIII, chính quyền đô hộ của nhà Đường ngày càng ra sức vơ vét, bóc rút của cải của nhân dân ta. Không cam chịu, Phùng Hưng
5. Khởi nghĩa Phùng Hưng
Cuối thế kỉ VIII, chính quyền đô hộ của nhà Đường ngày càng ra sức vơ vét, bóc rút của cải của nhân dân ta. Không cam chịu, Phùng Hưng đã lãnh đạo nhân dân nổi dậy khởi nghĩa.
Nghĩa quân đã làm chủ được vùng đất Đường Lâm (thành phố Hà Nội); sau đó tiếp tục kéo xuống bao vây và chiếm thành Tống Bình (thành phố Hà Nội); tự sắp đặt việc cai trị trong vòng 9 năm thì bị quân Đường đàn áp và chiếm lại.
Cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng tiếp tục khẳng định quyết tâm giành lại độc lập, tự chủ của người Việt, mở đường cho những thắng lợi to lớn về sau.
Hình 7. Đền thờ Phùng Hưng ở Đường Lâm, phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội
? Hãy nêu nguyên nhân, kết quả và ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Phùng Hưng.
Luyện tập và Vận dụng
Hãy lập bảng hệ thống về các cuộc khởi nghĩa: Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan và Phùng Hưng theo gợi ý sau: thời gian bùng nổ, nơi đóng đô của chính quyền tự chủ (nếu có), kết quả, ý nghĩa.
Từ kết quả của bài tập 1 và dựa vào kiến thức đã học, em có nhận xét gì về tinh thần đấu tranh chống xâm lược của nhân dân ta?
Em hãy tìm hiểu thêm thông tin từ sách, báo và internet để biết hiện nay có những con đường, trường học, di tích lịch sử nào,... mang tên hay là nơi thờ phụng Hai Bà Trưng, Bà Triệu, Lý Bí, Mai Thúc Loan hoặc Phùng Hưng? Điều này gợi cho em suy nghĩ gì?
Em có biết?
Phùng Hưng là hào trưởng đất Đường Lâm. Ông xuất thân trong gia đình giàu có, có uy tín lớn đối với nhân dân trong vùng. Ông có sức khoẻ phi thường, sức có thể xô ngã trâu, đánh được hổ. Về sau, Phùng Hưng được nhân dân suy tôn là "Bố Cái đại vương".
Bài 17. Cuộc đấu tranh bảo tồn và phát triển văn hoá dân tộc của người Việt Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được những biểu hiện trong việc giữ gìn văn hoá c
Bài 17. Cuộc đấu tranh bảo tồn và phát triển văn hoá dân tộc của người Việt
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được những biểu hiện trong việc giữ gìn văn hoá của người Việt trong thời kì Bắc thuộc.
Nhận biết được sự phát triển của văn hoá dân tộc trên cơ sở tiếp thu có chọn lọc văn hoá Trung Hoa trong thời kì Bắc thuộc.
Sau khi chiếm được Âu Lạc, các triều đại phong kiến phương Bắc đã thực hiện nhiều biện pháp nhằm thủ tiêu văn hoá của người Việt nhưng sau hàng nghìn năm vẫn không đạt được mục đích. Điều gì đã tạo nên sự kì diệu đó? Trong cuộc đấu tranh sinh tồn, em có biết, người Việt đã làm gì để bảo vệ những giá trị văn hoá truyền thống của mình?
Sự tích trầu cau – lí giải tục ăn trầu của người Việt (tranh minh hoạ)
1. Sức sống của nền văn hoá bản địa
Người Việt luôn có ý thức giữ gìn nền văn hoá bản địa của mình.
Tiếng Việt vẫn được người dân truyền dạy cho con cháu. Người Việt vẫn nghe và nói hoàn toàn bằng tiếng mẹ đẻ.
Những tín ngưỡng truyền thống tiếp tục được duy trì như: thờ cúng tổ tiên, thờ các vị thần tự nhiên,...
Trong các làng xã, những phong tục tập quán như búi tóc, xăm mình, nhuộm răng đen, ăn trầu, làm bánh chưng, bánh giầy,... vẫn được lưu truyền từ đời này qua đời khác.
“Dân hay vẽ mình... ưa tắm sông nên họ chèo đò và lội nước rất giỏi; ngày thường không đội mũ, đứng thì vòng hai tay, ngồi thì xếp bằng hai chân,... Tiếp khách thì đãi trầu cau.”
(Lê Tắc, An Nam chí lược, NXB Thuận Hoá và Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây, 2002, tr.70)
Em có biết?
Tục xăm mình có từ thời dựng nước. Người Việt cổ sống nhiều trong môi trường sông nước nên tin rằng nếu xăm mình sẽ không bị thuỷ quái làm hại. Tục này tồn tại đến đời vua Trần Anh Tông mới bỏ.
Hãy chỉ ra những phong tục của người Việt được nhắc đến trong tư liệu trên.
Hãy cho biết một số nét văn hoá của người Việt cổ vẫn được duy trì trong thời Bắc thuộc.
2.Tiếp thu có chọn lọc văn hoá Trung Hoa Trong suốt thời Bắc thuộc, nhân dân ta đã tiếp thu có chọn lọc những yếu tố văn hoá Trung Hoa để phát triển văn hoá dân
2.Tiếp thu có chọn lọc văn hoá Trung Hoa
Trong suốt thời Bắc thuộc, nhân dân ta đã tiếp thu có chọn lọc những yếu tố văn hoá Trung Hoa để phát triển văn hoá dân tộc.
Tiếp thu một số lễ tết
như tết Nguyên đán,
Trung thu,… nhưng đã có
sự vận dụng cho phù
hợp với văn hoá của người Việt .
Học một số phát
minh kĩ thuật như: làm giấy, chế tạo
đồ thuỷ tinh,…
Tiếp thu có
chọn lọc
Tiếp thu chữ Hán, một số quy tắc lễ nghĩa, cách đặt tên họ giống người Hán; chịu ảnh hưởng của tư tưởng gia trưởng, phụ quyền, nhưng vẫn giữ gìn truyền thống tôn trọng người già và phụ nữ.
Tiếp thu Đạo giáo,
có sự hoà nhập
với tín ngưỡng
dân gian.
Đón nhận một số dòng Phật giáo. Xuất hiện nhiều vị cao tăng nổi tiếng đã sang kinh đô
nhà Đường để giảng kinh cho vua Đường.
Trong thời kì Bắc thuộc, nhân dân ta đã tiếp thu có chọn lọc văn hoá Trung Hoa như thế nào?
Luyện tập và Vận dụng
1. Nhân nghìn 2. Hãy được, dân ta đã làm gì để bảo vệ và phát triển văn hoá dân tộc trong hàng năm Bắc thuộc? chỉ ra những phong tục của người Việt trong thời kì Bắc thuộc vẫn duy trì đến ngày nay.
Bài 18. Bước ngoặt lịch sử đầu thế kỉ X Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được những nét chính (nội dung, kết quả) về các cuộc vận động giành quyền tự chủ của
Bài 18. Bước ngoặt lịch sử đầu thế kỉ X
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được những nét chính (nội dung, kết quả) về các cuộc vận động giành quyền tự chủ của nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của họ Khúc và họ Dương.
Mô tả được những nét chính trận chiến Bạch Đằng lịch sử năm 938 và những điểm độc đáo trong tổ chức đánh giặc của Ngô Quyền.
Nêu được ý nghĩa lịch sử của chiến thắng Bạch Đằng năm 938.
Mùa xuân năm 40 từng vang lên lời thề bất hủ của Hai Bà Trưng: "Một xin rửa sạch nước thù; Hai xin đem lại nghiệp xưa họ Hùng". Nhưng trong khoảng gần 900 năm, từ Hai Bà Trưng, Bà Triệu đến Lý Bí, Mai Thúc Loan,... đều chưa thực hiện được trọn vẹn lời thề. Cuối cùng, ai là người đã hoàn thành trọn vẹn được ước nguyện độc lập thiêng liêng ấy và thực hiện thông qua sự kiện nào?
Hình 1. Ngô Quyền đánh giặc Hán (tranh dân gian Đông Hồ)
1. Họ Khúc và họ Dương dựng quyền tự chủ a) Cuộc nổi dậy của Khúc Thừa Dụ và cải cách của Khúc Hạo Từ cuối thế kỉ IX, nhà Đường suy yếu nên khó kiểm soát được t
1. Họ Khúc và họ Dương dựng quyền tự chủ
a) Cuộc nổi dậy của Khúc Thừa Dụ và cải cách của Khúc Hạo
Từ cuối thế kỉ IX, nhà Đường suy yếu nên khó kiểm soát được tình hình ở An Nam. Viên Tiết độ sứ được nhà Đường giao nhiệm vụ cai trị nước ta bị giáng chức.
Nhân cơ hội đó, giữa năm 905, một hào trưởng địa phương ở Hồng Châu (nay thuộc thành phố Hải Phòng) là Khúc Thừa Dụ đã nổi dậy đánh chiếm thành Đại La, lật đổ chính quyền đô hộ rồi tự xưng là Tiết độ sứ, xây dựng chính quyền tự chủ của người Việt.
Năm 907, con của Khúc Thừa Dụ là Khúc Hạo đã lên thay cha nắm quyền Tiết độ sứ và tiến hành cải cách.
Em có biết?
Khúc Thừa Dụ quê ở Hồng Châu (xã Khúc Thừa Dụ, thành phố Hải Phòng). Ông xuất thân là hào trưởng, gia thế giàu có song tính tình khoan hoà, hay thương người, được nhiều người kính phục.
CẢI CÁCH KHÚC HẠO
Chủ trương: "Chính sự cốt chuộng khoan dung, giản dị, nhân dân đều được yên vui"
Định lại mức thuế cho công bằng
Lập sổ hộ khẩu, khai rõ quê quán để quản lí cho thống nhất
Tha bỏ lực dịch cho dân bớt khổ
Xây dựng chính quyền tự chủ, độc lập với phong kiến phương Bắc
Hình 2. Sơ đồ cải cách Khúc Hạo
Hãy cho biết những việc làm của Khúc Thừa Dụ và Khúc Hạo để gây dựng nền tự chủ cho dân tộc.
Theo em, những việc làm của cha con Khúc Thừa Dụ có ý nghĩa như thế nào?
Hình 3. Đền thờ Khúc Thừa Dụ (thành phố Hải Phòng)
Kết nối với địa lí Nam nhỏ trị giới Quảng Tây, Hán là một nước ở Trung Quốc, cai vùng đất sát biên nước ta (nay là Đông, Quảng và đảo Hải Nam). b) Dương Đình Ng
Kết nối với địa lí
Nam nhỏ trị giới Quảng Tây, Hán là một nước ở Trung Quốc, cai vùng đất sát biên nước ta (nay là Đông, Quảng và đảo Hải Nam).
b) Dương Đình Nghệ chống quân Nam Hán, củng cố nền
tự chủ
Mùa thu năm 930, quân Nam Hán đánh sang nước ta, lập lại quyền cai trị.
Năm 931, thuộc tướng cũ của họ Khúc là Dương Đình Nghệ kéo quân từ Thanh Hoá ra Bắc đánh đuổi quân Nam Hán.
Hình 4. Lược đồ cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán lần thứ nhất (930 - 93 1)
Quân, Nam Hán phải rút chạy. Cuộc kháng chiến thắng lợi.
Quân, của Dương Đình Nghệ chặn đánh quân tiếp viện.
Quân, Nam Hán cử quân tiếp viện sang đánh chiếm lại thành Đại La.
Từ, làng Giàng, Dương Đình Nghệ kéo quân vây chiếm thành Đại La.
Dưới, sự tập hợp của Dương Đình Nghệ, hào kiệt khắp nơi kéo về làng Giàng
(tỉnh, Thanh Hoá) tụ nghĩa.
Cuộc kháng chiến thắng lợi, Dương Đình Nghệ tự xưng là Tiết độ sứ, tiếp tục xây dựng nền tự chủ của nước nhà. Dựa vào thông tin kết hợp với khai thác lược đồ, em hãy trình bày ngắn gọn về diễn biến, kết quả cuộc kháng chiến chống quân Nam Hán của Dương Đình Nghệ.
2. Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938 a) Kế hoạch đánh giặc Năm 938, quân Nam Hán do Hoằng Tháo làm chủ tướng từ Quảng Đông theo đường biển ồ ạt tiến sa
2. Ngô Quyền và chiến thắng Bạch Đằng năm 938
a) Kế hoạch đánh giặc
Năm 938, quân Nam Hán do Hoằng Tháo làm chủ tướng từ Quảng Đông theo đường biển ồ ạt tiến sang xâm lược nước ta.
Trước tình hình vận nước lâm nguy, Ngô Quyền đã gấp rút chuẩn bị kế hoạch đối phó với quân Nam Hán. Vùng cửa sông Bạch Đằng được lựa chọn để bố trí trận địa đánh giặc.
Hình 5. Tượng đài Ngô Quyền (thành phố Hải Phòng)
Em có biết?
Ngô Quyền quê ở Đường Lâm (phường Sơn Tây, thành phố Hà Nội ngày nay), xuất thân trong một gia đình quý tộc. Thuở nhỏ, ông đã có “dáng vẻ khôi ngô, mắt sáng như chớp, có trí dũng”. Lớn lên, ông là người dũng lược, có sức khoẻ phi thường “dáng đi như hổ, sức có thể nâng được vạc”. Ông là thuộc tướng tài năng và cũng là con rể của Dương Đình Nghệ.
“Nếu sai người đem cọc lớn vạt nhọn đầu bịt sắt đóng ngầm ở trước cửa biển, thuyền của bọn chúng theo nước triều lên vào trong hàng cọc thì sau đó ta dễ bề chế ngự, không cho chiếc nào ra thoát.”
(Ngô Sĩ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập I, Sđd, tr.203)
Hình 6. Mô phỏng trận địa cọc trên sông Bạch Đằng (tranh minh hoạ)
Kết nối với địa lí
Sông Bạch Đằng chảy qua địa phận giữa tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng. Đây là con đường thuỷ tốt nhất để đi vào nước ta. Mức nước vùng cửa sông lúc thuỷ triều cao nhất và thấp nhất chênh nhau tới 2 – 3m. Địa hình xung quanh có nhiều cồn gò, bãi, đầm lầy,... giúp bố trí lực lượng quân thuỷ, bộ cùng chiến đấu chặn giặc.
Quan sát hình 6 và khai thác đoạn tư liệu 1, em hãy cho biết Ngô Quyền đã chuẩn bị kế hoạch cho trận thuỷ chiến chặn giặc như thế nào. Theo em, trận địa cọc Bạc
Quan sát hình 6 và khai thác đoạn tư liệu 1, em hãy cho biết Ngô Quyền đã chuẩn bị kế hoạch cho trận thuỷ chiến chặn giặc như thế nào.
Theo em, trận địa cọc Bạch Đằng sẽ gây khó khăn gì cho quân giặc?
b) Trận chiến Bạch Đằng
"Khi nước triều lên, Quyền sai người đem thuyền nhẹ ra khiêu chiến, giả thua chạy để dụ địch đuổi theo. Hoằng Tháo quả nhiên tiến quân vào. Khi binh thuyền đã vào trong vùng cắm cọc, nước triều rút, cọc nhô lên, Quyền bèn tiến quân ra đánh, ai nấy đều liều chết chiến đấu. Quân Hoằng Tháo không kịp sửa thuyền mà nước triều rút xuống rất gấp, thuyền đều mắc vào cọc mà lật úp, rối loạn tan vỡ, quân lính chết đuối quá nửa. Quyền thừa thắng đuổi đánh, bắt được Hoằng Tháo giết đi... Lưu Cung (vua Nam Hán), chỉ còn biết thương khóc, thu nhặt quân lính còn sót rút về." (Ngô Sỹ Liên, Đại Việt sử ký toàn thư, Tập I, Sđd, tr.203 - 204)
Hình 7. Lược đồ trận Bạch Đằng năm 938
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã chấm dứt vĩnh viễn thời kì Bắc thuộc và mở ra kỉ nguyên độc lập tự chủ lâu dài cho dân tộc. "Trận thắng trên sông Bạch Đằng là
Chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã chấm dứt vĩnh viễn thời kì Bắc thuộc và mở ra kỉ nguyên độc lập tự chủ lâu dài cho dân tộc.
"Trận thắng trên sông Bạch Đằng là cơ sở sau này cho việc khôi phục quốc thống. Những chiến công đời Đinh, Lê, Lý, Trần vẫn còn nhờ vào uy thanh lẫm liệt để lại ấy. Trận Bạch Đằng này là vũ công cao cả, vang dội đến nghìn thu, há phải chỉ lẫy lừng ở một thời bấy giờ mà thôi đâu?" (Theo Quốc sử quán Triều Nguyễn, Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Tập 1, Sđd, tr.211)
Dựa vào lược đồ hình 7 và tư liệu 2, hãy thuật lại ngắn gọn diễn biến trận chiến trên sông Bạch Đằng năm 938.
Theo em, nét độc đáo trong cách tổ chức đánh giặc của Ngô Quyền thể hiện ở những điểm nào?
Dựa vào tư liệu 3, em hãy cho biết ý nghĩa chiến thắng Bạch Đằng năm 938.
Luyện tập và Vận dụng
1. 2. 3. • •, Khúc Thừa Dụ, Dương Đình Nghệ và Ngô Quyền đã có công lao gì đối với lịch sử dân tộc? Tại sao Ngô Quyền chọn sông Bạch Đằng làm trận địa chống quân Nam Hán? Lựa chọn một trong hai yêu cầu dưới đây và thực hiện: Viết khoảng 7 - 10 câu giới thiệu về một nhân vật lịch sử trong thế kỉ X mà em yêu thích nhất và chia sẻ với bạn. Sưu tầm thông tin, hình ảnh có liên quan đến một vấn đề mà em tâm đắc nhất của bài học từ sách, báo hoặc internet và trình bày theo cách của mình.
Bài 19. Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X Học xong bài này, em sẽ: Mô tả được sự thành lập, quá trình phát triển của Vương quốc Chăm-pa. Trình bày đư
Bài 19. Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X
Học xong bài này, em sẽ:
Mô tả được sự thành lập, quá trình phát triển của Vương quốc Chăm-pa.
Trình bày được những nét chính về tổ chức xã hội và kinh tế của Chăm-pa.
Nêu được một số thành tựu văn hoá của Vương quốc Chăm-pa.
Hình 1. Đài thờ Trà Kiệu được tìm thấy ở xã Duy Xuyên, thành phố Đà Nẵng (trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng)
1. Quá trình hình thành và bước đầu phát triển của Vương quốc Chăm-pa a) Vương quốc Chăm-pa ra đời Trong thời kì Bắc thuộc, nhà Hán đã thiết lập ách cai trị đối
1. Quá trình hình thành và bước đầu phát triển của Vương quốc Chăm-pa
a) Vương quốc Chăm-pa ra đời
Trong thời kì Bắc thuộc, nhà Hán đã thiết lập ách cai trị đối với vùng đất ở phía Nam dãy Hoàng Sơn nước ta, đặt tên gọi là quận Nhật Nam. Năm 192, dưới sự lãnh đạo của Khu Liên, người dân Tượng Lâm đã nổi dậy lật đổ ách cai trị ngoại bang, lập ra nước Lâm Ấp (tên gọi ban đầu của Vương quốc Chăm-pa).
b) Chặng đường hơn 8 thế kỉ đầu tiên
Vương quốc Chăm-pa phát triển qua nhiều giai đoạn, gắn liền với vai trò của những vùng đất khác nhau.
Em có biết?
Cách ngày nay hơn 2 000 năm, những cư dân là chủ nhân của nền văn hoá Sa Huỳnh thuộc thời đại đồ sắt đã sinh sống trên dải đất miền Trung Việt Nam. Về sau, người Sa Huỳnh trở thành một bộ phận của cư dân Chăm-pa. Tượng Lâm là một huyện nằm ở phía nam của quận Nhật Nam (gồm thành phố Đà Nẵng và vùng duyên hải các tỉnh Quảng Ngãi và Gia Lai ngày nay).
Hình 2. Lược đồ Vương quốc Chăm-pa đến thế kỉ X
Kinh đô của Chăm-pa trước thế kỉ VIII
Kinh đô của Chăm-pa thế kỉ VIII
Kinh đô của Chăm-pa thế kỉ IX
Thương cảng quốc tế
Lãnh thổ Chăm-pa đến thế kỉ X
Biên giới quốc gia ngày nay
Trước thế kỉ VIII, cư dân Chăm-pa đã xây dựng một vương quốc khá hùng mạnh ở ven sông Thu Bồn, với kinh đô là Sin-ha-pu-ra (xã Duy Xuyên, thành phố Đà Nẵng ngày
Trước thế kỉ VIII, cư dân Chăm-pa đã xây dựng một vương quốc khá hùng mạnh ở ven sông Thu Bồn, với kinh đô là Sin-ha-pu-ra (xã Duy Xuyên, thành phố Đà Nẵng ngày nay). Thế kỉ VIII, kinh đô của Vương quốc Chăm-pa dịch chuyển về phía nam với tên gọi Vi-ra-pu-ra (xã Ninh Phước, tỉnh Khánh Hoà ngày nay). Thế kỉ IX, cư dân Chăm-pa lại chuyển kinh đô về Đồng Dương (xã Đồng Dương, thành phố Đà Nẵng ngày nay), có tên là In-đra-pu-ra.
Vương quốc Chăm-pa được hình thành ở đâu và từ khi nào?
Hãy giới thiệu khái quát các giai đoạn phát triển của Vương quốc Chăm-pa từ thế kỉ II đến thế kỉ X.
2. Hoạt động kinh tế và tổ chức xã hội
a) Hoạt động kinh tế
Hoạt động kinh tế của cư dân Chăm-pa rất đa dạng: trồng lúa; chăn nuôi gia súc, gia cầm; sản xuất các mặt hàng thủ công (đồ gốm, trang sức, dụng cụ sản xuất); khai thác các nguồn lợi tự nhiên trên rừng (trầm hương, kì nam,...) và dưới biển (cá, tôm, ngọc trai,...). Sản phẩm làm ra không chỉ phục vụ đời sống hằng ngày mà còn được dùng để trao đổi, buôn bán trong nước và với các nước khác. Đặc biệt, cư dân Chăm-pa giỏi nghề đi biển. Vương quốc Chăm-pa là một trung tâm buôn bán quốc tế thời bấy giờ, kết nối với Trung Hoa, Ấn Độ và các nước Ả Rập. Cư dân Chăm-pa bán những sản phẩm nổi tiếng của miền nhiệt đới như trầm hương, kì nam, ngọc trai, ngà voi,… để đổi lấy các mặt hàng như thuỷ tinh (từ Ấn Độ), mã não (từ Thái Lan), gương đồng (từ Trung Quốc), đồ gốm men lam cô-ban (từ các nước Ả Rập),…
b) Tổ chức xã hội
Hình 4. Trầm hương là sản phẩm có giá trị, được thương nhân nước ngoài
Hình 3. Gốm men lam cô-ban được tìm thấy rất ưa chuộng ở đảo Cù Lao Chàm (thành phố Đà Nẵng)
Trong xã hội Chăm-pa, vua thường được đồng nhất với một vị thần, có quyền lực tối cao. Dưới vua là tể tướng và hai quan đại thần: một văn, một võ. Dưới đại thần
Trong xã hội Chăm-pa, vua thường được đồng nhất với một vị thần, có quyền lực tối cao. Dưới vua là tể tướng và hai quan đại thần: một văn, một võ. Dưới đại thần là các quan đứng đầu ba cấp: châu - huyện - làng. Xã hội Chăm-pa bao gồm các tầng lớp: tăng lữ, quý tộc, dân tự do và một bộ phận nhỏ nô lệ.
1. Nêu những hoạt động kinh tế chính của cư dân Chăm-pa.
2. Hãy vẽ sơ đồ mô tả các thành phần trong xã hội Chăm-pa và nêu nhận xét. Sáng tạo ra chữ viết riêng cho dân tộc mình là thành tựu văn hoá nổi bật của cư dân Chăm-pa. Cùng với việc sử dụng chữ Phạn để ghi chép, từ thế kỉ thứ IV, cư dân Chăm-pa đã cải biên chữ viết của người Ấn Độ để tạo thành hệ thống chữ Chăm cổ. Cư dân Chăm-pa xưa theo nhiều tín ngưỡng (thờ thần Mặt Trời, thần Núi, thần Nước, thần Lúa,…) và du nhập một số tôn giáo lớn từ bên ngoài (Phật giáo và Bà La Môn giáo,…). Sự đa dạng về tín ngưỡng và tôn giáo góp phần tạo ra những
thành tựu đặc sắc về kiến trúc và điêu khắc Chăm-pa. Nhiều di sản tiêu biểu còn tồn tại đến ngày nay như Thánh địa Mỹ Sơn, Phật viện Đồng Dương (thành phố Đà Nẵng) và nhiều đền tháp Chăm khác ở ven biển miền Trung nước ta.
Hình 5. Bia khắc chữ Phạn được tìm thấy ở xã Mỹ Sơn, thành phố Đà Nẵng (trưng bày tại Bảo tàng
Điêu khắc Chăm Đà Nẵng)
Em có biết? Ka-tê là lễ hội dân gian đặc sắc nhất của dân tộc Chăm. Đây là dịp người Chăm dâng lễ vật tri ân các thần và tưởng nhớ tổ tiên của mình. Lễ hội này
Em có biết?
Ka-tê là lễ hội dân gian đặc sắc nhất của dân tộc Chăm. Đây là dịp người Chăm dâng lễ vật tri ân các thần và tưởng nhớ tổ tiên của mình. Lễ hội này được tổ chức vào tháng 9 - đầu tháng 10 dương lịch cụm di tích đền tháp Chăm nổi tiếng ở tỉnh Khánh Hoà và vùng duyên hải tỉnh Lâm Đồng hiện nay,…
Lập bảng tóm tắt những nét chính về hoạt động kinh tế, tổ chức xã hội và thành tựu văn hoá của Vương quốc Chăm-pa.
Liên hệ với kiến thức đã học ở những bài trước, em hãy so sánh những điểm giống và khác nhau trong hoạt động kinh tế của cư dân Chăm-pa và cư dân Văn Lang, Âu Lạc.
Hãy sưu tầm tư liệu và viết đoạn văn giới thiệu về một di tích văn hoá của Vương quốc Chăm-pa ở nước ta. Theo em, cần phải làm gì để bảo tồn và phát huy giá trị của di tích?
Hình, 6. Thánh địa Mỹ Sơn được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá thế giới (năm 1999)
vị tại, c) Lễ hội Nhiều lễ hội được tổ chức trong năm đã minh chứng cho sự phong phú về đời sống văn hoá tinh thần của cư dân Chăm-pa xưa. Các lễ hội thường mang ý nghĩa nguyện cầu cho cuộc sống tốt đẹp, mùa màng bội thu, xã hội yên bình và hưng thịnh… tiêu biểu nhất là lễ hội Ka-tê. 1. Nêu một số thành tựu văn hoá tiêu biểu của Vương quốc Chăm-pa trong hơn 8 thế kỉ đầu Công nguyên. 2. Dựa vào hình 6, em có nhận xét gì về những công trình kiến trúc tiêu biểu của cư dân Chăm-pa xưa?
Bài 20. Vương quốc Phù Nam Học xong bài này, em sẽ: Mô tả được sự thành lập, quá trình phát triển và suy vong của Vương quốc Phù Nam xưa. Trình bày được nét chí
Bài 20. Vương quốc Phù Nam
Học xong bài này, em sẽ:
Mô tả được sự thành lập, quá trình phát triển và suy vong của Vương quốc Phù Nam xưa.
Trình bày được nét chính về tổ chức xã hội và kinh tế của Phù Nam.
Trình bày được một số thành tựu văn hoá của Vương quốc Phù Nam.
Cách đây hơn 2 000 năm, ở vùng châu thổ sông Cửu Long nước ta đã xuất hiện một nền văn hoá rất đặc sắc – văn hoá Óc Eo. Trên cơ sở đó, một vương quốc cổ đã được hình thành với tên gọi Phù Nam. Hình dưới đây là những hiện vật liên quan đến Vương quốc Phù Nam. Theo em, những hiện vật này chứng tỏ điều gì về chủ nhân của vương quốc cổ này?
a. Bình gốm
b. Chuỗi hạt
Hình 1. Một số hiện vật khai quật được ở vùng đất Nam Bộ, thuộc văn hoá Óc Eo (thế kỉ I – VII)
1. Sự hình thành, phát triển và suy vong của Vương quốc Phù Nam Vào khoảng thế kỉ I, Vương quốc Phù Nam ra đời. Địa bàn chủ yếu của Vương quốc Phù Nam là khu vự
1. Sự hình thành, phát triển và suy vong của Vương quốc Phù Nam
Vào khoảng thế kỉ I, Vương quốc Phù Nam ra đời. Địa bàn chủ yếu của Vương quốc Phù Nam là khu vực Nam Bộ nước ta hiện nay. Thời kì đỉnh cao, phạm vi của Phù Nam được mở rộng, có thể bao gồm nhiều vùng đất thuộc một số nước Đông Nam Á ngày nay. Trong khoảng các thế kỉ III - V, Vương quốc Phù Nam phát triển thành đế chế hùng mạnh ở khu vực Đông Nam Á. Óc Eo (thuộc tỉnh An Giang, Việt Nam) và Ăng-co Bo-rây (thuộc Cam-pu-chia) là những trung tâm chính trị, kinh tế quan trọng của Vương quốc Phù Nam. Vào đầu thế kỉ VI, Phù Nam dần suy yếu do nhiều nguyên nhân và cuối cùng bị xâm chiếm bởi người Chân Lạp vào đầu thế kỉ VII.
Vương quốc Phù Nam ra đời ở đâu và vào thời gian nào?
Lập trục thời gian thể hiện các mốc hình thành, phát triển và suy vong của Vương quốc Phù Nam.
2. Hoạt động kinh tế và tổ chức xã hội
a) Hoạt động kinh tế
Cư dân Phù Nam có đời sống kinh tế đa dạng như: trồng lúa nước; chăn nuôi gia súc, gia cầm và đánh bắt thuỷ hải sản; phát triển nghề làm gốm, chế tác trang sức, đồ thuỷ tinh, luyện kim (đồng, sắt) để chế tạo công cụ sản xuất và vũ khí,… Đặc biệt, cư dân Phù Nam rất giỏi nghề buôn bán. Không chỉ trao đổi hàng hoá để tiêu dùng trong nước, cư dân Phù Nam còn buôn bán với các thương nhân nước ngoài đến từ Trung Quốc, Chăm-pa, Mã Lai, Ấn Độ,... thông qua các cảng thị, tiêu biểu là Óc Eo.
Hình 2. Một số sản phẩm đồ gốm Hình 3. Khuôn đúc bằng đá
của cư dân Phù Nam
Hình 4. Đồng tiền kim loại của Phù Nam Hình 5. Huy chương La Mã được tìm thấy được tìm thấy ở di tích văn hoá Óc Eo ở di tích Nền Chùa (tỉnh An Giang)
Sử kí Trung Quốc chép về Vương quốc Phù Nam như sau: "Dân Phù Nam mưu lược, nhưng tốt bụng và thật thà, chuyên nghề buôn bán… Hàng hoá bán thường ngày là vàng,
Sử kí Trung Quốc chép về Vương quốc Phù Nam như sau: "Dân Phù Nam mưu lược, nhưng tốt bụng và thật thà, chuyên nghề buôn bán… Hàng hoá bán thường ngày là vàng, bạc, lụa,…". (Theo Lê Hương, Sử liệu Phù Nam, NXB Nguyên Nhiều, Sài Gòn, 1974, tr.81)
b) Tổ chức xã hội
Tổ chức nhà nước ở Phù Nam trong khoảng hai thế kỉ đầu sau khi thành lập còn đơn giản nhưng từ thế kỉ III dần được hoàn thiện. Vua là người đứng đầu và có quyền lực cao nhất; dưới đó là hệ thống quan lại giúp việc cho vua với nhiều cấp bậc. Xã hội Phù Nam bao gồm các tầng lớp: tăng lữ, quý tộc, dân tự do (thương nhân, thợ thủ công, nông dân) và nô lệ.
Hình 4, 5 và đoạn tư liệu trên cho em biết điều gì về cư dân Phù Nam?
Hãy cho biết những hoạt động kinh tế của cư dân Phù Nam.
Xã hội Phù Nam gồm những tầng lớp nào và có những nét tương đồng nào so với xã hội Chăm-pa?
3. Một số thành tựu văn hoá
Cư dân Phù Nam có tín ngưỡng
thờ đa thần, tiêu biểu là thờ thần Mặt Trời. Trong quá trình giao lưu buôn bán quốc tế, họ đã chủ động tiếp nhận các tôn giáo từ Ấn Độ
như Phật giáo và Bà La Môn giáo. Đặc biệt, từ Vương quốc Phù Nam, các tôn giáo này lại tiếp tục được truyền bá đến nhiều vùng đất khác ở Đông Nam Á. Để phục vụ cho việc thờ cúng, nghề tạc tượng các vị thần Ấn Độ giáo và tượng Phật bằng đá và gỗ ở Phù Nam đã khá phát triển từ đầu Công nguyên, tạo nên một phong cách riêng - Hình 6. Tượng thần Vi-snu -
phong cách Phù Nam. một trong ba vị thần quan trọng
của Ấn Độ giáo, được tìm thấy ở xã Tân Hội, tỉnh An Giang
Hình 7. Tượng Phật Sơn Thọ
thuộc văn hoá Óc Eo (thế kỉ VI - VII), được tìm thấy ở phường Nguyệt Hoá, tỉnh Vĩnh Long
Em có biết? Các nhà khảo cổ khi khai quật di chỉ Óc Eo đã tìm thấy dấu tích các cọc nhà sàn san sát nhau trên một phạm vi rộng lớn, chứng tỏ mật độ dân cư đông
Em có biết?
Các nhà khảo cổ khi khai quật di chỉ Óc Eo đã tìm thấy dấu tích các cọc nhà sàn san sát nhau trên một phạm vi rộng lớn, chứng tỏ mật độ dân cư đông đúc ở nơi đây.
Họ sử dụng ghe, thuyền để đi lại thuận tiện trên kênh rạch; dùng ngựa, trâu, bò,… để kéo xe. Đặc biệt, cư dân Phù Nam dựng những ngôi nhà sàn rộng bằng gỗ trên mặt nước và lợp mái lá, chung sống hài hoà trong môi trường sông nước và khí hậu nóng ẩm ở đây.
Mặt dây chuyền Khuyên tai và nhẫn vàng bằng vàng
Tượng phật
Bình Hoà Chuỗi hạt bằng đá
Hình 8. Một số đồ trang sức của cư dân Phù Nam
Trình bày một số thành tựu văn hoá của Vương quốc Phù Nam.
Hãy so sánh hoạt động kinh tế và tổ chức xã hội giữa cư dân Phù Nam và cư dân Chăm-pa.
Theo em, nét văn hoá nào của cư dân Phù Nam xưa còn được lưu giữ trong đời sống của cư dân Nam Bộ hiện nay?
Trang 95
Trang 96
Trang 97
Trang 98
Trang 99
Trang 100
Chương 1 BẢN ĐỒ – PHƯƠNG TIỆN THỂ HIỆN BỀ MẶT TRÁI ĐẤT TỈ LỆ 1 : 40 000 000 (1cm trên bản đồ bằng 400 km trên thực địa) TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ: Hệ
Chương 1
BẢN ĐỒ – PHƯƠNG TIỆN
THỂ HIỆN BỀ MẶT TRÁI ĐẤT
TỈ LỆ 1 : 40 000 000
(1cm trên bản đồ bằng 400 km trên thực địa)
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ:
Hệ thống kinh, vĩ tuyến. Toạ độ địa lí
Bản đồ. Một số lưới kinh, vĩ tuyến của bản đồ thế giới. Phương hướng trên bản đồ
Tỉ lệ bản đồ
Hệ thống kí hiệu bản đồ. Bảng chú giải bản đồ
Một số bản đồ thông dụng
Tìm đường đi trên bản đồ
Lược đồ trí nhớ
Bài Học xong bài này, em sẽ:  , Bài 1 Học xong bài này, em sẽ:  Biết được thế nào là: kinh tuyến, vĩ tuyến, kinh tuyến gốc, vĩ tuyến gốc (Xích đạo), các bán
Bài Học xong bài này, em sẽ:  , Bài 1 Học xong bài này, em sẽ:  Biết được thế nào là: kinh tuyến, vĩ tuyến, kinh tuyến gốc, vĩ tuyến gốc (Xích đạo), các bán cầu, toạ độ địa lí.  Xác định được trên bản đồ và trên quả Địa Cầu: kinh tuyến gốc, Xích đạo, các bán cầu. Ghi được toạ độ địa lí của một địa điểm trên bản đồ.
Hình 1. Quả Địa Cầu
Em có biết? Kinh tuyến gốc được quy ước là kinh tuyến đi qua Đài thiên văn Grin-uých (nằm ở ngoại ô thành phố Luân Đôn, thủ đô nước Anh). Kinh tuyến gốc cùng với kinh tuyến 180o chia quả Địa Cầu thành hai bán cầu: bán cầu Đông và bán cầu Tây. Vĩ tuyến gốc là Xích đạo chia quả Địa Cầu thành hai bán cầu: bán cầu Bắc và bán cầu Nam. Vĩ tuyến 23o27' được gọi là chí tuyến, vĩ tuyến 66o33' được gọi là vòng cực.
HỆ THỐNG KINH, VĨ TUYẾN.
TOẠ ĐỘ ĐỊA LÍ
Ngày nay, các con tàu ra khơi đều có gắn các thiết bị định vị để thông báo vị trí của tàu. Vậy dựa vào đâu để người ta xác định được vị trí của con tàu khi đang lênh đênh trên biển?
1. Hệ thống kinh, vĩ tuyến
Quả Địa Cầu là mô hình thu nhỏ của Trái Đất. Trên quả Địa Cầu có thể hiện cực Bắc, cực Nam và hệ thống kinh, vĩ tuyến. Kinh tuyến là nửa đường tròn nối hai cực trên bề mặt quả Địa Cầu. Vĩ tuyến là vòng tròn
bao quanh quả Địa Cầu và vuông góc với các kinh tuyến. Để đánh số các kinh tuyến và vĩ tuyến, người ta chọn một kinh tuyến, một vĩ tuyến làm gốc và ghi 0º. Các kinh tuyến và vĩ tuyến khác được xác định dựa vào kinh tuyến gốc và vĩ tuyến gốc.
Hình 2. Các đường kinh tuyến, vĩ tuyến trên quả Địa Cầu
Dựa vào hình 2 và đọc thông tin trong mục 1, em hãy:
Xác định đường kinh tuyến gốc và vĩ tuyến gốc. Cho biết thế nào là kinh tuyến tây, kinh tuyến đông, vĩ tuyến bắc, vĩ tuyến nam.
So sánh độ dài giữa các kinh tuyến với nhau và độ dài giữa các vĩ tuyến với nhau.
2. Kinh độ, vĩ độ và toạ độ địa lí Muốn xác định vị trí của bất cứ địa điểm nào trên quả Địa Cầu hay trên bản đồ, ta phải xác định được kinh độ và vĩ độ của điể
2. Kinh độ, vĩ độ và toạ độ địa lí
Muốn xác định vị trí của bất cứ địa điểm nào trên quả Địa Cầu hay trên bản đồ, ta phải xác định được kinh độ và vĩ độ của điểm đó.
Kinh độ và vĩ độ của một địa điểm được gọi chung là toạ độ địa lí của điểm đó. Ví dụ: Cột cờ Hà Nội có vĩ độ là 21°01'57"B, kinh độ là 105°50'23"Đ, toạ độ địa lí của Cột cờ Hà Nội được ghi là (21°01'57"B, 105°50'23"Đ). Khi biết toạ độ địa lí, ta có thể xác định được vị trí của bất kì điểm nào trên quả Địa Cầu và bản đồ.
Hình 3. Cột cờ Hà Nội có toạ độ (21°01'57"B, 105°50'23"Đ)
? Xác định toạ độ địa lí của các điểm A, B, C trên hình 4.
Hình 4. Một số địa điểm trên quả Địa Cầu
Em có biết?
Kinh độ của một điểm là khoảng cách tính bằng độ từ kinh tuyến gốc đến kinh tuyến đi qua điểm đó. Vĩ độ của một điểm là khoảng cách tính bằng độ từ Xích đạo đến vĩ tuyến đi qua điểm đó.
Luyện tập và Vận dụng
Cho biết nếu vẽ các đường kinh tuyến, vĩ tuyến cách nhau 1° thì trên quả Địa Cầu có bao nhiêu kinh tuyến, vĩ tuyến.
2. Tra cứu thông tin, ghi toạ độ địa lí các điểm cực (Bắc, Nam, Đông, Tây) trên phần đất liền của nước ta.
Bài 2. Bản đồ. Một số lưới kinh, vĩ tuyến. Phương hướng trên bản đồ Học xong bài này, em sẽ: Nêu được khái niệm bản đồ. Nhận biết được một số lưới kinh, vĩ tuyế
Bài 2. Bản đồ. Một số lưới kinh, vĩ tuyến. Phương hướng trên bản đồ
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được khái niệm bản đồ.
Nhận biết được một số lưới kinh, vĩ tuyến của bản đồ thế giới.
Xác định được phương hướng trên bản đồ.
Quả Địa Cầu không phải là bản đồ.
Đây là bản đồ đấy.
Theo em, bạn nào nói đúng?
1. Khái niệm bản đồ
Bản đồ là hình vẽ thu nhỏ một phần hay toàn bộ bề mặt Trái Đất lên mặt phẳng trên cơ sở toán học, trên đó các đối tượng địa lí được thể hiện bằng các kí hiệu bản đồ. Bản đồ có vai trò quan trọng trong học tập và đời sống.
Em hãy cho biết quả Địa Cầu và bản đồ có điểm gì giống và khác nhau.
Hãy nêu một số ví dụ cụ thể về vai trò của bản đồ trong học tập và đời sống.
Em có biết?
Khi chuyển từ mặt cong ra mặt phẳng, các vùng đất biểu hiện trên bản đồ đều có sự biến dạng nhất định so với hình dạng thực trên bề mặt Trái Đất. Vì vậy, người sử dụng bản đồ phải biết ưu điểm và hạn chế của từng loại lưới kinh, vĩ tuyến để lựa chọn bản đồ phù hợp với mục đích của mình.
2. Một số lưới kinh, vĩ tuyến của bản đồ thế giới
Muốn vẽ được bản đồ, người ta phải chuyển bề mặt cong của Trái Đất lên mặt phẳng thông qua các phép chiếu. Các phép chiếu sẽ cho ra các lưới kinh, vĩ tuyến có hình dạng khác nhau.
a) Lưới kinh, vĩ tuyến của phép chiếu hình nón b) Lưới kinh, vĩ tuyến của phép chiếu hình trụ Hình 1. Một số lưới kinh, vĩ tuyến của bản đồ thế giới Quan sát hì
a) Lưới kinh, vĩ tuyến của phép chiếu hình nón
b) Lưới kinh, vĩ tuyến của phép chiếu hình trụ
Hình 1. Một số lưới kinh, vĩ tuyến của bản đồ thế giới
Quan sát hình 1, em hãy mô tả hình dạng lưới kinh, vĩ tuyến ở mỗi bản đồ.
3. Phương hướng trên bản đồ
Muốn xác định phương hướng trên bản đồ, chúng ta dựa vào các đường kinh tuyến và vĩ tuyến. Đầu trên của các kinh tuyến chỉ hướng bắc, đầu dưới chỉ hướng nam. Đầu bên trái của các vĩ tuyến chỉ hướng tây, đầu bên phải chỉ hướng đông. Trên một số bản đồ không có hệ thống kinh, vĩ tuyến, người ta sẽ vẽ mũi tên chỉ hướng bắc; dựa vào đó để xác định phương hướng trên bản đồ. Các hướng trên bản đồ được quy định như hình 2.
Dựa vào bản đồ Việt Nam trong Đông Nam Á ở trang 101, em hãy xác định hướng đi từ Hà Nội đến các địa điểm: Băng Cốc, Ma-ni-la, Xin-ga-po.
Hình 2. Các hướng chính
Luyện tập và Vận dụng
Dựa vào bản đồ ở trang 101, cho biết phần đất liền của nước ta tiếp giáp với biển ở những hướng nào.
Sưu tầm một số bản đồ và giới thiệu với các bạn trong lớp về các bản đồ đó.
Bài 3. Tỉ lệ bản đồ. Tính khoảng cách thực tế dựa vào tỉ lệ bản đồ Học xong bài này, em sẽ: Biết được tỉ lệ bản đồ. Tính được khoảng cách thực tế giữa hai địa đ
Bài 3. Tỉ lệ bản đồ. Tính khoảng cách thực tế dựa vào tỉ lệ bản đồ
Học xong bài này, em sẽ:
Biết được tỉ lệ bản đồ.
Tính được khoảng cách thực tế giữa hai địa điểm trên bản đồ theo tỉ lệ bản đồ.
Bạn A: Không biết Hải Phòng cách Hà Nội bao nhiêu ki-lô-mét nhỉ?
Bạn B: Đưa bản đồ đây mình tính cho.
Theo em, tại sao dựa vào bản đồ lại tính được khoảng cách từ Hải Phòng đến Hà Nội?
1. Tỉ lệ bản đồ
Tỉ lệ bản đồ cho biết mức độ thu nhỏ độ dài giữa các đối tượng trên bản đồ so với thực tế là bao nhiêu.
Tỉ lệ bản đồ được biểu hiện ở hai dạng:
– Tỉ lệ số là một phân số luôn có tử số là 1. Mẫu số càng lớn thì tỉ lệ càng nhỏ và ngược lại.
Ví dụ, tỉ lệ $1 : 1\ 000\ 000$ có nghĩa là 1 cm trên bản đồ bằng 1 000 000 cm hay 10 km trên thực tế.
– Tỉ lệ thước được vẽ dưới dạng một thước đo đã tính sẵn, mỗi đoạn đều ghi số đo độ dài tương ứng trên thực tế.
Ở thước tỉ lệ trên, mỗi đoạn 1 cm tương ứng với 1 km trên thực tế.
Cho biết ý nghĩa của tỉ lệ bản đồ.
Tỉ lệ số và tỉ lệ thước khác nhau như thế nào?
Em có biết?
Tỉ lệ bản đồ có liên quan đến mức độ thể hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ. Bản đồ tỉ lệ càng lớn thì càng thể hiện được nhiều nội dung.
Để biết khoảng cách thực tế giữa hai đối tượng không nằm trên một đường thẳng trên bản đồ, ta có thể dùng sợi chỉ uốn theo đường nối giữa hai địa điểm, sau đó dựa vào chiều dài của đoạn chỉ và tỉ lệ để tính ra khoảng cách thực tế.
2. Tính khoảng cách thực tế dựa vào tỉ lệ bản đồ
Muốn biết khoảng cách thực tế của hai điểm A và B, ta dùng thước đo khoảng cách từ A đến B trên bản đồ rồi dựa vào tỉ lệ bản đồ để tính.
Nếu trên bản đồ có tỉ lệ thước, ta đem khoảng cách AB trên bản đồ áp vào thước tỉ lệ sẽ biết được khoảng cách AB trên thực tế.
Trên bản đồ hành chính có tỉ lệ 1 : 6 000 000, khoảng cách giữa Thủ đô Hà Nội tới thành phố Hải Phòng và thành phố Đà Nẵng lần lượt là 1,5 cm và 5 cm, vậy trên
Trên bản đồ hành chính có tỉ lệ 1 : 6 000 000, khoảng cách giữa Thủ đô Hà Nội tới thành phố Hải Phòng và thành phố Đà Nẵng lần lượt là 1,5 cm và 5 cm, vậy trên thực tế hai thành phố đó cách Thủ đô Hà Nội bao nhiêu ki-lô-mét?
Hai địa điểm có khoảng cách thực tế là 25 km, thì trên bản đồ có tỉ lệ 1 : 500 000, khoảng cách giữa hai địa điểm đó là bao nhiêu?
Luyện tập và Vận dụng
1. - -, Căn cứ vào tỉ lệ thước hoặc tỉ lệ số của bản đồ hình 1, em hãy: Đo và tính khoảng cách theo đường chim bay từ chợ Bến Thành đến Công viên Thống Nhất. Tính chiều dài đường Lê Thánh Tôn từ ngã ba giao với đường Phạm Hồng Thái đến ngã tư giao với đường Hai Bà Trưng.
Hình 1. Một khu vực của Thành phố Hồ Chí Minh
Giữa hai bản đồ tự nhiên Việt Nam có tỉ lệ 1 : 10 000 000 và 1 : 15 000 000, bản đồ nào có tỉ lệ lớn hơn, bản đồ nào thể hiện được nhiều đối tượng địa lí hơn?
Bài 4. Kí hiệu và bảng chú giải bản đồ. Tìm đường đi trên bản đồ Học xong bài này, em sẽ: Đọc được các kí hiệu và chú giải bản đồ hành chính, bản đồ địa hình. B
Bài 4. Kí hiệu và bảng chú giải bản đồ. Tìm đường đi trên bản đồ
Học xong bài này, em sẽ:
Đọc được các kí hiệu và chú giải bản đồ hành chính, bản đồ địa hình.
Biết đọc bản đồ, xác định được vị trí của đối tượng địa lí trên bản đồ.
Biết tìm đường đi trên bản đồ.
Em có biết?
Người ta có thể sử dụng kí hiệu để thể hiện quy mô, đặc điểm, thành phần của các đối tượng địa lí.
Về quy mô
Điểm dân cư dưới 1 triệu người
Điểm dân cư trên 1 triệu người
Về đặc điểm
Than đá
Than nâu
Về thành phần
Cơ khí
Chế biến nông sản
Hoá chất
Sản xuất vật liệu xây dựng
Em có biết?
Thứ tự các kí hiệu trong bảng chú giải được sắp xếp phụ thuộc vào nội dung chính mà bản đồ thể hiện. Ví dụ: Ở bảng chú giải của bản đồ tự nhiên, các kí hiệu thể hiện địa hình được đưa lên đầu, sau đó là các kí hiệu thể hiện sông ngòi, đường giao thông, ranh giới, điểm dân cư,...
Bản đồ có vai trò rất quan trọng trong học tập và đời sống. Bài học này sẽ giúp các em có được kĩ năng đọc và sử dụng bản đồ.
Bản đồ trong chiếc điện thoại thông minh này sẽ chỉ đường cho chúng ta đến mọi nơi ta muốn.
Giờ giờ, chúng ta đi đường nào nhỉ?
Yên tâm, tờ có bản đồ ở đây.
1. Kí hiệu và bảng chú giải bản đồ
a) Kí hiệu bản đồ
Để thể hiện các đối tượng địa lí trên bản đồ, người ta phải sử dụng các dấu hiệu quy ước gọi là kí hiệu bản đồ.
Kí hiệu bản đồ rất đa dạng, có thể là những hình vẽ, màu sắc,... được dùng một cách quy ước để thể hiện các sự vật, hiện tượng địa lí trên bản đồ. Người ta thường sử dụng ba loại: kí hiệu điểm, kí hiệu đường và kí hiệu diện tích.
Kí hiệu điểm, Sân bay Cảng biển Nhà máy thuỷ điện
Kí hiệu đường, Biên giới quốc gia Đường bộ Đường sắt
Kí hiệu diện tích, Đất cát Đất phù sa sông Đất phèn
Hình 1. Một số kí hiệu trên bản đồ
Hãy kể thêm tên một số đối tượng địa lí được thể hiện bằng các loại kí hiệu: điểm, đường, diện tích.
b) Bảng chú giải Trên bản đồ, các kí hiệu được giải thích trong bảng chú giải, thường được bố trí ở phía dưới bản đồ hoặc những khu vực trống trên bản đồ. chó g
b) Bảng chú giải
Trên bản đồ, các kí hiệu được giải thích trong bảng chú giải, thường được bố trí ở phía dưới bản đồ hoặc những khu vực trống trên bản đồ.
chó gi¶i chó gi¶i
Ph©n tÇng ®é cao  Thñ ®« Trªn 2 500 m 2 500 1 500 500 200 0
Thµnh phè trùc thuéc Trung ­¬ng Ph©n tÇng ®é s©u  Thµnh phè 0 50 100 200 1 000 D­íi 1 000 m ThÞ x·
Biªn giíi quèc gia
  
3 143
§Ønh nói, ®é cao Ranh giíi tØnh 26 §­êng bé
§iÓm, ®é s©u

S«ng ngßi §­êng s¾t
Hình 2. Bảng chú giải bản đồ
Quan sát hai bảng chú giải ở hình 2, hãy:
Cho biết bảng chú giải nào của bản đồ hành chính, bảng chú giải nào của bản đồ
tự nhiên. - Kể ít nhất ba đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ hành chính và ba đối
tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ tự nhiên.
2. Đọc một số bản đồ thông dụng
a) Cách đọc bản đồ
Đọc tên bản đồ để biết nội dung và lãnh thổ được thể hiện. - Biết tỉ lệ bản đồ để có thể đo tính khoảng cách giữa các đối tượng. - Đọc kí hiệu trong bảng chú giải để nhận biết các đối tượng trên bản đồ. - Xác định các đối tượng địa lí cần quan tâm trên bản đồ. - Trình bày mối quan hệ của các đối tượng địa lí.
b) Đọc bản đồ tự nhiên và bản đồ hành chính
Quan sát bản đồ Tự nhiên thế giới ở trang 96 - 97, em hãy:
Nêu nội dung và lãnh thổ được thể hiện trên bản đồ. + Nêu tỉ lệ bản đồ. + Cho biết các kí hiệu trong bảng chú giải thể hiện những đối tượng địa lí nào. + Kể tên ít nhất một dãy núi, đồng bằng, dòng sông lớn ở châu Mỹ. - Quan sát bản đồ hành chính Việt Nam trang 110, em hãy:
Nêu nội dung và lãnh thổ được thể hiện trên bản đồ. + Nêu tỉ lệ bản đồ. + Cho biết các kí hiệu trong bảng chú giải thể hiện những đối tượng địa lí nào. + Đọc và xác định trên bản đồ tên và vị trí của: thủ đô, các thành phố, tỉnh/thành phố
nơi em sinh sống.
BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH VIỆT NAM NĂM 2025 CHÚ GIẢI ★ HÀ NỘI: Thủ đô ĐÀ NẴNG: Tên thành phố NGHỆ AN: Tên tỉnh : Địa giới hành chính tỉnh, thành phố . - . - : Biên giới
BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH VIỆT NAM NĂM 2025
CHÚ GIẢI
★ HÀ NỘI: Thủ đô
ĐÀ NẴNG: Tên thành phố
NGHỆ AN: Tên tỉnh
: Địa giới hành chính tỉnh, thành phố
. - . - : Biên giới quốc gia
(Đường xanh): Sông
(Hình xanh): Hồ
(Nhóm chấm đỏ): San hô
Các chữ viết tắt
S.: Sông
QĐ.: Quần đảo
3. Tìm đường đi trên bản đồ Để tìm đường đi trên bản đồ, cần thực hiện theo các bước sau: Bước 1: Xác định nơi đi và nơi đến, hướng đi trên bản đồ. Bước 2: Tìm
3. Tìm đường đi trên bản đồ
Để tìm đường đi trên bản đồ, cần thực hiện theo các bước sau:
Bước 1: Xác định nơi đi và nơi đến, hướng đi trên bản đồ. Bước 2: Tìm các cung đường có thể đi và lựa chọn cung đường thích hợp với mục
đích (ngắn nhất, thuận lợi nhất hoặc yêu cầu phải đi qua một số địa điểm cần thiết), đảm bảo tuân thủ theo quy định của luật an toàn giao thông.
Bước 3: Dựa vào tỉ lệ bản đồ để xác định khoảng cách thực tế sẽ đi.
Hình 3. Một phần bản đồ du lịch tỉnh Lâm Đồng
Tìm trên bản đồ hình 3 các địa điểm: Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt, Ga Đà Lạt, Bảo tàng Lâm Đồng.
Mô tả đường đi từ Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt đến Ga Đà Lạt, từ Ga Đà Lạt đến Bảo tàng Lâm Đồng.
Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt
Ga Đà Lạt Bảo tàng Lâm Đồng Khi thể hiện các đối tượng: sông, mỏ khoáng sản, vùng trồng rừng, ranh giới tỉnh, nhà máy trên bản đồ người ta dùng loại kí hiệu nào
Ga Đà Lạt Bảo tàng Lâm Đồng
Khi thể hiện các đối tượng: sông, mỏ khoáng sản, vùng trồng rừng, ranh giới tỉnh, nhà máy trên bản đồ người ta dùng loại kí hiệu nào?
Chọn một trong hai nhiệm vụ sau:
2. Sưu tầm bản đồ du lịch Hà Nội, sau đó tìm đường đi từ Trung tâm Hội
nghị Quốc gia đến Nhà hát Lớn Hà Nội.
3. Tìm hiểu về một ứng dụng bản đồ trên thiết bị điện tử (điện thoại
thông minh, máy tính,…) và tìm đường đi từ chùa Thiên Mụ đến lăng Khải Định (Huế) trên ứng dụng đó.
Hồ Xuân Hương, tỉnh Lâm Đồng
Bài 5. Lược đồ trí nhớ Học xong bài này, em sẽ: Biết được thế nào là lược đồ trí nhớ. Vẽ được lược đồ trí nhớ thể hiện một số đối tượng địa lí. Từ nhà đi về bên
Bài 5. Lược đồ trí nhớ
Học xong bài này, em sẽ:
Biết được thế nào là lược đồ trí nhớ.
Vẽ được lược đồ trí nhớ thể hiện một số đối tượng địa lí.
Từ nhà đi về bên trái theo hướng tây khoảng 1 km, gặp trường Tiểu học rồi đến ngã tư, sau đó rẽ phải đi khoảng 500 m gặp một ngã tư nữa, đi qua ngã tư này khoảng 250 m là đến trường Trung học cơ sở.
Trong cuộc sống hằng ngày, nhiều lúc các em sẽ gặp tình huống hỏi đường từ những khách du lịch hoặc người từ nơi khác đến. Vậy làm thế nào để các em có thể giúp họ đến đúng nơi họ muốn tới mà không phải trực tiếp dẫn đi?
1. Khái niệm lược đồ trí nhớ
Lược đồ trí nhớ là những thông tin không gian về thế giới được giữ lại trong trí óc con người. Lược đồ trí nhớ được đặc trưng bởi sự đánh dấu các địa điểm mà một người từng gặp, từng đến,... Lược đồ trí nhớ của một người phản ánh sự cảm nhận của người đó về không gian sống và ý nghĩa của không gian ấy đối với cá nhân.
2. Vẽ lược đồ trí nhớ
Để vẽ được lược đồ trí nhớ, trước hết phải hồi tưởng lại không gian cần vẽ với các sự vật, hiện tượng cụ thể. Sau đó thể hiện những hồi tưởng đó thành lược đồ. Có hai loại lược đồ trí nhớ thường được vẽ là: lược đồ trí nhớ về đường đi và lược đồ trí nhớ về một khu vực.
a) Vẽ lược đồ trí nhớ đường đi
Đầu tiên phải hồi tưởng điểm xuất phát và điểm kết thúc của quãng đường, hướng đi chính và khoảng cách giữa hai địa điểm đó. Sau đó hồi tưởng và xác định những điểm mốc chính trên toàn bộ quãng đường. Tiếp theo, xác định hướng đi và khoảng cách giữa các điểm mốc với nhau.
Ví dụ: Lược đồ trí nhớ từ nhà đến trường Trung học cơ sở
B ↑
Trường THPT
Cánh đồng
Trường THCS
Kênh 1 km
Chợ
Cây xăng
Trạm y tế
UBND xã
500 m
Trường Tiểu học
Nhà em
Hồ
❓ Em hãy mô tả đường đi từ nhà em tới trường và trình bày trước lớp.
b) Vẽ lược đồ một khu vực Khi vẽ lược đồ một khu vực, cần hồi tưởng lại tổng thể khu vực đó gồm các đối tượng nào; diện tích, hướng, khoảng cách các đối tượng v
b) Vẽ lược đồ một khu vực
Khi vẽ lược đồ một khu vực, cần hồi tưởng lại tổng
thể khu vực đó gồm các đối tượng nào; diện tích,
hướng, khoảng cách các đối tượng với nhau,...
Ví dụ: Lược đồ trí nhớ một trường học
Trường bao gồm nhà hiệu bộ ở giữa, bên trái nhà hiệu bộ là nhà A (cho học sinh khối 8 và khối 9), bên phải là nhà B (cho học sinh khối 6 và khối 7), hai nhà có kích thước bằng nhau, sau nhà B là sân
bóng và nhà đa năng,… xung quanh trường có tường bao, cổng trường đối diện nhà hiệu bộ,...
B
Em hãy mô tả trường em qua trí nhớ của mình và trình bày trước lớp.
Luyện tập Vận dụng
và
Em 1. 2. - - - -, hãy chọn một trong hai nhiệm vụ sau: Vẽ sơ đồ trường em đang học. Vẽ lược đồ trí nhớ để chỉ đường cho một người bạn của em đến nhà một người bạn khác. Ví dụ: Khoảng cách từ nơi đứng đến nhà bạn đó khoảng 2 km về hướng đông bắc. Từ nơi đứng, đi về hướng bắc khoảng 500 m, gặp một ngã ba, đối diện ngã ba là chợ. Từ ngã ba, rẽ phải, đi thẳng khoảng 300 m có cây xăng ở bên phải, từ cây xăng đi thẳng khoảng 700 m sẽ gặp một ngã tư. Từ ngã tư đó, rẽ trái, đi thẳng khoảng 500 m nữa là tới, nhà bạn đó nằm ở bên trái đường.
Bài 6. Trái Đất trong hệ Mặt Trời Hình ảnh Trái Đất được chụp từ Mặt Trăng bởi vệ tinh Ka-gu-ya (Nhật Bản). Qua đó, cho thấy rõ hình dạng của Trái Đất. TRONG CH
Bài 6. Trái Đất trong hệ Mặt Trời
Hình ảnh Trái Đất được chụp từ Mặt Trăng bởi vệ tinh Ka-gu-ya (Nhật Bản). Qua đó, cho thấy rõ hình dạng của Trái Đất.
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ:
Trái Đất trong hệ Mặt Trời. Hình dạng và kích thước của Trái Đất
Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và hệ quả
Chuyển động quanh Mặt Trời của Trái Đất và hệ quả
Xác định phương hướng ngoài thực tế
Bài 6 Học xong bài này, em sẽ:  Xác định được vị trí của Trái Đất trong hệ Mặt Trời.  Mô tả được hình dạng, kích thước của Trái Đất. TRÁI ĐẤT TRONG HỆ MẶT TRỜ
Bài 6
Học xong bài này, em sẽ:
 Xác định được vị trí của
Trái Đất trong hệ Mặt Trời.  Mô tả được hình dạng,
kích thước của Trái Đất.
TRÁI ĐẤT TRONG HỆ MẶT TRỜI
Chúng ta đang sống trên Trái Đất, một hành tinh trong vũ trụ bao la, chắc hẳn không ít lần chúng ta đặt câu hỏi về nơi mình đang sống: Trái Đất nằm ở đâu trong Vũ Trụ? Trái Đất có hình dạng như thế nào?...
1. Vị trí của Trái Đất trong hệ Mặt Trời
Vũ Trụ là không gian vô tận. Trong Vũ Trụ bao la có vô số thiên hà. Thiên hà chứa hệ Mặt Trời gọi là dải Ngân Hà. Nằm ởtrung tâm của hệ MặtTrời là một ngôi sao, tựphát ra ánh sáng - đó là Mặt Trời. Chuyển động xung quanh Mặt Trời là tám hành tinh. Các hành tinh, ngoài chuyển động xung quanh Mặt Trời còn tự quay quanh mình.
Mộc tinh
Thuỷ tinh Trái Đất Kim tinh Thiên Vương tinh Mặt Trời Thổ tinh Hoả tinh Vành đai tiểu hành tinh Hải Vương tinh
Hình 1. Các hành tinh trong hệ Mặt Trời
Em có biết?
Hành tinh trong hệ Mặt Trời là những thiên thể không tự phát sáng, ánh sáng chúng ta nhìn thấy từ các hành tinh là do phản chiếu ánh sáng mặt trời.
Khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời là khoảng cách lí tưởng giúp cho Trái Đất nhận được lượng nhiệt và ánh sáng phù hợp để sự sống có thể tồn tại và phát triển.
Dựa vào hình 1, em hãy cho biết: - Trái Đất nằm ở vị trí thứ mấy theo thứ tự xa dần
Mặt Trời. - Ý nghĩa của khoảng cách từ Trái Đất đến Mặt Trời.
2. Hình dạng, kích thước của Trái Đất Vào thời Cổ đại, hầu hết con người đều nghĩ rằng Trái Đất là một mặt phẳng. Tuy nhiên, thế kỉ IV trước Công nguyên, triết
2. Hình dạng, kích thước của Trái Đất
Vào thời Cổ đại, hầu hết con người đều nghĩ rằng Trái Đất là một mặt phẳng. Tuy nhiên, thế kỉ IV trước Công nguyên, triết gia người Hy Lạp, A-ri-xtot đã đưa ra các bằng chứng cho thấy Trái Đất có dạng hình cầu.
Trái Đất có bán kính Xích đạo là 6 378 km, diện tích bề mặt là khoảng 510 triệu km². Nhờ có kích thước và khối lượng đủ lớn, Trái Đất đã tạo ra lực hút giữ được các chất khí làm thành lớp vỏ khí bảo vệ mình.
Bóng Trái Đất che Mặt Trăng vào đêm nguyệt thực
Hình ảnh Trái Đất chụp từ vệ tinh
Em có biết?
Tháng 9 năm 1519, nhà thám hiểm người Bồ Đào Nha Ma-gien-lăng đã chỉ huy năm con tàu xuất phát từ bờ biển Tây Ban Nha đi về phía tây. Trải qua nhiều sóng gió, tháng 9 năm 1522 chỉ còn một con tàu quay trở về Tây Ban Nha. Như vậy, bằng cách chỉ đi về phía tây, con tàu đã đi được một vòng quanh thế giới.
Xích đạo
6 378 km
Hình 3. Bán kính Xích đạo Trái Đất
Hình 2. Một số bằng chứng về dạng khối cầu của Trái Đất
❓ Có bạn cho rằng Trái Đất là một mặt phẳng. Bằng hiểu biết và các thông tin, hình ảnh trong bài, em hãy nêu một số ví dụ để thuyết phục bạn đó rằng Trái Đất có dạng khối cầu.
Luyện tập và Vận dụng
Dựa vào hình 1, hãy nêu tên các hành tinh theo thứ tự xa dần Mặt Trời.
Giả sử có người sinh sống ở hành tinh khác, em hãy viết một lá thư khoảng 10 dòng giới thiệu về Trái Đất của chúng ta với họ.
Bài 7. Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và hệ quả Học xong bài này, em sẽ: Mô tả được chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất. Trình bày được các
Bài 7. Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất và hệ quả
Học xong bài này, em sẽ:
Mô tả được chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất.
Trình bày được các hệ quả của chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất: ngày đêm luân phiên nhau, giờ trên Trái Đất (giờ địa phương/giờ khu vực), sự lệch hướng chuyển động của vật thể theo chiều kinh tuyến.
So sánh được giờ của hai địa điểm trên Trái Đất.
Trái Đất không đứng yên mà luôn tự quay quanh trục. Điều đó dẫn tới những hệ quả có tác động lớn với đời sống con người. Trái Đất tự quay như thế nào và dẫn tới những hệ quả gì?
1. Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất
Trái Đất không ngừng tự quay quanh một trục tưởng tượng. Trong quá trình tự quay, trục Trái Đất luôn nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo một góc $66^{\circ}33'$.
Hình 1. Chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất
Dựa vào hình 1 và thông tin trong mục 1, em hãy cho biết:
Hướng tự quay quanh trục của Trái Đất.
Góc nghiêng của trục Trái Đất khi tự quay.
Thời gian Trái Đất tự quay quanh trục hết một vòng.
Sử dụng quả Địa Cầu để mô tả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất.
Em có biết?
Trái Đất tự quay quanh trục một vòng hết 23 giờ 56 phút 04 giây. Tuy nhiên, để thuận tiện trong đời sống và sản xuất, thời gian Trái Đất tự quay một vòng quanh trục được quy ước là 24 giờ.
2. Hệ quả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất a) Ngày đêm luân phiên Trái Đất có dạng khối cầu nên lúc nào cũng chỉ được Mặt Trời chiếu sáng một nửa. Nử
2. Hệ quả chuyển động tự quay quanh trục của Trái Đất
a) Ngày đêm luân phiên
Trái Đất có dạng khối cầu nên lúc nào cũng chỉ được Mặt Trời chiếu sáng một nửa. Nửa được chiếu sáng là ngày, nửa nằm trong bóng tối là đêm (hình 1). Do sự chuyển động tự quay quanh trục theo hướng từ tây sang đông nên ở khắp mọi nơi trên Trái Đất đều lần lượt có ngày và đêm luân phiên nhau.
? Sử dụng quả Địa Cầu để trình bày hiện tượng ngày đêm luân phiên trên Trái Đất.
Em có biết?
Hằng ngày, chúng ta thấy Mặt Trời dường như mọc ở phía đông và lặn ở phía tây. Khi Mặt Trời lên cao nhất trên bầu trời, người ta quy ước đó là lúc 12 giờ, từ đó tính ra các giờ khác trong ngày. Giờ được tính dựa vào độ cao Mặt Trời trong ngày như vậy gọi là giờ địa phương. Giờ địa phương không thuận tiện trong đời sống, sản xuất.
b) Giờ trên Trái Đất
Để thuận tiện trong sinh hoạt và giao dịch, người ta chia bề mặt Trái Đất ra 24 khu vực giờ. Các địa điểm nằm trong cùng một khu vực sẽ có giờ giống nhau, gọi là giờ khu vực. Hai khu vực giờ liền nhau chênh nhau 1 giờ. Ranh giới của các khu vực giờ rất phức tạp do bị điều chỉnh theo đường biên giới của các quốc gia, vùng lãnh thổ.
Giờ của khu vực số 0 có đường kinh tuyến 0° đi qua chính giữa được lấy làm giờ Quốc tế (GMT). Giờ của các khu vực khác được tính dựa theo giờ ở khu vực số 0. Ví dụ: Khi ở Luân Đôn là 0 giờ thì Hà Nội là 7 giờ sáng, Bắc Kinh là 8 giờ sáng.
Hình 2. Các khu vực giờ trên thế giới
Em có biết? Lãnh thổ nước khu vực giờ số nhưng thống giờ của khu vực, ta nằm trong 7 và số 8, nhất sử dụng giờ số 7. 1. 2. Dựa vào hình 2, em hãy: Cho biết tên
Em có biết?
Lãnh thổ nước khu vực giờ số nhưng thống giờ của khu vực, ta nằm trong 7 và số 8, nhất sử dụng giờ số 7.
1.
2.
Dựa vào hình 2, em hãy: Cho biết tên một số quốc gia sử dụng giờ của nhiều khu vực. Kể tên một số quốc gia sử dụng cùng khu vực giờ với Việt Nam. Đêm gala nghệ thuật "Sắc màu văn hoá bốn phương" được truyền hình trực tiếp vào 20 giờ ngày 31 tháng 5 năm 2019 tại Việt Nam. Vậy khi đó ở các địa điểm Xơ-un (Hàn Quốc), Mát-xcơ-va (Nga), Ma-ni-la (Phi-líp-pin)là mấy giờ?
Hình 3. Đài thiên văn Hoàng gia Grin-uých ở ngoại ô thành phố Luân Đôn (Anh), nơi có kinh tuyến 0o đi qua
c) Sự lệch hướng chuyển động của vật thể
Do Trái Đất chuyển động tự quay quanh trục nên các vật thể chuyển động trên bề mặt Trái Đất đều bị lệch hướng. Lực làm lệch hướng đó được gọi là lực Cô-ri-ô-lít. Lực Cô-ri-ô-lít có tác động đến hướng di chuyển của dòng sông, dòng biển, gió,… trên Trái Đất.
Quan sát hình 4, em hãy cho biết: - Ở bán cầu Bắc, vật thể chuyển động theo chiều kinh tuyến lệch về bên trái hay
bên phải so với hướng di chuyển ban đầu. - Ở bán cầu Nam, vật thể chuyển động theo chiều kinh tuyến lệch về bên trái hay
bên phải so với hướng di chuyển ban đầu.
Hình 4. Sự lệch hướng chuyển động của vật thể trên Trái Đất Em có biết? Cô-ri-ô-lít (1792 - 1843) là nhà toán học, vật lí học người Pháp. Năm 1835, ông đã lần đ
Hình 4. Sự lệch hướng chuyển động của vật thể trên Trái Đất
Em có biết?
Cô-ri-ô-lít (1792 - 1843) là nhà toán học, vật lí học người Pháp. Năm 1835, ông đã lần đầu tiên giải thích các hiện tượng lệch hướng chuyển động của vật thể khi chuyển động trên Trái Đất do sự tự quay quanh trục.
Ở sảnh các khách sạn thường treo một số đồng hồ của các địa điểm khác nhau trên thế giới, các đồng hồ này chỉ các giờ khác nhau. Tại sao lại như vậy? Nếu đặt thêm đồng hồ địa điểm Hà Nội vào hình thì đồng hồ đó sẽ chỉ mấy giờ?
An sống ở Hà Nội và có bạn sống ở thành phố Xao Pao-lô (Bra-xin). Vào lúc 11 giờ trưa, sau khi đi học về, An định gọi điện cho bạn để nói chuyện. Bố khuyên An không nên gọi vào giờ này. Theo em, tại sao bố lại khuyên An như vậy?
Bài 8. Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời và hệ quả Học xong bài này, em sẽ: Biết sử dụng sơ đồ để mô tả chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời. Trình bày
Bài 8. Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời và hệ quả
Học xong bài này, em sẽ:
Biết sử dụng sơ đồ để mô tả chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời.
Trình bày được hiện tượng mùa và ngày – đêm dài ngắn theo mùa.
Cảnh vật thiên nhiên trên Trái Đất thay đổi theo mùa. Bằng hiểu biết của mình, em hãy nêu một số đặc điểm thiên nhiên của từng mùa ở địa phương em.
Bài học này sẽ cho em biết tại sao trên Trái Đất có các mùa và hiện tượng ngày – đêm dài ngắn theo mùa.
1. Chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời
Thời gian chuyển động một vòng của Trái Đất quanh Mặt Trời là 365 ngày 6 giờ
(21 tháng 3)
23°27'
0°
23°27'
(22 tháng 6)
(23 tháng 9)
Trong quá trình chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất luôn nghiêng trên mặt phẳng quỹ đạo một góc khoảng 66°33'
23°27'
0°
23°27'
(22 tháng 12)
Hình 1. Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời
Em có biết?
Thời gian Trái Đất chuyển động một vòng quanh Mặt Trời là 365 ngày 6 giờ. Vì vậy, cứ sau ba năm có 365 ngày, sẽ có một năm có 366 ngày. Năm đó gọi là năm nhuận. Trong năm nhuận, tháng 2 có 29 ngày.
Quan sát hình 1, em hãy mô tả chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời, theo gợi ý:
– Hình dạng quỹ đạo chuyển động.
– Hướng chuyển động.
– Thời gian chuyển động hết một vòng.
– Góc nghiêng và hướng của trục trong quá trình chuyển động.
2. Hệ quả chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời a) Mùa trên Trái Đất Trong quá trình chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và không đổi hướng dẫn
2. Hệ quả chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời
a) Mùa trên Trái Đất
Trong quá trình chuyển động quanh Mặt Trời, trục Trái Đất nghiêng và không đổi hướng dẫn đến bán cầu Bắc và bán cầu Nam luân phiên ngả về phía Mặt Trời.
Bán cầu nào ngả về phía Mặt Trời sẽ có góc chiếu của tia sáng mặt trời lớn, nhận được nhiều ánh sáng và nhiệt; khi ấy là mùa nóng của bán cầu đó. Cùng lúc, bán cầu không ngả về phía Mặt Trời có góc chiếu của tia sáng mặt trời nhỏ, nhận được ít ánh sáng và nhiệt; khi ấy là mùa lạnh của bán cầu đó.
Hình 2. Góc chiếu của tia sáng mặt trời tới Trái Đất
Trong thực tế, hiện tượng mùa có sự khác biệt theo vĩ độ.
Hình 3. Sự khác biệt về mùa theo vĩ độ
Dựa vào hình 1, 2 và thông tin trong mục 2, cho biết: - Vào ngày 22 tháng 6, bán cầu Bắc đang là mùa gì, bán cầu Nam đang là mùa gì. Tại sao? - Vào ngày 22 tháng 12, bán cầu Bắc đang là mùa gì, bán cầu Nam đang là mùa gì. Tại sao?
Dựa vào hình 2, nêu sự khác nhau về thời gian diễn ra mùa của hai bán cầu. Dựa vào hình 3, nêu sự khác nhau về hiện tượng mùa theo vĩ độ.
Em có biết? Xích đạo là nơi quanh năm có độ dài thời gian ban ngày và thời gian ban đêm bằng nhau. Trong khi đó, ở cực trong năm có 6 tháng là ngày và 6 tháng l
Em có biết?
Xích đạo là nơi quanh năm có độ dài thời gian ban ngày và thời gian ban đêm bằng nhau. Trong khi đó, ở cực trong năm có 6 tháng là ngày và 6 tháng là đêm.
b) Hiện tượng ngày - đêm dài ngắn theo mùa
Trong quá trình chuyển động quanh Mặt Trời, do trục Trái Đất nghiêng và không đổi hướng nên độ dài thời gian ban ngày và thời gian ban đêm có sự thay đổi theo mùa và theo vĩ độ. Quan sát hình 4, ta thấy: ngày 22 tháng 6, bán cầu Bắc đang là mùa nóng, có ngày dài đêm ngắn. Cùng lúc, ở bán cầu Nam đang là mùa lạnh, có ngày ngắn đêm dài. Ngày 22 tháng 12 hiện tượng diễn ra ngược lại.
Hình 4. Độ dài ban ngày và ban đêm trên Trái Đất
Dựa vào hình 4, hãy hoàn thành bảng vào vở theo mẫu sau:
HIỆN TƯỢNG NGÀY - ĐÊM DÀI NGẮN THEO MÙA
Thời gian Ngày 22 tháng 6 Ngày 22 tháng 12
Mùa So sánh độ dài ngày - đêm Mùa So sánh độ dài ngày - đêm Địa điểm Bán cầu Bắc Bán cầu Nam
1. Hãy trình bày hiện tượng ngày - đêm dài ngắn theo mùa trên Trái Đất.
Nghỉ hè năm nay, bố cho Nam đi du lịch ở Ô-xtrây-li-a. Nam không hiểu tại sao bố lại dặn chuẩn bị nhiều đồ ấm để làm gì. Em hãy giải thích cho Nam.
Bài 9. Xác định phương hướng ngoài thực tế Học xong bài này, em sẽ: Xác định được phương hướng ngoài thực tế dựa vào la bàn hoặc quan sát các hiện tượng tự nhiê
Bài 9. Xác định phương hướng ngoài thực tế
Học xong bài này, em sẽ:
Xác định được phương hướng ngoài thực tế dựa vào la bàn hoặc quan sát các hiện tượng tự nhiên.
Trong cuộc sống, nhiều khi con người rơi vào những tình huống hết sức khó khăn, thậm chí nguy hiểm đến tính mạng do bị mất phương hướng. Đó là khi bị lạc trong rừng, lênh đênh giữa đại dương hoặc lạc lối giữa một vùng đất xa lạ,... Khi đó, xác định phương hướng ngoài thực tế là một kĩ năng cần thiết để chúng ta có thể vượt qua hiểm nguy.
Có nhiều cách để xác định phương hướng. Thông thường, chỉ cần xác định được một trong bốn hướng chính (bắc, nam, đông, tây), từ đó sẽ suy ra các hướng còn lại.
1. Xác định phương hướng bằng la bàn
a) Cấu tạo la bàn
Một la bàn có những bộ phận cơ bản như:
Kim nam châm làm bằng kim loại có từ tính, thường có dạng hình thoi. Đầu kim bắc và đầu kim nam có màu khác nhau để phân biệt, đầu kim bắc thường có màu đậm hơn.
Vòng chia độ: Trên vòng chia độ có ghi bốn hướng chính và số độ từ $0^{\circ}$ đến $360^{\circ}$. Hướng bắc $0^{\circ}$ ($360^{\circ}$), hướng nam $180^{\circ}$, hướng đông $90^{\circ}$, hướng tây $270^{\circ}$.
b) Cách sử dụng
Khi sử dụng la bàn cần chú ý đặt la bàn thăng bằng trên mặt phẳng, tránh xa các vật bằng kim loại có thể ảnh hưởng tới kim nam châm. Mở chốt hãm cho kim chuyển động, đến khi kim đứng yên, ta đã xác định được hướng bắc – nam, từ đó xác định các hướng khác. Dựa vào số độ trên mặt la bàn, người ta có thể biết được độ lệch hướng của các đối tượng địa lí so với hướng bắc.
Ngày nay, trên các điện thoại thông minh đều tích hợp ứng dụng la bàn. Khi mở ứng dụng la bàn trên điện thoại, cách xác định phương hướng tương tự như với la bà
Ngày nay, trên các điện thoại thông minh đều tích hợp ứng dụng la bàn. Khi mở ứng dụng la bàn trên điện thoại, cách xác định phương hướng tương tự như với la bàn cầm tay.
Hình 1. La bàn cầm tay và la bàn số trong điện thoại thông minh
Sử dụng la bàn trong lớp học, xác định hướng cửa lớp, hướng cổng trường.
2. Xác định phương hướng dựa vào quan sát hiện tượng tự nhiên
Dựa vào hướng Mặt Trời mọc và lặn có thể xác định được phương hướng một cách tương đối chính xác. Mặt trời mọc ở hướng đông và lặn ở hướng tây, từ đó xác định được các hướng khác.
Quan sát hình vẽ, mô tả lại cách xác định phương hướng qua việc quan sát Mặt Trời mọc.
Bắc Đông
Tây Nam
Em có biết? Chòm Thiên Hậu Sao Bắc Cực Hình 2. Sơ đồ về cách xác định sao Bắc Cực Ở bán cầu Bắc, vào đêm tối, nếu tìm thấy sao Bắc Cực trên bầu trời là ta đã tì
Em có biết?
Chòm Thiên Hậu
Sao Bắc Cực
Hình 2. Sơ đồ về cách xác định sao Bắc Cực
Ở bán cầu Bắc, vào đêm tối, nếu tìm thấy sao Bắc Cực trên bầu trời là ta đã tìm được hướng bắc. Để tìm được sao Bắc Cực, có thể dựa vào các chòm sao: Đại Hùng, Thiên Hậu,… Bằng việc quan sát động, thực vật tự nhiên, người xưa đã rút ra một số kinh nghiệm để xác định phương hướng ngoài thực địa. Ví dụ như dựa vào hướng chim bay (đối với những đàn chim di cư), mùa đông chim bay về hướng nam tránh rét, mùa hạ chim bay về hướng bắc hay quan sát hoa hướng dương, loài hoa này khi nở thường quay mặt về phía Mặt Trời,… Tuy nhiên, những phương pháp này chỉ cho phép ta xác định phương hướng một cách tương đối.
Hãy nêu một số cách xác định phương hướng ngoài thực tế.
Quan sát Mặt Trời hoặc sử dụng la bàn, hãy xác định khi đi từ nhà đến trường, trước tiên em phải đi về hướng nào.
Chương 3 CẤU TẠO CỦA TRÁI ĐẤT. VỎ TRÁI ĐẤT Nhà văn nổi tiếng Giun Véc-nơ, tác giả cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng “Cuộc thám hiểm vào lòng đất”, đã tưởng t
Chương 3
CẤU TẠO CỦA TRÁI ĐẤT. VỎ TRÁI ĐẤT
Nhà văn nổi tiếng Giun Véc-nơ, tác giả cuốn tiểu thuyết khoa học viễn tưởng “Cuộc thám hiểm vào lòng đất”, đã tưởng tượng ra một cuộc thám hiểm của ba người đi xuống tâm Trái Đất qua núi lửa Xnép-phin Giu-kun ở Ai-xo-len. Quá trình đi vào lòng đất, họ đã gặp rất nhiều hiện tượng kì lạ, những sinh vật thời tiền sử,...
Còn em thì sao? Em có muốn tìm hiểu những bí ẩn trong lòng Trái Đất: Trái Đất được cấu tạo như thế nào? Vật chất trong lòng Trái Đất nóng hay lạnh, rắn hay lỏng?...
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ:
Cấu tạo của Trái Đất
Các mảng kiến tạo
Quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh. Hiện tượng tạo núi
Hiện tượng động đất, núi lửa
Các dạng địa hình chính trên Trái Đất
Khoáng sản
Quang cảnh miền núi Rốc-ki, Ca-na-đa
Bài 10 Học xong bài này, em sẽ:  Trình bày được cấu tạo của Trái Đất gồm ba lớp.  Xác định được trên lược đồ các mảng kiến tạo lớn, đới tiếp giáp của hai mảng
Bài 10
Học xong bài này, em sẽ:
 Trình bày được cấu tạo
của Trái Đất gồm ba lớp.
 Xác định được trên lược
đồ các mảng kiến tạo lớn, đới tiếp giáp của hai mảng xô vào nhau.
CẤU TẠO CỦA TRÁI ĐẤT. CÁC MẢNG KIẾN TẠO
Từ xưa tới nay con người vẫn muốn tìm hiểu: Trong lòng Trái Đất có gì? Cấu tạo của Trái Đất ra sao? Bài học này sẽ đề cập tới những vấn đề đó.
Em có biết?
Việc nghiên cứu vật
chất trong lòng Trái Đất là một vấn đề khó khăn. Các nhà
khoa học hiện nay
dùng phương pháp địa chấn để suy đoán cấu trúc cũng như thành phần và trạng thái của vật chất ở trong lòng Trái Đất.
1. Cấu tạo bên trong của Trái Đất
Trái Đất được cấu tạo bởi ba lớp, từ ngoài vào trong bao gồm: vỏ Trái Đất, man-ti và nhân Trái Đất.
- Độ dày từ
5 - 70 km - Càng xuống
sâu nhiệt độ Vỏ Trái Đất: Rắn càng tăng, tối đa đến - Độ dày 2 900 km 1 000oC
- Nhiệt độ từ 1 500oC Man-ti đến 3 700oC Quánh dẻo → Rắn
Nhân, - Độ dày khoảng
Lỏng → Rắn, 3 400 km - Nhiệt độ khoảng
5 000oC
Hình 1. Cấu tạo bên trong của Trái Đất
Hãy nêu sự khác nhau về độ dày, trạng thái, nhiệt độ giữa vỏ Trái Đất, man-ti và nhân (có thể lập bảng so sánh).
2. Các địa mảng (mảng kiến tạo) Vỏ Trái Đất được cấu tạo bởi các địa mảng nằm kề nhau. Do tác động của vật chất nóng chảy (mac-ma) trong lớp man-ti, các địa mản
2. Các địa mảng (mảng kiến tạo)
Vỏ Trái Đất được cấu tạo bởi các địa mảng nằm kề nhau. Do tác động của vật chất nóng chảy (mac-ma) trong lớp man-ti, các địa mảng di chuyển với tốc độ rất chậm. Trong khi di chuyển, các địa mảng có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau. Ở đới tiếp giáp giữa các mảng sẽ hình thành các dãy núi, các vực sâu,... kèm theo là các hiện tượng động đất và núi lửa.
? Quan sát hình 2, em hãy:
– Kể tên các địa mảng lớn của Trái Đất. Việt Nam nằm ở địa mảng nào?
– Dựa vào chú giải, tìm trên hình các địa mảng xô vào nhau và đới tiếp giáp của các địa mảng đó.
Em có biết?
Khi một mảng đại dương và một mảng lục địa xô vào nhau sẽ hình thành một dải núi lửa ở rìa mảng lục địa; tạo ra dãy núi cao ở lục địa và vực biển sâu ở đại dương. Điển hình là dãy núi An-đét và vực biển Pê-ru – Chi-lê ở Nam Mĩ.
Hình 2. Các địa mảng của lớp vỏ Trái Đất
Luyện tập và Vận dụng
Vẽ vào vở một hình tròn tượng trưng cho Trái Đất, thể hiện trên đó cấu tạo bên trong của Trái Đất.
Tìm kiếm thông tin và trình bày về vành đai núi lửa Thái Bình Dương.
Bài 11. Quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh. Hiện tượng tạo núi Học xong bài này, em sẽ: Phân biệt được quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh. Trình
Bài 11. Quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh. Hiện tượng tạo núi
Học xong bài này, em sẽ:
Phân biệt được quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh.
Trình bày được tác động đồng thời của quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh trong hiện tượng tạo núi.
Bề mặt Trái Đất không bằng phẳng mà rất lồi lõm. Những nơi cao là vùng núi, cao nhất là đỉnh Ê-vơ-rét (Chô-mô-lung-ma) với độ cao 8 848 m. Những nơi thấp là những vực sâu dưới đáy đại dương, sâu nhất là vực Ma-ri-an với độ sâu khoảng 11 000 m. Theo em, điều gì khiến bề mặt Trái Đất lồi lõm như vậy?
1. Quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh
Dựa vào nội dung kiến thức dưới đây, em hãy cho biết:
– Quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh khác nhau như thế nào.
– Trong các hình 1, 2, 3, 4, hình nào thể hiện tác động chủ yếu của quá trình nội sinh, hình nào thể hiện tác động chủ yếu của quá trình ngoại sinh.
Nội sinh là các quá trình xảy ra trong lòng Trái Đất. Quá trình nội sinh làm di chuyển các mảng kiến tạo, nén ép các lớp đất đá, làm cho chúng bị uốn nếp, đứt gãy hoặc đẩy vật chất nóng chảy ở dưới sâu ra ngoài mặt đất tạo thành núi lửa, động đất,...
Ngoại sinh là các quá trình xảy ra ở bên ngoài, trên bề mặt Trái Đất. Quá trình ngoại sinh có xu hướng phá vỡ, san bằng các địa hình do nội sinh tạo nên, đồng thời cũng tạo ra các dạng địa hình mới.
Hình 1. Nếp uốn của các lớp đá
Hình 2. Đứt gãy
Hình 3. Dạng địa hình do sóng mài mòn
Hình 4. Nấm đá do gió thổi mòn
2. Hiện tượng tạo núi Trong quá trình di chuyển, các địa mảng có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau khiến cho các lớp đất đá ở đới tiếp giáp giữa các địa mảng bị
2. Hiện tượng tạo núi
Trong quá trình di chuyển, các địa mảng có thể xô vào nhau hoặc tách xa nhau khiến cho các lớp đất đá ở đới tiếp giáp giữa các địa mảng bị dồn ép, uốn lên thành núi; hoặc bị đứt gãy, vật chất nóng chảy phun trào lên mặt đất tạo thành núi lửa. Đồng thời với quá trình nâng cao do nội sinh thì núi cũng chịu tác động phá huỷ của ngoại sinh.
Ở nhiều vùng núi trẻ, mới được hình thành cách đây khoảng vài chục triệu năm, tác động của nội sinh mạnh hơn ngoại sinh nên vẫn tiếp tục được nâng cao. Ở những vùng núi già được hình thành cách đây hàng trăm triệu năm, tác động của ngoại sinh mạnh hơn nội sinh nên bị bào mòn mạnh.
Hình 5. Hiện tượng tạo núi do hai mảng kiến tạo xô vào nhau
Quan sát hình 5 và đọc thông tin trong mục 2, em hãy trình bày hiện tượng tạo núi.
Ngoại sinh có vai trò như thế nào trong việc làm biến đổi hình dạng của núi?
Luyện tập và Vận dụng
Em hãy nêu vai trò của quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh trong việc hình thành địa hình bề mặt Trái Đất.
Nêu tác động đồng thời của quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh trong hiện tượng tạo núi.
Thu thập thông tin, hình ảnh về một số dạng địa hình do gió, nước,... tạo thành và chia sẻ với các bạn.
Bài 12. Núi lửa và động đất Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được hiện tượng núi lửa, động đất và nêu được nguyên nhân của hiện tượng này. Biết tìm kiếm thông
Bài 12. Núi lửa và động đất
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được hiện tượng núi lửa, động đất và nêu được nguyên nhân của hiện tượng này.
Biết tìm kiếm thông tin về các thảm hoạ thiên nhiên do núi lửa và động đất gây ra.
Biết cách ứng phó khi có núi lửa và động đất.
Núi lửa và động đất là hai dạng thiên tai gây ra nhiều thảm hoạ kinh hoàng trong lịch sử nhân loại. Động đất và núi lửa diễn ra như thế nào và nguyên nhân do đâu?
1. Núi lửa
Ở những nơi vỏ Trái Đất bị đứt gãy, các dòng mac-ma theo các khe nứt của vỏ Trái Đất, phun trào lên bề mặt (cả trên lục địa và đại dương) tạo thành núi lửa.
Tro bụi
Miệng núi lửa
Dung nham
Ống phun
Miệng phụ
Lò mac-ma
Hình 1. Cấu tạo và hoạt động của một núi lửa
Em có biết?
Năm 1815, núi lửa Tam-bô-ra ở In-đô-nê-xi-a phun trào. Hậu quả là có hơn 70 nghìn người chết sau khi thảm hoạ xảy ra, chủ yếu do nạn đói vì mất mùa, bệnh dịch và không khí bị ô nhiễm.
Quan sát hình 1 và đọc thông tin trong mục 1, em hãy mô tả hiện tượng núi lửa và nêu nguyên nhân hình thành núi lửa.
Theo em, núi lửa phun trào sẽ gây ra những hậu quả gì?
Trước khi núi lửa phun trào, có thể mặt đất rung nhẹ, nóng hơn, có khí bốc lên ở miệng núi. Khi núi lửa có dấu hiệu phun trào, người dân quanh vùng phải sơ tán nhanh chóng khỏi khu vực đó.
Núi lửa phun trào gây thiệt hại cho các vùng lân cận. Tro bụi và dung nham vùi lấp các thành thị, làng mạc, ruộng nương, gây thiệt hại về người và tài sản. Tuy nhiên, các vùng đất đỏ phì nhiêu do dung nham bị phong hoá lại rất thuận lợi cho sản xuất nông nghiệp.
Em có biết? Cường độ động đất được tính bằng thang Rich-te: Nhẹ (4 - 4,9 độ): các vật treo lúc lắc. Trung bình (5 - 5,9 độ): nứt đất, nứt công trình xây dựng, m
Em có biết?
Cường độ động đất được tính bằng thang Rich-te: Nhẹ (4 - 4,9 độ): các vật treo lúc lắc. Trung bình (5 - 5,9 độ):
nứt đất, nứt công trình xây dựng, mực nước giếng thay đổi. Mạnh (6 - 6,9 độ): công trình xây dựng thông thường bị sụp đổ. Rất mạnh (7 - 7,9 độ): tàn phá nghiêm trọng, đê sụt lở, đường sá bị phá huỷ. Cực mạnh (8 - 8,9 độ): tàn phá vô cùng nghiêm trọng trên diện tích rộng. Phá huỷ (≥ 9 độ): môi trường bị biến đổi hoàn toàn. Rất hiếm khi xảy ra.
Quan sát hình 2 và thông tin trong mục 2, em hãy nêu hậu quả do động đất gây ra.
Quan sát các hình sau, hãy cho biết những hành động đúng khi động đất xảy ra.
2. Động đất
Động đất là các rung chuyển đột ngột, mạnh mẽ của vỏ Trái Đất chủ yếu do hoạt động của núi lửa, sự dịch chuyển các mảng kiến tạo hoặc sự đứt gãy trong vỏ Trái Đất gây ra. Động đất thường được lan truyền trên một diện tích rộng lớn.
Hình 2. Nhà cửa đổ nát sau một trận động đất ở Tứ Xuyên,
Trung Quốc năm 2008
Có một số dấu hiệu trước khi động đất xảy ra như: mực nước giếng thay đổi, nổi bong bóng; động vật hoảng loạn tìm nơi trú ẩn,...
Chui xuống Không đi Không đi ô tô Bảo vệ đầu
gầm bàn thang máy
Nếu đang trong lớp học mà có động đất xảy ra, em sẽ làm gì để bảo vệ mình?
Em hãy tìm kiếm thông tin về thảm hoạ do một trận động đất hoặc núi lửa gây ra trên thế giới và chia sẻ trước lớp.
Bài 13. Các dạng địa hình chính trên Trái Đất. Khoáng sản Học xong bài này, em sẽ: Phân biệt được các dạng địa hình chính trên Trái Đất. Kể được tên một số loại
Bài 13. Các dạng địa hình chính trên Trái Đất. Khoáng sản
Học xong bài này, em sẽ:
Phân biệt được các dạng địa hình chính trên Trái Đất.
Kể được tên một số loại khoáng sản.
Tác động của quá trình nội sinh và quá trình ngoại sinh không giống nhau ở mọi nơi trên Trái Đất đã tạo nên sự đa dạng về địa hình và khoáng sản. Trên bề mặt Trái Đất có các dạng địa hình chính và các loại khoáng sản nào? Dựa vào đâu để phân biệt chúng?
1. Các dạng địa hình chính
a) Núi là dạng địa hình nhô cao rõ rệt so với mặt bằng xung quanh. Độ cao của núi so với mực nước biển là từ 500 m trở lên. Núi thường có đỉnh nhọn, sườn dốc.
Hình 1. Quang cảnh vùng núi An-pơ ở Thuỵ Sĩ
Em có biết?
Chỗ tiếp giáp giữa núi và mặt đất xung quanh gọi là chân núi. Sườn núi càng dốc thì đường chân núi biểu hiện càng rõ.
b) Đồi cũng là dạng địa hình nhô cao. Độ cao của đồi so với vùng đất xung quanh thường không quá 200 m. Đồi có đỉnh tròn, sườn thoải.
Hình 2. Quang cảnh đồi ở Việt Nam
Em có biết?
Hi-ma-lay-a là dãy núi đồ sộ, với đỉnh Ê-vơ-rét cao nhất thế giới. Liên kề với dãy núi này là cao nguyên Tây Tạng – cao nguyên cao nhất thế giới (cao trung bình trên 4 500 m so với mực nước biển), có diện tích 2,5 triệu km².
Dựa vào hình 1, 2 và thông tin trong mục 1, em hãy cho biết sự khác nhau giữa núi và đồi. Dựa vào bản đồ Tự nhiên thế giới (trang 96 - 97), kể tên một số dãy nú
Dựa vào hình 1, 2 và thông tin trong mục 1, em hãy cho biết sự khác nhau giữa núi và đồi.
Dựa vào bản đồ Tự nhiên thế giới (trang 96 - 97), kể tên một số dãy núi lớn trên thế giới.
Em, có biết?
chiều một mực bình đối chiều điểm một thấp, Khoảng cách đo theo thẳng đứng từ địa điểm so với nước biển trung gọi là độ cao tuyệt của địa điểm đó. Khoảng cách đo theo thẳng đứng từ một ở trên cao so với điểm khác ở dưới gọi là độ cao tương
đối của địa điểm đó. Hình 3. Quang cảnh cao nguyên Pa-ta-gô-ni ở Nam Mỹ
c) Cao nguyên là vùng đất tương đối bằng phẳng hoặc
gợn sóng, thường cao trên 500 m so với mực nước biển, có sườn dốc, nhiều khi dựng đứng thành vách so với vùng đất xung quanh.
d) Đồng bằng là dạng địa hình thấp có bề mặt khá bằng
phẳng hoặc hơi gợn sóng, có thể rộng tới hàng triệu km2. Độ cao của hầu hết đồng bằng là dưới 200 m so với mực nước biển.
Hình 4. Quang cảnh đồng bằng châu thổ sông Cửu Long của Việt Nam
Quan sát hình 3, 4 và thông tin trong mục 1, em hãy nêu sự khác nhau giữa cao nguyên và đồng bằng.
Dựa vào bản đồ Tự nhiên thế giới (trang 96 - 97), kể tên một số cao nguyên, đồng bằng lớn trên thế giới.
2. Khoáng sản Khoáng sản là những khoáng vật và khoáng chất có ích trong tự nhiên nằm trong vỏ Trái Đất mà con người có thể khai thác để sử dụng trong sản xuất
2. Khoáng sản
Khoáng sản là những khoáng vật và khoáng chất có ích trong tự nhiên nằm trong vỏ Trái Đất mà con người có thể khai thác để sử dụng trong sản xuất và đời sống.
Đa số khoáng sản gặp ở trạng thái rắn (các loại quặng, than,...). Chỉ có một số ít ở trạng thái lỏng (nước khoáng, dầu mỏ,...) hoặc trạng thái khí (khí thiên nhiên,...).
Khoáng sản trong tự nhiên rất phong phú và đa dạng, có thể phân ra ba nhóm.
Nhóm khoáng sản, Tên khoáng sản, Công dụng
Năng lượng (nhiên liệu), Than đá, dầu mỏ,..., Nhiên liệu cho công nghiệp năng lượng, nguyên liệu cho công nghiệp hoá chất,...
Kim loại, Đen, Sắt, man-gan, crôm,...
Màu, Đồng, chì,...
Phi kim loại, Muối mỏ, thạch anh, đá vôi,..., Nguyên liệu để sản xuất phân bón, đồ gốm, sứ, làm vật liệu xây dựng,...
Mỏ khoáng sản là nơi tập trung khoáng sản có trữ lượng và chất lượng có thể khai thác để sử dụng vào mục đích kinh tế. Các mỏ khoáng sản đều được hình thành trong một thời gian dài hàng triệu năm. Tuy nhiên, chỉ trong vòng vài trăm năm, con người đã khai thác phần lớn trữ lượng khoáng sản đã thăm dò. Vì vậy, chúng ta cần phải sử dụng khoáng sản một cách hợp lí, hiệu quả.
Em có biết?
Khoáng vật là các hợp chất tự nhiên được hình thành qua các quá trình địa chất.
Em hãy cho biết trong các vật liệu sau, vật liệu nào là khoáng sản: nhựa, than đá, gỗ, cát, xi măng, thép, đá vôi.
Hãy kể tên ít nhất một vật dụng hằng ngày em thường sử dụng được làm từ khoáng sản.
Sắp xếp các loại khoáng sản sau vào ba nhóm sao cho đúng: vàng, nước khoáng, kim cương, than bùn, khí thiên nhiên, cao lanh, ni-ken, phốt phát, bô-xít.
Kim cương thô Quặng ni-ken Than đá Quặng vàng Đá vôi Muối mỏ Hình 5. Một số loại khoáng sản Nêu đặc điểm của các dạng địa hình chính trên Trái Đất: núi, đồi, ca
Kim cương thô Quặng ni-ken Than đá
Quặng vàng Đá vôi Muối mỏ
Hình 5. Một số loại khoáng sản
Nêu đặc điểm của các dạng địa hình chính trên Trái Đất: núi, đồi, cao nguyên, đồng bằng.
Khi xây dựng nhà, chúng ta sử dụng những vật liệu gì có nguồn gốc từ khoáng sản?
Chọn một trong hai nhiệm vụ sau:
Sưu tầm hình ảnh về các dạng địa hình đồi, núi, cao nguyên, đồng bằng ở nước ta.
4. Tìm kiếm thông tin và viết báo cáo ngắn về hiện trạng khai thác
một loại khoáng sản ở nước ta.
Thực hành: Đọc lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và lát cắt địa hình đơn giản Học xong bài này, em sẽ: Đọc được lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và lát cắt địa hình đơn giản
Thực hành: Đọc lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và lát cắt địa hình đơn giản
Học xong bài này, em sẽ:
Đọc được lược đồ địa hình tỉ lệ lớn và lát cắt địa hình đơn giản.
1. Đọc lược đồ địa hình tỉ lệ lớn
Lược đồ địa hình tỉ lệ lớn là lược đồ thể hiện đặc điểm địa hình (độ cao, độ dốc,...) của một khu vực có diện tích nhỏ bằng các đường đồng mức và màu sắc. Đường đồng mức là đường nối liền những điểm có cùng độ cao. Các đường đồng mức cách nhau một độ cao đều đặn gọi là khoảng cao đều. Các đường đồng mức càng gần nhau, địa hình càng dốc; các đường đồng mức càng cách xa nhau, địa hình càng thoải.
Hình 1. Lược đồ địa hình tỉ lệ lớn
800: Đường đồng mức (m)
▲: Đỉnh núi
Tỉ lệ 1 : 10 000
Hướng dẫn đọc lược đồ địa hình tỉ lệ lớn:
– Trước hết, cần xác định được các đường đồng mức có khoảng cao đều cách nhau bao nhiêu mét.
– Căn cứ vào các đường này, ta có thể tính ra độ cao của các địa điểm trên lược đồ.
– Căn cứ vào độ gần hay xa nhau của đường đồng mức, ta biết được độ dốc của địa hình. – Căn cứ vào tỉ lệ lược đồ, ta tính được khoảng cách thực tế giữa các địa
– Căn cứ vào độ gần hay xa nhau của đường đồng mức, ta biết được độ dốc của địa hình.
– Căn cứ vào tỉ lệ lược đồ, ta tính được khoảng cách thực tế giữa các địa điểm.
? Dựa vào hình 1, em hãy:
– Cho biết các đường đồng mức có khoảng cao đều cách nhau bao nhiêu mét.
– So sánh độ cao của các điểm B1, B2, B3, C.
– Cho biết một bạn muốn leo lên đỉnh A2, để đỡ leo dốc, thì nên đi theo sườn D1 – A2 hay sườn D2 – A2.
2. Đọc lát cắt địa hình đơn giản
Lát cắt địa hình là hình vẽ biểu hiện được đầy đủ hình dáng và độ cao của các loại địa hình dọc theo một đường (tuyến) cắt nhất định.
Hướng dẫn đọc lát cắt địa hình:
– Khi đọc lát cắt, trước tiên ta phải xác định được điểm bắt đầu và điểm cuối của lát cắt.
– Từ hai điểm mốc này, ta có thể biết được lát cắt có hướng như thế nào, đi qua những điểm độ cao, dạng địa hình đặc biệt nào, độ dốc của địa hình biến đổi ra sao,...
– Từ đó, ta có thể mô tả sự thay đổi của địa hình từ điểm đầu đến điểm cuối lát cắt.
– Dựa vào tỉ lệ lát cắt, có thể tính được khoảng cách giữa các địa điểm.
Hình 2. Lát cắt địa hình từ dãy Bạch Mã đến Phan Thiết
? Căn cứ vào hình 2, em hãy:
– Cho biết lát cắt lần lượt đi qua các dạng địa hình nào.
– Xác định độ cao của đỉnh Ngọc Linh.
Chương 4 KHÍ HẬU VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Khi hậu có tác động rất lớn tới đời sống con người. Các yếu tố khí áp, gió, nhiệt độ, mưa,... có quan hệ mật thiết với nhau
Chương 4
KHÍ HẬU VÀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Khi hậu có tác động rất lớn tới đời sống con người. Các yếu tố khí áp, gió, nhiệt độ, mưa,... có quan hệ mật thiết với nhau và ở mỗi nơi một khác. Ngày nay, con người đang phải đối mặt với các nguy cơ từ biến đổi khí hậu, đòi hỏi sự chung tay giải quyết của toàn nhân loại.
Hội nghị Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu năm 2019 (COP 25) ở Ma-đrít, Tây Ban Nha
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ:
 Lớp vỏ khí của Trái Đất  Khí áp và gió
Lớp vỏ khí của Trái Đất
Nhiệt độ không khí
Mây và mưa
Khí áp và gió
Thời tiết và khí hậu
Biến đổi khí hậu
Bài 15. LỚP VỎ KHÍ CỦA TRÁI ĐẤT. KHÍ ÁP VÀ GIÓ Học xong bài này, em sẽ: Hiểu được vai trò của oxy, hơi nước và khí carbonic trong khí quyển. Mô tả được các tầng
Bài 15. LỚP VỎ KHÍ CỦA TRÁI ĐẤT. KHÍ ÁP VÀ GIÓ
Học xong bài này, em sẽ:
Hiểu được vai trò của oxy, hơi nước và khí carbonic trong khí quyển.
Mô tả được các tầng khí quyển, đặc điểm chính của tầng đối lưu và tầng bình lưu.
Kể được tên và nêu được đặc điểm về nhiệt độ, độ ẩm của một số khối khí.
Trình bày được sự phân bố các đai khí áp và các loại gió thổi thường xuyên trên Trái Đất.
Biết cách sử dụng khi áp kế.
Lớp không khí bao quanh Trái Đất được gọi là khí quyển hay lớp vỏ khí của Trái Đất. Lớp vỏ khí gồm những thành phần nào và cấu tạo ra sao? Khí áp và gió phân bố như thế nào trên Trái Đất?
1. Thành phần không khí gần bề mặt đất
Thành phần của không khí gần bề mặt đất chủ yếu là các khí: nitơ (78%); oxy (21%); hơi nước, khí carbonic và các khí khác (1%).
Các khí này có vai trò rất quan trọng đối với tự nhiên và đời sống.
? Bằng kiến thức đã học và hiểu biết thực tế, em hãy cho biết vai trò của oxy, hơi nước và khí carbonic đối với tự nhiên và đời sống.
2. Các tầng khí quyển
Hình 1. Các tầng khí quyển
Dựa vào sự thay đổi của nhiệt độ theo độ cao và sự khuếch tán của không khí vào vũ trụ, khí quyển được chia thành: tầng đối lưu, tầng bình lưu và các tầng cao của khí quyển (tầng giữa, tầng nhiệt, tầng khuếch tán). Càng lên cao không khí càng loãng.
Tại tầng đối lưu, nhiệt độ giảm theo độ cao (trung bình cứ lên cao 100 m, nhiệt độ lại giảm 0,6o C), luôn có sự chuyển động của không khí theo chiều thẳng đứng.
Tại tầng đối lưu, nhiệt độ giảm theo độ cao (trung
bình cứ lên cao 100 m, nhiệt độ lại giảm 0,6o C), luôn có sự chuyển động của không khí theo chiều thẳng đứng. Tầng đối lưu là nơi sinh ra các hiện tượng thời tiết như mây, mưa, sấm sét,… Tại tầng bình lưu, nhiệt độ tăng theo độ cao, không khí luôn luôn chuyển động ngang. Lớp ô-dôn trong tầng này đã giúp hấp thụ phần lớn bức xạ cực tím, bảo vệ sự sống
trên Trái Đất.
Ở các tầng khí quyển cao hơn, không khí rất loãng.
Đọc thông tin trong mục 2 và quan sát hình 1, 2, em hãy: - Cho biết khí quyển gồm những tầng nào. - Nêu đặc điểm chính của tầng đối lưu và tầng Hình 2. Sét và cầu vồng là
bình lưu. các hiện tượng thời tiết xuất
hiện ở tầng đối lưu
3. Các khối khí
Không khí ở đáy tầng đối lưu do tiếp xúc với các bộ phận khác nhau của bề mặt Trái Đất (lục địa hay đại dương) nên chịu ảnh hưởng của mặt tiếp xúc mà hình thành các khối khí có đặc tính khác nhau về nhiệt độ và độ ẩm.
Các khối khí: - Khối khí nóng hình thành trên các vùng vĩ độ thấp,
có nhiệt độ tương đối cao. - Khối khí lạnh hình thành trên các vùng vĩ độ cao, có
nhiệt độ tương đối thấp. - Khối khí đại dương hình thành trên các biển và đại
dương, có độ ẩm lớn. - Khối khí lục địa hình thành trên các vùng đất liền,
có tính chất tương đối khô. Một khối khí khi di chuyển qua các bề mặt đệm khác nhau sẽ biến đổi tính chất, đồng thời làm thay đổi thời Hình 3. Sương mù xuất hiện tiết của nơi khối khí đi qua. khi khối không khí nóng, ẩm
Em hãy hoàn thành bảng theo mẫu sau: tràn lên bề mặt đệm lạnh
Khối khí Nơi hình thành Đặc điểm chính
Hình 4. Khí áp kế Em có biết? Để đo khí áp khí áp kế. Đơn vị đo khí áp mi-li-ba)., người ta dùng là mb (đọc là 4. Khí áp. Các đai khí áp trên Trái Đất Không khí
Hình 4. Khí áp kế
Em có biết?
Để đo khí áp khí áp kế. Đơn vị đo khí áp mi-li-ba)., người ta dùng là mb (đọc là
4. Khí áp. Các đai khí áp trên Trái Đất
Không khí dù rất nhẹ nhưng vẫn có trọng lượng. Do khí quyển rất dày nên không khí tạo ra một sức ép lên bề mặt Trái Đất. Sức ép của khí quyển lên một đơn vị diện tích trên mặt đất được gọi là khí áp bề mặt Trái Đất. Khí áp trung bình trên mặt biển là 1 013 mb. Trên bề mặt Trái Đất, khí áp được phân bố thành những đai áp cao và đai áp thấp từ Xích đạo đến cực. Tuy nhiên, do sự xen kẽ giữa lục địa và đại dương nên các đai khí áp này không liên tục mà chia cắt thành từng khu khí áp riêng biệt.
Cho biết giá trị khí áp được thể hiện ở hình 4.
Dựa vào hình 5, hãy cho biết: - Tên của các đai áp cao và đai áp thấp trên bề mặt Trái Đất. - Sự phân bố của các đai khí áp ở bán cầu Bắc và bán cầu Nam.
Hình 5. Các đai khí áp và gió thổi thường xuyên trên Trái Đất
5. Gió. Các loại gió thổi thường xuyên trên Trái Đất Gió là sự chuyển động của không khí từ nơi khí áp cao về nơi khí áp thấp. Gió được đặc trưng bởi tốc độ gió
5. Gió. Các loại gió thổi thường xuyên trên Trái Đất
Gió là sự chuyển động của không khí từ nơi khí áp cao về nơi khí áp thấp. Gió được đặc trưng bởi tốc độ gió (đơn vị đo là m/s hay km/h) và hướng gió (là hướng nơi gió xuất phát).
Các loại gió thường xuyên thổi từ các đai áp cao về các đai áp thấp trên Trái Đất gồm gió Mậu dịch (Tín phong), gió Tây ôn đới và gió Đông cực.
❓ Dựa vào hình 5 và thông tin trong mục 5, em hãy hoàn thành bảng theo mẫu sau vào vở.
Gió
Đặc điểm, Mậu dịch, Tây ôn đới, Đông cực
Thổi từ áp cao... đến áp thấp...
Hướng gió
Em có biết?
Gió Mậu dịch là loại gió có hướng và tốc độ tương đối ổn định. Từ xa xưa, con người đã biết lợi dụng nó để di chuyển thuyền buồm, phục vụ mục đích buôn bán, nên có tên là gió Mậu dịch.
Gió Tây ôn đới là gió ẩm, ấm, gây mưa cho khu vực nó tác động, trong khi gió Đông cực thường khô và lạnh.
Hình 6. Cánh đồng điện gió Bạc Liêu, Cà Mau
Luyện tập và Vận dụng
Tại sao các loại gió thường xuyên trên Trái Đất không thổi theo chiều bắc – nam?
Quan sát hình 6, thu thập thông tin về hoạt động sản xuất điện gió và chia sẻ với các bạn.
Bài 16. Nhiệt độ không khí. Mây và mưa Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được sự thay đổi nhiệt độ không khí trên bề mặt Trái Đất theo vĩ độ. Mô tả được hiện t
Bài 16. Nhiệt độ không khí. Mây và mưa
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được sự thay đổi nhiệt độ không khí trên bề mặt Trái Đất theo vĩ độ.
Mô tả được hiện tượng hình thành mây và mưa.
Biết cách sử dụng nhiệt kế, ẩm kế.
Nhiệt độ không khí và mưa có vai trò hết sức quan trọng đối với đời sống và sản xuất. Nhiệt độ không khí và mưa do đâu mà có? Tại sao nhiệt độ không khí và mưa lại khác nhau ở mọi nơi trên Trái Đất?
1. Nhiệt độ không khí
a) Nhiệt độ không khí và cách sử dụng nhiệt kế
Mặt Trời là nguồn cung cấp ánh sáng và nhiệt cho Trái Đất. Các tia sáng mặt trời đi qua khí quyển làm nhiệt độ không khí nóng lên không đáng kể. Chỉ khi bề mặt đất hấp thụ nhiệt của Mặt Trời rồi phản hồi lại vào không khí thì lúc đó không khí mới nóng lên rõ rệt.
Độ nóng, lạnh của không khí được gọi là nhiệt độ không khí. Đơn vị đo nhiệt độ không khí được dùng phổ biến là độ C (°C).
Dụng cụ đo nhiệt độ không khí là nhiệt kế. Có hai loại nhiệt kế thường dùng là nhiệt kế có bầu thuỷ ngân (hoặc rượu) và nhiệt kế điện tử.
Ở các trạm khí tượng, nhiệt kế được đặt trong lều khí tượng sơn màu trắng (hình 3), cách mặt đất 1,5 m. Nhiệt độ không khí được đo ít nhất 4 lần trong ngày (ở Việt Nam vào các thời điểm: 1, 7, 13, 19 giờ).
Em có biết?
Nhiệt độ trung bình ngày là giá trị trung bình của 4 lần đo trong ngày. Nhiệt độ trung bình tháng là giá trị trung bình của nhiệt độ các ngày trong tháng. Nhiệt độ trung bình năm là giá trị trung bình của nhiệt độ 12 tháng trong năm.
Hình 1. Nhiệt kế treo tường
Em hãy đọc giá trị nhiệt độ không khí hiển thị trên nhiệt kế ở hình 1.
Ở trạm khí tượng Láng (Hà Nội), kết quả đo nhiệt độ ở bốn thời điểm trong ngày 25 tháng 7 năm 2019 lần lượt là 27°C, 27°C, 32°C, 30°C. Hãy cho biết nhiệt độ không khí trung bình của ngày hôm đó.
b) Sự thay đổi nhiệt độ không khí trên bề mặt Trái Đất theo vĩ độ Không khí ở các vùng vĩ độ thấp nóng hơn không khí ở các vùng vĩ độ cao. Ở các vùng vĩ độ thấp
b) Sự thay đổi nhiệt độ không khí trên bề mặt Trái Đất theo vĩ độ
Không khí ở các vùng vĩ độ thấp nóng hơn không khí ở các vùng vĩ độ cao. Ở các vùng vĩ độ thấp quanh năm có góc chiếu của tia sáng mặt trời với mặt đất lớn nên nhận được nhiều nhiệt, không khí trên mặt đất nóng. Càng lên gần cực, góc chiếu của tia sáng mặt trời càng nhỏ, mặt đất nhận được ít nhiệt hơn, không khí trên mặt đất cũng ít nóng hơn.
Hình 2. Nhiệt độ không khí trung bình năm của một số địa điểm trên Trái Đất
Hình 3. Một góc vườn khí tượng
Quan sát hình 2 và đọc thông tin mục 1b), em hãy nhận xét sự thay đổi nhiệt độ không khí trung bình năm giữa các địa điểm. Giải thích nguyên nhân của sự thay đổi đó.
2. Mây và mưa
a) Quá trình hình thành mây và mưa. Cách sử dụng ẩm kế
Không khí liên tục được cung cấp hơi nước do quá trình bốc hơi từ đại dương và bề mặt đất. Vì vậy, trong không khí bao giờ cũng chứa một lượng hơi nước nhất định, tạo nên độ ẩm không khí. Dụng cụ để đo độ ẩm không khí gọi là ẩm kế, đơn vị thường dùng là %. Tuy nhiên, sức chứa hơi nước của không khí là có hạn. Khi không khí đã chứa được lượng hơi nước tối đa, không thể chứa thêm được nữa, người ta nói không khí đã bão hoà hơi nước (độ ẩm là 100%).
Nếu không khí đã bão hoà hơi nước mà vẫn tiếp tục được bổ sung hơi nước hoặc bị lạnh đi thì sẽ xảy ra hiện tượng hơi nước ngưng tụ thành các hạt nước nhỏ, nhẹ.
Nếu không khí đã bão hoà hơi nước mà vẫn tiếp tục được bổ sung hơi nước hoặc bị lạnh đi thì sẽ xảy ra
hiện tượng hơi nước ngưng tụ thành các hạt nước nhỏ, nhẹ. Các hạt nước này tập hợp lại thành từng đám gọi là mây.
Cho biết giá trị độ ẩm không khí hiển thị trên hình 4 . Còn bao nhiêu % nữa thì độ ẩm không khí sẽ đạt mức bão hoà?
Đọc thông tin trong mục a và quan sát hình 5, em hãy mô tả quá trình hình thành mây và mưa. Gợi ý:
Hình 4. Nhiệt - ẩm kế điện tử
Hơi nước trong không khí được cung cấp từ
những nguồn nào? - Khi nào hơi nước ngưng tụ thành mây? - Khi nào mây tạo thành mưa?
Hơi nước ngưng tụ thành mây
Các hạt nước trong mây
lớn dần và, Do sự đốt nóng
khi đủ nặng, của Mặt Trời,
sẽ rơi xuống, nước từ sông, hồ,
thành mưa., đại dương,… bốc hơi, cung
cấp hơi nước cho khí quyển.
Cơ thể sinh vật thoát hơi cũng cung cấp hơi nước cho khí quyển.
Hình 5. Quá trình hình thành mây và mưa
b) Sự phân bố lượng mưa trung bình năm trên Trái Đất
Lượng mưa trung bình năm phân bố không đều trên bề mặt Trái Đất. Trong khi phần lớn khu vực Xích đạo có lượng mưa trên 2 000 mm/năm, thì hầu hết khu vực chí tuyến và vùng cực chỉ có lượng mưa dưới 500 mm/năm. Lượng mưa ở vùng ôn đới thay đổi tuỳ khu vực, dao động từ 500 đến hơn 1 000 mm/năm.
BẮC BĂNG DƯƠNG 60° Vòng cực Bắc 30° Chí tuyến Bắc 0° Xích đạo 30° Chi tuyến Nam 60° Vòng cực Nam 180° 150° 120° 90° 60° 30° 0° 30° 60° 90° 120° 150° 180° ĐẠI TÂ
BẮC BĂNG DƯƠNG
60°
Vòng cực Bắc
30°
Chí tuyến Bắc
0°
Xích đạo
30°
Chi tuyến Nam
60°
Vòng cực Nam
180° 150° 120° 90° 60° 30° 0° 30° 60° 90° 120° 150° 180°
ĐẠI
TÂY
ẤN ĐỘ
THÁI
BÌNH
DƯƠNG
NAM ĐẠI DƯƠNG
180° 150° 120° 90° 60° 30° 0° 30° 60° 90° 120° 150° 180°
Hình 6. Phân bố lượng mưa trung bình năm trên Trái Đất
Dưới 200 mm/năm
Từ 200 đến 500 mm/năm
Từ 501 đến 1000 mm/năm
Từ 1001 đến 2000 mm/năm
Trên 2000 mm/năm
2 000 0 2 000 4 000 6 000 8 000 km
? Hãy xác định trên bản đồ hình 6:
– Những vùng có lượng mưa trung bình năm trên 2 000 mm.
– Những vùng có lượng mưa trung bình năm dưới 200 mm.
Em có biết?
Nếu lấy tổng lượng mưa năm trong nhiều năm của một địa phương cộng lại, rồi chia cho số năm sẽ có lượng mưa trung bình năm của địa phương đó.
Luyện tập và Vận dụng
Cho bảng số liệu sau:
NHIỆT ĐỘ TRUNG BÌNH CÁC THÁNG CỦA TRẠM KHÍ TƯỢNG A
(Đơn vị: °C)
Tháng, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12
Nhiệt độ, 25,8, 26,7, 27,9, 28,9, 28,3, 27,5, 27,1, 27,1, 26,8, 26,7, 26,4, 25,7
Tính nhiệt độ trung bình năm của trạm.
Em hãy nêu ví dụ cụ thể về ảnh hưởng của mưa đến sản xuất nông nghiệp và đời sống.
Theo dõi bản tin dự báo thời tiết trong một ngày. Cho biết nhiệt độ không khí cao nhất và nhiệt độ không khí thấp nhất, sự chênh lệch nhiệt độ trong ngày ở bản tin đó.
Bài 17. Thời tiết và khí hậu. Biến đổi khí hậu Học xong bài này, em sẽ: Phân biệt được thời tiết và khí hậu. Trình bày được khái quát đặc điểm của một trong các
Bài 17. Thời tiết và khí hậu. Biến đổi khí hậu
Học xong bài này, em sẽ:
Phân biệt được thời tiết và khí hậu.
Trình bày được khái quát đặc điểm của một trong các đới khí hậu trên Trái Đất.
Nêu được một số biểu hiện của biến đổi khí hậu.
Trình bày được một số biện pháp phòng tránh thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu.
Vào một ngày có nắng nhẹ, không mưa
Khí hậu hôm nay thật là đẹp!
Thời tiết hôm nay thật là đẹp!
Theo em, bạn nào nói đúng?
1. Khái niệm về thời tiết và khí hậu
Thời tiết là trạng thái của khí quyển tại một thời điểm và khu vực cụ thể được xác định bằng nhiệt độ, độ ẩm, mưa, mây, gió,... Thời tiết luôn thay đổi.
Dưới đây là một bản tin dự báo thời tiết ở một địa điểm:
Thời gian, Thứ Ba, 06/03/2018, Thứ Tư, 07/03/2018, Thứ Năm, 08/03/2018, Thứ Sáu, 09/03/2018
Thời tiết, Mưa rào nhẹ, Có lúc có mưa, Có mưa, Ít mây, trời nắng
Nhiệt độ (°C) thấp nhất, 21, 23, 18, 17
Nhiệt độ (°C) cao nhất, 26, 29, 23, 21
Độ ẩm (%), 80, 75, 77, 65
Gió, Đông bắc, Đông bắc, Đông bắc, Đông bắc
? Dựa vào bản tin dự báo thời tiết ở trên, em hãy:
– Nêu những yếu tố được sử dụng để biểu hiện thời tiết.
– Mô tả đặc điểm thời tiết của từng ngày trong bảng.
Khi hậu ở một nơi là tổng hợp các yếu tố thời tiết (nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, gió,...) của nơi đó, trong một thời gian dài và đã trở thành quy luật.
? Hãy cho biết trong tình huống ở đầu bài, bạn nào là người nói đúng.
Em có biết?
Người ta quan trắc nhiệt độ, độ ẩm, khí áp, gió, mây, mưa, các hiện tượng thời tiết,... tại các trạm khí tượng vào cùng những thời điểm nhất định trên toàn thế giới (ít nhất 4 lần, vào lúc 0, 6, 12, 18 giờ GMT).
2. Các đới khí hậu trên Trái đất Đới lạnh Trên Trái Đất có năm đới khí hậu: - Đới nóng (nhiệt đới) quanh năm nóng, nhiệt độ trung Đới ôn hoà bình năm không thấp
2. Các đới khí hậu trên Trái đất
Đới lạnh
Trên Trái Đất có năm đới khí hậu: - Đới nóng (nhiệt đới) quanh năm nóng, nhiệt độ trung Đới ôn hoà bình năm không thấp hơn 20o C. Lượng mưa trung bình năm từ 1 000 mm đến trên 2 000 mm. Gió thổi Đới nóng thường xuyên là gió Mậu dịch. - Hai đới ôn hoà (ôn đới) có nhiệt độ không khí trung bình năm dưới 20o C, tháng nóng nhất không thấp Đới ôn hoà hơn 10o C. Các mùa trong năm rất rõ rệt. Lượng mưa
Đới lạnh
trung bình năm dao động từ 500 mm đến 1 000 mm. Gió thổi thường xuyên là gió Tây ôn đới. Hình 1. Các đới khí hậu - Hai đới lạnh (hàn đới) là khu vực có băng tuyết trên Trái Đất hầu như quanh năm, nhiệt độ trung bình của tất cả các tháng trong năm đều dưới 10oC. Lượng mưa trung bình năm dưới 500 mm. Gió thổi thường xuyên là gió Đông cực.
1. Xác định trên hình 1 phạm vi của năm đới khí
hậu trên Trái Đất.
2. Hãy lựa chọn và trình bày khái quát đặc điểm
của một đới khí hậu.
3. Biến đổi khí hậu
a) Biểu hiện của biến đổi khí hậu
Biến đổi khí hậu là sự thay đổi của khí hậu trong một khoảng thời gian dài do tác động của các điều kiện tự nhiên và hoạt động của con người, biểu hiện bởi sự nóng lên toàn cầu, mực nước biển dâng và gia tăng các hiện tượng khí tượng thuỷ văn cực đoan. Ngày nay, biến đổi khí hậu diễn ra ngày càng nhanh, do con người đưa vào khí quyển ngày càng nhiều khí Hình 2. Lòng hồ vào mùa cạn nhà kính (carbonic, metan,…). ở Buốc-ki-na Pha-xô, phía nam
hoang mạc Xa-ha-ra
Dựa vào thông tin trong mục a và hình 2, 3, em hãy nêu một số biểu hiện của biến đổi khí hậu.
b) Phòng tránh thiên tai và ứng phó với biến đổi
khí hậu
Biến đổi khí hậu làm cho thiên tai xảy ra ngày càng nhiều và khốc liệt. Để phòng tránh thiên tai hiệu quả, chúng ta cần thực hiện một số yêu cầu: Trước khi thiên tai xảy ra cần có các biện pháp chủ động phòng ngừa (gia cố nhà cửa, bảo quản đồ đạc, sơ tán người và tài sản,…); khi thiên tai xảy ra cần theo dõi để ứng phó kịp thời, đảm bảo an toàn cá nhân,…; Hình 3. Băng tan ở vùng cực Bắc
sau khi thiên tai xảy ra cần nhanh chóng khắc phục hậu quả (dọn dẹp, vệ sinh, phòng chống dịch bệnh,…). Có những hành động rất nhỏ nhưng đóng góp vào việc giảm
sau khi thiên tai xảy ra cần nhanh chóng khắc phục hậu quả (dọn dẹp, vệ sinh, phòng chống dịch bệnh,…).
Có những hành động rất nhỏ nhưng đóng góp vào việc giảm lượng khí nhà kính đưa vào khí quyển, qua đó làm giảm nhẹ biến đổi khí hậu như: sử dụng tiết kiệm và hiệu quả năng lượng, sử dụng phương tiện giao thông công cộng, hạn chế dùng túi ni-lông, tích cực trồng cây xanh, bảo vệ rừng,…
Hình 4. Một số cách để giảm nhẹ biến đổi khí hậu
Tăng cường áp dụng những thành tựu của khoa học công nghệ vào cuộc sống để hạn chế những tác động của thiên tai cũng như thích ứng với biến đổi khí hậu. Tích cực tuyên truyền về bảo vệ môi trường và phòng chống thiên tai cho bạn bè, người thân và cộng đồng dân cư để có nhận thức đầy đủ về nguyên nhân, hậu quả của thiên tai và biến đổi khí hậu.
Nêu một số biện pháp để sử dụng tiết kiệm và hiệu quả năng lượng.
Dựa vào hình 4 và hiểu biết của bản thân, em hãy nêu một số biện pháp để giảm nhẹ biến đổi khí hậu.
Hãy nêu một số giải pháp cụ thể để phòng tránh bão.
Luyện tập và Vận dụng
1. Trình lạnh 2. Cuối thuỷ 15o chiều với Chọn 3. Em phần 4. Em và xung, bày khái quát đặc điểm khí hậu của đới ôn hoà (ôn đới) hoặc đới (hàn đới). tuần, lớp em dự định tổ chức đi dã ngoại một ngày. Đài khí tượng văn có dự báo thời tiết ngày hôm đó như sau: nhiệt độ thấp nhất là C, nhiệt độ cao nhất là 23oC; sáng sớm có sương mù, trời lạnh; trưa hửng nắng, có lúc có mưa. Em cần chuẩn bị những gì để phù hợp thời tiết của buổi dã ngoại đó? một trong hai nhiệm vụ sau: hãy nêu một số hoạt động mà bản thân và gia đình có thể làm để góp ứng phó với biến đổi khí hậu. hãy chuẩn bị một số nội dung để tuyên truyền về biến đổi khí hậu ứng phó với biến đổi khí hậu cho gia đình cũng như những người quanh.
Thực hành: Phân tích biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa Học xong bài này, em sẽ: Phân tích được biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa. Xác định được đặc điểm về nhiệt độ và lượn
Thực hành: Phân tích biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa
Học xong bài này, em sẽ:
Phân tích được biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa.
Xác định được đặc điểm về nhiệt độ và lượng mưa của một số địa điểm trên bản đồ khí hậu thế giới.
1. Hướng dẫn đọc biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa
Quan sát hình 1, em hãy cho biết:
Trục bên tay trái thể hiện yếu tố nào. Đơn vị đo của yếu tố đó.
Trục bên tay phải thể hiện yếu tố nào. Đơn vị đo của yếu tố đó.
Biểu đồ cột màu xanh thể hiện yếu tố nào.
Đường biểu diễn màu đỏ thể hiện yếu tố nào.
Trục ngang thể hiện yếu tố nào.
Nhiệt độ (°C) Lượng mưa (mm)
T=23,8°C P=1684 mm
40 400
35
30 300
25
20 200
15
10 100
5
0 0
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Tháng
- Nhiệt độ [ ] Lượng mưa
T: Nhiệt độ trung bình năm
P: Lượng mưa trung bình năm
Hình 1. Biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa tại trạm Láng (Hà Nội)
2. Nội dung thực hành
Quan sát hình 2, 3, em hãy:
Xác định vị trí của các địa điểm trên bản đồ (thuộc đới khí hậu nào).
Hoàn thành bảng gợi ý theo mẫu sau vào vở để đọc được biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa của Tích-xi, Xơ-un, Ma-ni-la.
Tích-xi, Xơ-un, Ma-ni-la
Về nhiệt độ
Nhiệt độ tháng cao nhất (°C)
Nhiệt độ tháng thấp nhất (°C)
Biên độ nhiệt độ năm (°C)
Nhiệt độ trung bình năm (°C)
Về lượng mưa
Lượng mưa tháng cao nhất (mm)
Lượng mưa tháng thấp nhất (mm)
Lượng mưa trung bình năm (mm)
Nêu đặc điểm về nhiệt độ, lượng mưa của ba địa điểm trên.
T = -12,8 °C P = 321 mm Tích-xi T = 13,3 °C P = 1373 mm Xơ-un T = 27,3 °C P = 2047 mm Ma-ni-la Nhiệt độ | Lượng mưa Hình 2. Biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa của một
T = -12,8 °C
P = 321 mm
Tích-xi
T = 13,3 °C
P = 1373 mm
Xơ-un
T = 27,3 °C
P = 2047 mm
Ma-ni-la
Nhiệt độ | Lượng mưa
Hình 2. Biểu đồ nhiệt độ, lượng mưa của một số địa điểm
Đới nóng
Đới ôn hoà
Đới lạnh
Hình 3. Các đới khí hậu trên Trái Đất
Chương 5 NƯỚC TRÊN TRÁI ĐẤT Hành tinh của chúng ta nhìn từ ngoài không gian nổi bật lên bởi màu xanh của nước biển và đại dương. Lớp nước này là một trong những
Chương 5
NƯỚC TRÊN
TRÁI ĐẤT
Hành tinh của chúng ta nhìn từ ngoài không gian nổi bật lên bởi màu xanh của nước biển và đại dương. Lớp nước này là một trong những điều kiện để tạo nên sự sống của muôn loài, điểm khác biệt của Trái Đất so với các hành tinh khác trong hệ Mặt Trời.
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ:
Các thành phần chủ yếu của thuỷ quyển
Vòng tuần hoàn nước
Sông, hồ và việc sử dụng nước sông, hồ
Nước ngầm và băng hà
Biển và đại dương. Một số đặc điểm của môi trường biển
Bài 19 Học xong bài này, em sẽ:  Kể tên được các thành phần chủ yếu của thuỷ quyển.  Mô tả được vòng tuần hoàn lớn của nước. THUỶ QUYỂN VÀ VÒNG TUẦN HOÀN LỚN
Bài 19
Học xong bài này, em sẽ:
 Kể tên được các
thành phần chủ yếu của thuỷ quyển.  Mô tả được vòng tuần
hoàn lớn của nước.
THUỶ QUYỂN VÀ VÒNG TUẦN HOÀN LỚN CỦA NƯỚC
Cậu nói đúng,
nhưng vẫn còn thiếu!
1. Thuỷ quyển
Thuỷ quyển là toàn bộ lớp nước bao quanh Trái Đất, nằm trên bề mặt và bên trong của vỏ Trái Đất; gồm nước ở các đại dương, biển, sông, hồ, đầm lầy, nước dưới đất (nước ngầm), tuyết, băng và hơi nước trong khí quyển,...
Nước có ở sông,
hồ, ao, biển.
Theo em, nước còn có ở những nơi nào nữa? ???
Em có biết?
Nước là nhu cầu cơ bản của sự sống. Hơn 2/3 bề mặt Trái Đất được bao phủ bởi nước. Tuy nhiên, lượng nước ngọt có thể sử dụng cho sinh hoạt và sản xuất lại rất ít và ngày càng suy giảm về chất lượng.
Hình 1. Tỉ lệ các thành phần của thuỷ quyển
Quan sát hình 1 và đọc thông tin trong mục 1, em hãy: - Kể tên các thành phần chủ yếu của thuỷ quyển. - Cho biết nước ngọt tồn tại dưới những dạng nào.
Nêu tỉ lệ của từng dạng.
2. Vòng tuần hoàn lớn của nước Nước trong thiên nhiên không ngừng vận động và chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác, tạo nên vòng tuần hoàn. Nước luôn d
2. Vòng tuần hoàn lớn của nước
Nước trong thiên nhiên không ngừng vận động và chuyển từ trạng thái này sang trạng thái khác, tạo nên vòng tuần hoàn. Nước luôn di chuyển giữa đại dương, lục địa và khí quyển.
Hình 2. Vòng tuần hoàn lớn của nước
? Quan sát sơ đồ hình 2 và kết hợp với hiểu biết của em, hãy:
– Cho biết nước mưa rơi xuống bề mặt đất sẽ tồn tại ở những đâu.
– Mô tả vòng tuần hoàn lớn của nước.
Em có biết?
Các quá trình chuyển trạng thái của nước bao gồm: lỏng thành hơi là bốc hơi, hơi thành lỏng là ngưng tụ, rắn chuyển thành lỏng là tan chảy, lỏng thành rắn là đông đặc,...
Luyện tập và Vận dụng
Nước trong các sông, hồ có tham gia vào vòng tuần hoàn lớn của nước không? Vì sao?
Nguồn nước ngọt ở Việt Nam đang bị ô nhiễm nghiêm trọng. Em hãy tìm hiểu và cho biết tình trạng đó dẫn đến những hậu quả gì.
Bài 20. Sông và hồ. Nước ngầm và băng hà Học xong bài này, em sẽ: Mô tả được các bộ phận của một dòng sông lớn, mối quan hệ giữa mùa lũ của sông với các nguồn c
Bài 20. Sông và hồ. Nước ngầm và băng hà
Học xong bài này, em sẽ:
Mô tả được các bộ phận của một dòng sông lớn, mối quan hệ giữa mùa lũ của sông với các nguồn cấp nước sông.
Nêu được tầm quan trọng của việc sử dụng tổng hợp nước sông, hồ.
Nêu được tầm quan trọng của nước ngầm và băng hà.
Nước sông, hồ, nước ngầm và băng hà là nguồn nước ngọt chính trên Trái Đất. Các nguồn nước này có vai trò như thế nào đối với tự nhiên và đời sống con người? Làm thế nào để sử dụng chúng đạt hiệu quả cao?
1. Sông, hồ
a) Sông
Sông là dòng chảy thường xuyên tương đối lớn trên bề mặt lục địa và đảo, được các nguồn nước mưa, nước ngầm, nước băng tuyết tan nuôi dưỡng.
Mỗi con sông đều có một vùng đất cung cấp nước thường xuyên cho nó gọi là lưu vực sông. Một hệ thống sông gồm sông chính, phụ lưu là sông đổ nước vào sông chính và chi lưu là các sông thoát nước cho sông chính.
Hình 1. Mô hình hệ thống sông
Em có biết?
Sông A-ma-dôn là con sông có lưu vực rộng nhất và lưu lượng nước nhiều nhất thế giới. Vào mùa lũ, chỗ rộng nhất của sông có thể lên đến hơn 40 km. Vì thế, người ta còn gọi nó là "sông biển".
Đọc thông tin trong mục a và quan sát hình 1, em hãy mô tả các bộ phận của một dòng sông lớn.
Em hãy nêu mối quan hệ giữa mùa lũ của sông với nguồn cung cấp nước sông.
Trong một năm, mực nước sông thường thay đổi theo mùa. Vào mùa lũ mực nước trong lòng sông dâng cao, vào mùa cạn mực nước trong lòng sông hạ thấp. Với những sôn
Trong một năm, mực nước sông thường thay đổi theo mùa. Vào mùa lũ mực nước trong lòng sông dâng cao, vào mùa cạn mực nước trong lòng sông hạ thấp. Với những sông có nguồn cung cấp nước chủ yếu từ mưa thì mùa lũ trùng với mùa mưa, mùa cạn trùng với mùa khô. Với những sông có nguồn cung cấp nước chủ yếu là tuyết tan thì mùa lũ trùng với mùa xuân, còn những sông có nguồn cung cấp nước chủ yếu từ băng tan thì mùa lũ vào đầu mùa hạ.
Những sông có nhiều nguồn cung cấp nước khác nhau thì mùa lũ phức tạp hơn. Sông ngòi đem lại nhiều lợi ích cho con người, tuy nhiên cũng gây ra lụt lội ảnh hưởng đến sản xuất, gây thiệt hại về người và tài sản.
Em có biết?
Hồ là vùng trũng Trái Đất khác, chứa nước trên bề mặt Trái Đất, không trực tiếp thông với biển. Các hồ trên nhau về nguồn gốc hình thành, hình dạng và kích thước.
Hồ Cra-tơ ở Hoa Kỳ là hồ hình thành từ Hồ Tây ở Hà Nội là hồ móng ngựa miệng núi lửa đã tắt gần 7 000 năm trước được hình thành từ một khúc uốn của
sông Hồng
b) Sử dụng tổng hợp nước sông, hồ
Nước sông, hồ được con người sử dụng vào nhiều mục đích: giao thông, du lịch, nước cho sinh hoạt, tưới tiêu, đánh bắt và nuôi trồng thuỷ sản, làm thuỷ điện. Trước đây, nước sông, hồ chủ yếu được sử dụng vào các mục đích đơn lẻ (hoặc cho giao thông, hoặc để tưới tiêu, hoặc để nuôi trồng thuỷ sản,…) dẫn tới lãng phí, thiếu hiệu quả, gây ô nhiễm nguồn nước. Để khắc phục tình trạng đó, người ta đã sử dụng tổng hợp nước sông, hồ. Việc sử dụng tổng hợp nước sông, hồ sẽ mang lại hiệu quả kinh tế cao, hạn chế sự lãng phí nước và góp phần bảo vệ tài nguyên nước.
Em hãy cho biết nước sông, hồ có vai trò như thế nào đối với đời sống và sản xuất.
Đọc thông tin trong mục b, quan sát hình 2 và dựa vào hiểu biết của em, hãy cho biết việc sử dụng tổng hợp nước sông, hồ có thể mang lại những lợi ích gì. Nêu ví dụ.
Em có biết? Hồ thuỷ điện Hoà Bình được xây dựng tại tỉnh Phú Thọ, trên sông Đà. Đây là nhà máy thuỷ điện lớn nhất Việt Nam từ năm 1994 đến năm 2012. Hồ thuỷ điệ
Em có biết?
Hồ thuỷ điện Hoà Bình được xây dựng tại tỉnh Phú Thọ, trên sông Đà. Đây là nhà máy thuỷ điện lớn nhất Việt Nam từ năm 1994 đến năm 2012. Hồ thuỷ điện Hoà Bình có nhiệm vụ phòng chống lũ lụt cho vùng đồng bằng sông Hồng; là nguồn cung cấp điện chủ lực cho điện lưới quốc gia; hồ góp phần quan trọng vào việc cung cấp nước tưới cho sản xuất nông nghiệp ở vùng hạ lưu sông Hồng; hồ cũng cải thiện việc đi lại bằng đường thuỷ ở cả thượng lưu và hạ lưu.
a) Đập thuỷ điện
b) Điểm du lịch ven hồ c) Nuôi cá trên hồ
Hình 2. Sử dụng tổng hợp nước hồ thuỷ điện Hoà Bình
2. Nước ngầm (nước dưới đất) Nước ngầm là nước nằm trong tầng chứa nước thường xuyên dưới bề mặt đất. Nước ngầm được tạo nên chủ yếu bởi nước mưa, nước sông, hồ
2. Nước ngầm (nước dưới đất)
Nước ngầm là nước nằm trong tầng chứa nước thường xuyên dưới bề mặt đất. Nước ngầm được tạo nên chủ yếu bởi nước mưa, nước sông, hồ,... thấm xuống đất.
Lượng nước ngầm nhiều hay ít, mực nước ngầm nông hay sâu phụ thuộc vào địa hình, nguồn cung cấp nước và lượng bốc hơi,...
Nước ngầm là nguồn cung cấp nước sinh hoạt và nước tưới quan trọng trên thế giới. Nước ngầm góp phần ổn định dòng chảy của sông ngòi; đồng thời, cố định các lớp đất đá bên trên, ngăn chặn sự sụt lún.
Em có biết?
Nước ngầm từ xa xưa được con người khai thác để sử dụng trong sinh hoạt dưới dạng các giếng đào.
Hình 3. Sơ đồ sự hình thành nước ngầm
Dựa vào hình 3, em hãy cho biết nước ngầm được hình thành như thế nào.
Nước ngầm chủ yếu được sử dụng vào mục đích gì?
Nêu một số biện pháp sử dụng hợp lí và bảo vệ nước ngầm.
Em có biết? Vào thời kì triển nhất, mực thấp hơn hiện nay và gần 30% diện lục địa bị các che lấp., băng phát nước biển 120 m tích các sông băng 3. Băng hà (sông
Em có biết?
Vào thời kì triển nhất, mực thấp hơn hiện nay và gần 30% diện lục địa bị các che lấp., băng phát nước biển 120 m tích các sông băng
3. Băng hà (sông băng)
Trên Trái Đất, 10% diện tích lục địa được bao phủ bởi băng hà. Trong đó, 99% khối lượng băng nằm tại châu Nam Cực và đảo Grơn-len, 1% còn lại thuộc về các sông băng phân bố rải rác trên núi cao của các lục địa (hình 4). Băng hà góp phần điều hoà nhiệt độ trên Trái Đất, cung cấp nước cho các dòng sông. Băng hà chiếm gần 70% trữ lượng nước ngọt của Trái Đất và ít bị ô nhiễm. Nguồn nước ngọt này ngày càng trở nên quan trọng, khi lượng nước sạch ở sông, hồ, nước ngầm đang suy giảm cả về số lượng và chất lượng. Nêu vai trò của băng hà đối với tự nhiên và đời sống con người.
Hình 4. Sông băng trên dãy núi An-pơ
Luyện tập và Vận dụng
1. Chọn 2. 3., Em hãy kể tên các nguồn nước ngọt quan trọng trên Trái Đất và tầm quan trọng của chúng đối với con người. một trong hai nhiệm vụ sau: Thu thập thông tin và cho biết trong các sông: sông Đà, sông Luộc, sông Đuống, sông Lô, sông nào là phụ lưu, sông nào là chi lưu của sông Hồng. Việc khai thác nước ngầm vượt quá giới hạn cho phép sẽ gây ra hậu quả như thế nào?
Bài 21. Biển và đại dương Học xong bài này, em sẽ: Xác định được trên bản đồ các đại dương thế giới. Nêu được sự khác biệt về nhiệt độ, độ muối giữa vùng biển n
Bài 21. Biển và đại dương
Học xong bài này, em sẽ:
Xác định được trên bản đồ các đại dương thế giới.
Nêu được sự khác biệt về nhiệt độ, độ muối giữa vùng biển nhiệt đới và vùng biển ôn đới.
Trình bày được các hiện tượng sóng, thuỷ triều, dòng biển.
Nước mặn chiếm 97,5% khối nước trên Trái Đất, gần như toàn bộ nằm trong các biển và đại dương. Nước trong các biển và đại dương có nhiệt độ và độ muối khác nhau theo vĩ độ và luôn vận động.
1. Đại dương thế giới
Đại dương thế giới là lớp nước liên tục, bao phủ hơn 70% diện tích bề mặt Trái Đất, bao gồm: Thái Bình Dương, Đại Tây Dương, Ấn Độ Dương và Bắc Băng Dương.
Hình 1. Biển và đại dương trên thế giới
Em có biết?
Tháng 6 năm 2021, Hiệp hội Địa lí Quốc gia Hoa Kì chính thức công nhận Nam Đại Dương (Nam Băng Dương) là đại dương thứ năm trên thế giới.
❓ Xác định vị trí các đại dương trên hình 1. Cho biết mỗi đại dương tiếp giáp với các châu lục nào.
Em có biết? Lượng muối của thế giới nếu đem trên mặt lục địa một lớp dày hơn Ở đới lạnh, độ nước biển thấp băng tan và bốc vùng chí tuyến, cao do lượng bốc, đại
Em có biết?
Lượng muối của thế giới nếu đem trên mặt lục địa một lớp dày hơn Ở đới lạnh, độ nước biển thấp băng tan và bốc vùng chí tuyến, cao do lượng bốc, đại dương rải đều sẽ tạo nên 150 m. muối của do nước hơi ít. Ở độ muối hơi nhiều.
Em có biết?
Dấu hiệu sắp có sóng thần: - Chim chóc hoảng loạn
bay ra biển. - Nước biển nổi bong
bóng, có mùi khó chịu.
Mực nước biển hạ nhanh
đột ngột. Biện pháp ứng phó: - Loan báo nguy cơ sóng
thần cho người khác. - Nhanh chóng di chuyển xa khỏi bờ biển hoặc tới
những chỗ cao ở xa bờ.
2. Độ muối, nhiệt độ của nước biển
a) Độ muối
Nước ở biển và đại dương có vị mặn. Độ muối trung bình của nước đại dương là 35‰, tức là trung bình trong 1 ki-lô-gam nước đại dương có 35 gam muối. Độ muối của nước trong các vùng biển không giống nhau, tuỳ thuộc vào lượng nước sông chảy vào nhiều hay ít, lượng mưa và độ bốc hơi lớn hay nhỏ,… Ở vùng biển nhiệt đới, độ muối trung bình khoảng 35 - 36‰. Ở vùng biển ôn đới, độ muối trung bình khoảng 34 - 35‰.
b) Nhiệt độ
Nhiệt độ trung bình bề mặt toàn bộ đại dương thế giới là khoảng 17oC. Nhiệt độ trung bình nước biển trên mặt ở vùng nhiệt đới, dao động từ 24 - 27oC, ở vùng ôn đới, dao động từ 16 - 18oC. Dựa vào thông tin trong mục 2, em hãy nhận xét sự thay đổi của độ muối và nhiệt độ giữa vùng biển nhiệt đới với vùng biển ôn đới.
3. Một số dạng vận động của nước biển và
đại dương
a) Sóng biển
Đứng trên bờ biển, người ta thấy sóng ở ngoài khơi xô vào bờ, tạo cảm giác là nước di chuyển theo chiều ngang, nhưng thực chất nước chỉ dao động tại chỗ. Sóng biển chủ yếu được hình thành do tác động của gió. Gió thổi càng mạnh và thời gian càng lâu thì sóng biển càng lớn. Khi ngoài khơi xảy ra động đất hay núi lửa ngầm có thể xuất hiện những sóng dài đơn độc, di chuyển nhanh, vào đến bờ có thể cao trên 20 m, gọi là sóng thần. Sóng thần là thiên tai khủng khiếp, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản ở vùng ven biển.
b) Thuỷ triều Thuỷ triều là hiện tượng nước biển dâng cao và hạ thấp theo quy luật hằng ngày. Thuỷ triều hình thành do lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cùng vớ
b) Thuỷ triều
Thuỷ triều là hiện tượng nước biển dâng cao và hạ thấp theo quy luật hằng ngày. Thuỷ triều hình thành do lực hút của Mặt Trăng và Mặt Trời cùng với lực li tâm của Trái Đất. Mỗi tháng có hai lần thuỷ triều lên, xuống lớn nhất (triều cường) là các ngày trăng tròn hoặc không trăng; đồng thời có hai lần thuỷ triều lên, xuống nhỏ nhất (triều kém) là các ngày trăng khuyết.
? Đọc thông tin trong mục a, b và quan sát hình 2, em hãy trình bày hiện tượng sóng biển và hiện tượng thuỷ triều (biểu hiện, nguyên nhân,...).
Hình 2. Hiện tượng thuỷ triều ở vịnh Phăn-đi (Ca-na-đa)
Em có biết?
Có nơi mỗi ngày thuỷ triều lên, xuống hai lần (bán nhật triều), có nơi thuỷ triều chỉ lên, xuống mỗi ngày một lần (nhật triều) hoặc không đều (có ngày một lần, có ngày hai lần).
c) Dòng biển
Dòng biển là các dòng nước chảy trong biển và đại dương (giống như các dòng sông trên lục địa). Có hai loại dòng biển: dòng biển nóng (chảy từ vĩ độ thấp hơn đến vĩ độ cao hơn) và dòng biển lạnh (chảy từ vĩ độ cao hơn về vĩ độ thấp hơn). Dòng biển nóng hay lạnh là so với nhiệt độ nước biển xung quanh.
Dòng biển được hình thành chủ yếu do tác động của các loại gió thường xuyên trên bề mặt Trái Đất.
? 1. Em hãy cho biết thế nào là dòng biển.
2. Dựa vào hình 3, em hãy kể tên hai dòng biển nóng và hai dòng biển lạnh ở Thái Bình Dương và Đại Tây Dương.
Em có biết?
Ở những vùng ven biển có dòng biển nóng chảy qua có khí hậu ấm áp, mưa nhiều hơn và ngược lại. Những nơi gặp gỡ của các dòng biển nóng và lạnh cũng là những nơi có nguồn hải sản phong phú.
Hình 3. Các dòng biển trong đại dương thế giới Luyện, tập và Vận dụng 1. Em hãy phân biệt ba dạng vận động của nước biển và đại dương: sóng, thuỷ triều và dòng
Hình 3. Các dòng biển trong đại dương thế giới
Luyện, tập và Vận dụng
1. Em hãy phân biệt ba dạng vận động của nước biển và đại dương: sóng, thuỷ triều và dòng biển. Chọn một trong hai nhiệm vụ sau: 2. Sưu tầm thông tin về việc con người khai thác năng lượng từ sóng và thuỷ triều. 3. Hãy sưu tầm tư liệu về ảnh hưởng của dòng biển nóng và dòng biển lạnh đối với các vùng ven bờ nơi chúng chảy qua.
Bài 22. Lớp đất trên Trái Đất Đất vô cùng quan trọng cho sự sống trên Trái Đất. Đất hỗ trợ sinh trưởng của thực vật, các loài thực vật lại cung cấp thức ăn và o
Bài 22. Lớp đất trên Trái Đất
Đất vô cùng quan trọng cho sự sống trên Trái Đất. Đất hỗ trợ sinh trưởng của thực vật, các loài thực vật lại cung cấp thức ăn và oxy ($O_2$) cũng như hấp thụ carbonic ($CO_2$) cho con người.
Mỗi loại đất phù hợp với sự tồn tại và phát triển của một thảm thực vật riêng, đi kèm là hệ động vật thích nghi với môi trường đó.
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ:
Lớp đất trên Trái Đất
Sự sống trên hành tinh
Rừng nhiệt đới
Sự phân bố các đới thiên nhiên
Bài 22 Học xong bài này, em sẽ:  Nêu được các tầng đất và các thành phần chính của đất.  Trình bày được một số nhân tố hình thành đất.  Kể được tên và xác đị
Bài 22
Học xong bài này,
em sẽ:
 Nêu được các tầng đất
và các thành phần chính của đất.  Trình bày được một số
nhân tố hình thành đất.  Kể được tên và xác định
được trên bản đồ một số nhóm đất điển hình ở vùng nhiệt đới hoặc ở vùng ôn đới.
LỚP ĐẤT TRÊN TRÁI ĐẤT
Đất là một trong các thành phần tự nhiên của Trái Đất. Sự sống trên Trái Đất được bao bọc, nuôi dưỡng và phát triển nhờ đất. Em có biết: Đất gồm những thành phần nào? Đất được hình thành như thế nào? Trên Trái Đất có bao nhiêu nhóm đất điển hình?
1. Các tầng đất
Đất là lớp vật chất mỏng, vụn bở, bao phủ trên bề mặt các lục địa và đảo, được đặc trưng bởi độ phì. Khi ta đào đất theo chiều thẳng đứng sẽ thấy xuất hiện các tầng đất khác nhau. Ở các địa điểm khác nhau thì độ dày, màu sắc của các tầng đất cũng khác nhau, phản ánh quá trình hình thành và tính chất của đất.
Em có biết?
Độ phì là khả năng của đất cung cấp nước, chất dinh dưỡng và các yếu tố cần thiết khác như nhiệt độ, không khí,… cho cây sinh trưởng và phát triển.
Hình 2. Tỉ lệ trung bình 2. Tại sao chất hữu cơ chiếm tỉ lệ rất nhỏ trong đất các thành phần trong đất nhưng lại có ý nghĩa quan trọng đối với cây trồng?
Hình 1. Các tầng đất
Quan sát hình 1, em hãy kể tên các tầng đất.
Trong các tầng đất, tầng nào trực tiếp tác động đến sự sinh trưởng và phát triển của thực vật?
2. Thành phần của đất
Đất bao gồm nhiều thành phần: khoáng, chất hữu cơ, không khí và nước. Tỉ lệ các thành phần trong đất thay đổi tuỳ thuộc vào điều kiện hình thành đất ở từng nơi.
Quan sát hình 2, cho biết đất bao gồm những thành phần nào. Thành phần nào chiếm tỉ lệ lớn nhất trong đất?
3. Các nhân tố hình thành đất Đất được hình thành do tác động đồng thời của năm nhân tố: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình và thời gian. Đá mẹ là nguồn gốc sin
3. Các nhân tố hình thành đất
Đất được hình thành do tác động đồng thời của năm nhân tố: đá mẹ, khí hậu, sinh vật, địa hình và thời gian.
Đá mẹ là nguồn gốc sinh ra thành phần khoáng trong đất. Đất hình thành trên các loại đá mẹ khác nhau sẽ có tính chất và màu sắc khác nhau.
Khí hậu (đặc biệt là nhiệt độ và lượng mưa) tạo điều kiện thuận lợi hoặc gây khó khăn cho quá trình phân giải các chất khoáng và chất hữu cơ trong đất.
Sinh vật là nguồn gốc sinh ra thành phần hữu cơ trong đất. Vi sinh vật phân huỷ xác động, thực vật để hình thành mùn. Động vật sống trong đất có tác dụng làm đất tơi xốp hơn.
Địa hình (đặc biệt là độ cao và độ dốc) ảnh hưởng tới độ dày của tầng đất và độ phì của đất.
Thời gian: Trong cùng một điều kiện hình thành như nhau, nơi có thời gian hình thành đất lâu hơn, sẽ có tầng đất dày hơn.
? Dựa vào hình ảnh và thông tin trong mục 3, em hãy trình bày nhân tố hình thành đất mà em cho là quan trọng nhất và giải thích cho sự lựa chọn đó.
Em có biết?
Trong quá trình phát triển kinh tế, con người có thể làm cho đất tốt hơn nhưng cũng có thể làm cho đất xấu đi. Các hoạt động của con người như sử dụng thuốc trừ sâu, khai thác tài nguyên, chặt phá rừng,... đều làm cho đất mất chất dinh dưỡng, giảm độ phì. Ngược lại, việc phủ xanh đất trống đồi núi trọc, canh tác hợp lí, phát triển nông nghiệp bền vững,... sẽ làm tăng độ phì cho đất.
Hình 3. Đất ở vùng đồi núi Tây Nguyên, Việt Nam bị rửa trôi do độ dốc địa hình và mất lớp phủ thực vật
4. Một số nhóm đất điển hình trên Trái Đất
Dựa vào quá trình hình thành và tính chất đất mà người ta phân thành các nhóm đất khác nhau. Trong đó đất đen thảo nguyên ôn đới, đất pôt dôn và đất đỏ vàng nhiệt đới là một số nhóm đất điển hình.
Hình 4. Đất đen thảo nguyên ôn đới ở Liên bang Nga
Em có biết?
Đất đen thảo nguyên ôn đới giàu mùn, có màu đen đặc trưng và là loại đất tốt nhất thế giới.
Đất pôt dôn có đặc tính chua và nghèo mùn, ít dinh dưỡng.
Đất đỏ vàng nhiệt đới có quá trình tích tụ oxit sắt và nhôm mạnh làm cho đất có màu đỏ vàng, tầng đất dày, tương đối chua và ít dinh dưỡng.
Hình 5. Phân bố các nhóm đất điển hình trên Trái Đất Xác định trên hình 5 nơi phân bố chủ yếu của ba nhóm đất: đất đen thảo nguyên ôn đới, đất pốt dôn, đất đỏ v
Hình 5. Phân bố các nhóm đất điển hình trên Trái Đất
Xác định trên hình 5 nơi phân bố chủ yếu của ba nhóm đất: đất đen thảo nguyên ôn đới, đất pốt dôn, đất đỏ vàng nhiệt đới.
Dựa vào bản đồ hình 5, cho biết tên nhóm đất phổ biến ở nước ta.
Tại sao để bảo vệ đất, chúng ta phải phủ xanh đất trống, đồi núi trọc?
Con người có tác động như thế nào đến sự biến đổi đất?
Bài 23. Sự sống trên Trái Đất Học xong bài này, em sẽ: Nêu được ví dụ về sự đa dạng của thế giới sinh vật ở lục địa và đại dương. Các cơ thể sống tồn tại và phá
Bài 23. Sự sống trên Trái Đất
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được ví dụ về sự đa dạng của thế giới sinh vật ở lục địa và đại dương.
Các cơ thể sống tồn tại và phát triển ở các môi trường khác nhau đã tạo nên sự khác biệt, tính đa dạng của sinh vật trên Trái Đất. Vậy sự đa dạng của sinh vật trên Trái Đất biểu hiện như thế nào?
1. Sự đa dạng của sinh vật dưới đại dương
Sinh vật ở đại dương vô cùng phong phú, đa dạng. Ở các vĩ độ và độ sâu khác nhau sẽ có sự khác nhau về nhiệt độ, độ muối, áp suất, ánh sáng, nồng độ oxy,... dẫn đến sự đa dạng của các loài sinh vật.
Hình 1. Sinh vật dưới đại dương
Quan sát hình 1, em hãy kể tên một số loài sinh vật ở các vùng biển trong đại dương.
2. Sự đa dạng của sinh vật trên lục địa a) Thực vật Giới thực vật trên lục địa hết sức phong phú, đa dạng, có sự khác biệt rõ rệt giữa các đới khí hậu. Tuỳ theo
2. Sự đa dạng của sinh vật trên lục địa
a) Thực vật
Giới thực vật trên lục địa hết sức phong phú, đa dạng, có sự khác biệt rõ rệt giữa các đới khí hậu. Tuỳ theo điều kiện khí hậu (đặc biệt là nhiệt độ và lượng mưa) mà ở từng đới xuất hiện các kiểu thảm thực vật khác nhau. Ở đới nóng có rừng mưa nhiệt đới, rừng nhiệt đới gió mùa, xa van,… Ở đới ôn hoà có rừng lá rộng, rừng lá kim, thảo nguyên, rừng cận nhiệt đới,… Ở đới lạnh có thảm thực vật đài nguyên.
a) Rừng mưa nhiệt đới b) Xa van ở châu Phi c) Rừng lá kim d) Đài nguyên
ở Trung Mỹ ở châu Âu ở vùng cực
Hinh 2. Một số thảm thực vật trên lục địa
b) Động vật
Động vật chịu ảnh hưởng của khí hậu ít hơn thực vật, do động vật có thể di chuyển từ nơi này đến nơi khác. Giới động vật trên các lục địa cũng hết sức phong phú, đa rừng mưa nhiệt đới, có nhiều loài leo trèo giỏi, nhiều côn
trùng, chim, thú,...; xa van và thảo nguyên có nhiều loài ăn Ngựa vằn cỏ, chạy nhanh như ngựa, linh dương,… và các loài ăn thịt như sư tử, linh cẩu,… Ở đới lạnh là các loài động vật thích nghi với khí hậu lạnh bằng cách ngủ đông hay di cư theo mùa như gấu trắng, ngỗng trời,… Ở sa mạc có các loài chịu được nóng và khô hạn như bọ cạp, rắn, lạc đà,…
Đọc thông tin và các hình ảnh trong mục 2, em hãy:
Kể tên một số loài thực vật, động vật ở các đới mà em biết.
Nêu sự khác nhau về thực vật giữa rừng mưa nhiệt đới với rừng lá kim và đài nguyên. Tuần lộc
Hãy trình bày sự đa dạng của sinh vật trên Trái Đất.
Có nhiều loài sinh vật đang đứng trước nguy cơ bị tuyệt chủng. Theo em nguyên nhân do đâu? Hãy nêu một số biện pháp để bảo vệ các loài đó.
Bài 24. Rừng nhiệt đới Học xong bài này, em sẽ: Trình bày được đặc điểm của rừng nhiệt đới. Có ý thức bảo vệ rừng. Trong các thảm thực vật ở đới nóng, rừng nhiệ
Bài 24. Rừng nhiệt đới
Học xong bài này, em sẽ:
Trình bày được đặc điểm của rừng nhiệt đới.
Có ý thức bảo vệ rừng.
Trong các thảm thực vật ở đới nóng, rừng nhiệt đới có vai trò hết sức quan trọng đối với môi trường trên Trái Đất. Rừng nhiệt đới có đặc điểm gì? Cần làm gì để bảo vệ rừng nhiệt đới?
1. Đặc điểm rừng nhiệt đới
Rừng nhiệt đới trải từ vùng Xích đạo đến hết vành đai nhiệt đới ở cả bán cầu Bắc và bán cầu Nam, với đặc trưng khí hậu: nhiệt độ trung bình năm trên 21°C, lượng mưa trung bình năm trên 1 700 mm. Rừng gồm nhiều tầng; trong rừng có nhiều loài cây thân gỗ, dây leo chằng chịt; phong lan, tầm gửi, địa y bám trên thân cây. Động vật rất phong phú, nhiều loài sống trên cây, leo trèo giỏi như khỉ, vượn,... nhiều loài chim ăn quả có màu sắc sặc sỡ,...
Tuỳ theo sự phân bố lượng mưa trong năm, rừng nhiệt đới được chia thành hai kiểu chính:
– Rừng mưa nhiệt đới: được hình thành ở nơi mưa nhiều quanh năm, chủ yếu phân bố ở lưu vực sông A-ma-dôn (Nam Mỹ), lưu vực sông Công-gô (châu Phi) và một phần Đông Nam Á. Rừng rậm rạp, có 4 – 5 tầng.
– Rừng nhiệt đới gió mùa phát triển ở những nơi có một mùa mưa và một mùa khô rõ rệt (Đông Nam Á, Đông Ấn Độ,...). Phần lớn các cây trong rừng rụng lá vào mùa khô. Cây trong rừng thấp hơn và ít tầng hơn ở rừng mưa nhiệt đới.
Hình 1. Cấu trúc rừng mưa nhiệt đới
Em hãy cho biết nơi phân bố của rừng nhiệt đới. Dựa vào thông tin trong mục 1 và các hình 1, 2, 3, em hãy: - Trình bày đặc điểm của rừng nhiệt đới. - Nêu sự khá
Em hãy cho biết nơi phân bố của rừng nhiệt đới.
Dựa vào thông tin trong mục 1 và các hình 1, 2, 3, em hãy: - Trình bày đặc điểm của rừng nhiệt đới. - Nêu sự khác nhau của rừng mưa nhiệt đới và rừng nhiệt đới gió mùa.
Hình 2. Mùa mưa ở rừng nhiệt đới Hình 3. Mùa khô ở rừng nhiệt đới gió mùa Ben-gan gió mùa Ben-gan
Em có biết?
Rừng A-ma-dôn là rừng mưa nhiệt đới tạo ra khoảng 20% lượng oxy của Trái Đất và được coi là lá phổi của hành tinh. Các vụ cháy rừng xảy ra ở A-ma-dôn năm 2019 đã gây ra những tổn thất quy mô toàn cầu, tác động rất lớn đến biến đổi khí hậu, kéo theo những thảm hoạ môi trường nghiêm trọng.
2. Bảo vệ rừng nhiệt đới
Rừng nhiệt đới có vai trò hết sức quan trọng đối với việc ổn định khí hậu Trái Đất, đồng thời là nơi tồn đa dạng sinh học, nguồn dược liệu, thực phẩm gỗ,…Tuy nhiên, diện tích rừng nhiệt đới đang giảm mức báo động, mỗi năm mất đi khoảng 130 nghìn do cháy rừng và các hoạt động của con người. Vì vậy, mỗi chúng ta cần có hành động cụ thể như sử các sản phẩm có nguồn gốc từ rừng một cách tiết kiệm và hợp lí, đồng thời bảo vệ và phát triển rừng. Theo em, cần làm gì để bảo vệ rừng nhiệt đới?, bảo và ở km2 dụng
Hãy giải thích vì sao rừng nhiệt đới có nhiều tầng.
Ở Việt Nam, kiểu rừng nhiệt đới nào chiếm ưu thế? Em hãy tìm hiểu về kiểu rừng đó.
Bài 25. Sự phân bố các đới thiên nhiên trên Trái Đất Học xong bài này, em sẽ: Nêu được đặc điểm của các đới thiên nhiên trên Trái Đất. Xác định được trên bản đồ
Bài 25. Sự phân bố các đới thiên nhiên trên Trái Đất
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được đặc điểm của các đới thiên nhiên trên Trái Đất.
Xác định được trên bản đồ sự phân bố các đới thiên nhiên trên Trái Đất.
Điều kiện khí hậu ở đới nóng, đới ôn hoà, đới lạnh khác nhau dẫn đến các đặc điểm đất, sinh vật,... cũng khác nhau, hình thành nên các đới thiên nhiên. Các đới thiên nhiên trên Trái Đất khác nhau như thế nào?
Tương ứng với năm đới khí hậu là năm đới thiên nhiên trên Trái Đất: một đới nóng, hai đới ôn hoà và hai đới lạnh.
1. Đới nóng
Là nơi có nhiệt độ cao. Cảnh quan thiên nhiên thay đổi chủ yếu phụ thuộc vào chế độ mưa. Giới thực, động vật hết sức đa dạng, phong phú.
Hình 1. Xa van ở Tan-da-ni-a (Châu Phi)
Em có biết?
Ở xa van (đới nóng), mùa khô kéo dài, thực vật chủ yếu là các loài cỏ cao, lác đác xuất hiện cây thân gỗ ưa khô. Có các loài động vật ăn cỏ (voi, linh dương, ngựa vằn,...), các loài ăn thịt (sư tử, linh cẩu, kền kền,...),...
2. Đới ôn hoà
Có khí hậu mang tính trung gian giữa đới nóng và đới lạnh. Thiên nhiên đới ôn hoà thay đổi rõ rệt theo mùa. Cảnh quan thay đổi theo vĩ độ và ảnh hưởng của dòng biển nóng cùng gió Tây ôn đới.
3. Đới lạnh
Là xứ sở của băng tuyết, khí hậu vô cùng khắc nghiệt, tầng đất đài nguyên mỏng. Thực vật thấp lùn, chủ yếu là rêu, địa y và các loại cây thân thảo tồn tại trong mùa hạ ngắn ngủi, tạo nên cảnh quan đài nguyên. Động vật là các loài thích nghi được với khí hậu lạnh như gấu trắng, chim cánh cụt,...
Em có biết?
Rừng Tai-ga phân bố ở vùng ôn đới lạnh. Đây là rừng có diện tích rộng nhất trên Trái Đất (chiếm 9% diện tích Trái Đất). Đất pôt-dôn nghèo dinh dưỡng. Thực vật chủ yếu là cây lá kim: thông, linh sam, vân sam, tuyết tùng,... Động vật chủ yếu là sóc, nhím, gấu nâu, chó sói, hổ Xi-bia,...
1. Xác định trên bản đồ hình 2 phạm vi của các đới thiên nhiên trên Trái Đất. 2. Dựa vào kiến thức đã học và hình 1, hãy trình bày về đặc điểm của một đới thiên
1. Xác định trên bản đồ hình 2 phạm vi của các đới thiên nhiên trên Trái Đất.
2. Dựa vào kiến thức đã học và hình 1, hãy trình bày về đặc điểm của một đới thiên nhiên.
Hình 2. Các đới thiên nhiên trên Trái Đất
Luyện tập và Vận dụng
1. Quan sát hình 2 kết hợp với các kiến thức đã học, em hãy hoàn thành bảng sau vào vở:
CÁC ĐỚI THIÊN NHIÊN TRÊN TRÁI ĐẤT
Đới, Phạm vi, Khí hậu, Thực vật, động vật
Nóng
Ôn hoà
Lạnh
2. Tìm và xác định vị trí của nước ta trên hình 2. Từ đó, nêu một số đặc điểm của thiên nhiên Việt Nam.
Thực hành: Tìm hiểu môi trường tự nhiên địa phương Học xong bài này, em sẽ: Biết cách tìm hiểu môi trường tự nhiên qua tài liệu và tham quan địa phương. 1. Gợi
Thực hành: Tìm hiểu môi trường tự nhiên địa phương
Học xong bài này, em sẽ:
Biết cách tìm hiểu môi trường tự nhiên qua tài liệu và tham quan địa phương.
1. Gợi ý một số nội dung
Học sinh có thể chọn một trong các nội dung sau:
a) Nội dung 1: Địa hình
– Đặc điểm chung
– Các dạng địa hình chính
– Mối quan hệ giữa địa hình với các thành phần tự nhiên khác (khí hậu, sông ngòi, đất trồng, sinh vật)
b) Nội dung 2: Khí hậu
– Đặc điểm chung
– Các nét đặc trưng của khí hậu (nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, gió,...)
– Mối quan hệ giữa khí hậu và các thành phần tự nhiên khác (địa hình, sông ngòi, đất trồng, sinh vật)
c) Nội dung 3: Sông ngòi
– Mạng lưới sông ngòi
– Đặc điểm chính của sông ngòi (hướng dòng chảy, mùa lũ – mùa cạn)
– Mối quan hệ giữa sông ngòi với các thành phần tự nhiên khác (địa hình, khí hậu,...)
d) Nội dung 4: Đất
– Các loại đất. Đặc điểm chung của đất
– Phân bố đất ở địa phương
– Mối quan hệ giữa đất với các thành phần tự nhiên khác (địa hình, khí hậu, sông ngòi,...)
đ) Nội dung 5: Sinh vật
– Hiện trạng thảm thực vật tự nhiên (đặc biệt là độ che phủ)
– Các loài động vật hoang dã
– Mối quan hệ giữa thực vật với động vật, giữa sinh vật với các thành phần tự nhiên khác (khí hậu, đất,...)
Hình 1. Ngã ba sông Vĩnh Điện – Thu Bồn, Đà Nẵng
a) b) c) d) 2. Cách thức tiến hành Thành lập nhóm và lựa chọn nội dung Phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm Xác định thời gian và địa điểm tham quan
a) b) c) d)
2. Cách thức tiến hành
Thành lập nhóm và lựa chọn nội dung Phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm Xác định thời gian và địa điểm tham quan ở địa phương
Thu thập tài liệu và xử lí tài liệu
Thu thập tài liệu qua sách vở, mạng internet, cơ quan quản lí vấn đề ở địa phương. Tham quan, tìm hiểu thực tế địa phương. Tìm hiểu qua người dân địa phương (phương pháp xã hội học). Phân tích, tổng hợp, so sánh các kết quả đã tìm hiểu được.
đ) Viết báo cáo
Viết báo cáo Từ các tài liệu đã có, viết báo cáo theo gợi ý (nên viết ngắn gọn, súc tích): + Nêu ý nghĩa của việc tìm hiểu môi trường tự nhiên. + Nêu hiện trạng và nguyên nhân. + Một số giải pháp. Trình bày báo cáo + Phân công người báo cáo trước lớp.
Chuẩn bị nội dung kèm theo: tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ,...
Hình 2. Ruộng bậc thang ở Lào Cai, Việt Nam
Chương 7 CON NGƯỜI VÀ THIÊN NHIÊN Giữa con người và thiên nhiên luôn có mối quan hệ khăng khít. Môi trường thiên nhiên là điều kiện thường xuyên và cần thiết ch
Chương 7
CON NGƯỜI VÀ THIÊN NHIÊN
Giữa con người và thiên nhiên luôn có mối quan hệ khăng khít. Môi trường thiên nhiên là điều kiện thường xuyên và cần thiết cho sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người.
Chúng ta phải làm gì để bảo vệ thiên nhiên, không những cho sự tồn tại và phát triển của thế hệ chúng ta mà còn cho cả các thế hệ mai sau?
TRONG CHƯƠNG NÀY, EM SẼ TÌM HIỂU VỀ:
Dân số thế giới
Sự phân bố dân cư thế giới
Mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên
Bảo vệ tự nhiên, khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên vì sự phát triển bền vững
Bài 27, DÂN SỐ VÀ SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ TRÊN THẾ GIỚI Học xong bài này, em sẽ: Người hiện đại đầu tiên xuất hiện cách đây  Biết được số dân trên thế giới. Trình bà
Bài 27, DÂN SỐ VÀ SỰ PHÂN BỐ DÂN CƯ TRÊN THẾ GIỚI
Học xong bài này,
em sẽ:
Người hiện đại đầu tiên xuất hiện cách đây
 Biết được số dân trên
thế giới. Trình bày và giải thích được đặc điểm phân bố dân cư trên thế giới.  Đọc được biểu đồ quy, khoảng 40 000 năm. Đến nay, số lượng người trên Trái Đất đã lên tới hàng tỉ người và phân bố khắp các châu lục (trừ châu Nam Cực). Em có biết số dân và sự phân bố dân cư trên thế giới thay đổi như thế nào không?
mô dân số thế giới.  Xác định được trên bản đồ một số thành phố đông dân nhất thế giới., 1. Dân số trên thế giới Năm 2018, thế giới có 7,6 tỉ dân, sống trong hơn
Em có biết?
Chỉ hai quốc gia đông dân nhất là Trung Quốc và Ấn Độ đã có hơn 2,8 tỉ dân, năm 2018 (chiếm 36% dân số thế giới); trong khi các quốc gia ít dân nhất chỉ có số dân từ 0,01 - 0,1 triệu người mỗi nước.
Em có biết?
Để tính mật độ dân số của một khu vực, người ta lấy số dân chia cho diện tích của khu vực đó. Đơn vị tính là người/km2.
200 quốc gia và vùng lãnh thổ. Số dân của các quốc gia rất khác nhau và luôn biến động. Tuy nhiên, trên phạm vi toàn thế giới, dân số luôn có xu hướng tăng theo thời gian. Biểu đồ dân số
Tỉ người 9 8 7,6 7 7 6 6 5 5 4 4 3 3 2 2
1 1
Năm 0
1804 1927 1960 1974 1987 1999 2011 2018
Hình 1. Số dân trên thế giới qua các năm
Đọc thông tin trong mục 1 và quan sát hình 1, em hãy cho biết: - Số dân thế giới năm 2018. - Số dân thế giới thay đổi như thế nào qua
các năm.
2. Phân bố dân cư thế giới
Ngày nay, con người đã sinh sống ở hầu khắp các khu vực và châu lục trên thế giới. Để thể hiện tình hình phân bố dân cư, người ta sử dụng tiêu chí mật độ dân số.
Mật độ dân số cao hơn Mật độ dân số thấp hơn Phân bố dân cư và mật độ dân số thế giới thay đổi theo thời gian và không đều trong không gian, phụ thuộc vào điều
Mật độ dân số cao hơn Mật độ dân số thấp hơn
Phân bố dân cư và mật độ dân số thế giới thay đổi theo thời gian và không đều trong không gian, phụ thuộc vào điều kiện kinh tế – xã hội cũng như hoàn cảnh tự nhiên. Những nơi kinh tế phát triển, điều kiện tự nhiên thuận lợi,... thường có dân cư tập trung đông đúc. Trong khi đó, các vùng khí hậu khắc nghiệt (băng giá, hoang mạc khô hạn,...), giao thông khó khăn, kinh tế kém phát triển,... là những nơi dân cư thưa thớt, mật độ dân số thấp.
Em có biết?
Năm 2018, mật độ dân số trung bình toàn thế giới là 56 người/km². Mật độ dân số của châu Á (142 người/km²) gấp hơn 28 lần mật độ dân số của châu Đại Dương (5 người/km²). Mật độ dân số của Xin-ga-po gấp hơn 4 000 lần mật độ dân số của Mông Cổ.
? Dựa vào hình 2, em hãy:
– Xác định các khu vực trên thế giới có mật độ dân số trên 250 người/km² và các khu vực có mật độ dân số dưới 5 người/km².
– Nêu một số ví dụ cụ thể để thấy điều kiện tự nhiên hoặc kinh tế – xã hội ảnh hưởng tới sự phân bố dân cư trên thế giới.
Hình 2. Phân bố dân cư thế giới, năm 2018
3. Một số thành phố đông dân nhất trên thế giới Ngày nay, con người trên Trái Đất có xu hướng tập trung vào các đô thị với quy mô dân số rất khác nhau. Đô thị c
3. Một số thành phố đông dân nhất trên thế giới
Ngày nay, con người trên Trái Đất có xu hướng tập trung vào các đô thị với quy mô dân số rất khác nhau. Đô thị có số dân từ 10 triệu người trở lên được gọi là siêu đô thị.
Quá trình phát triển đô thị có thể ảnh hưởng tích cực hoặc tiêu cực đến sự phát triển kinh tế – xã hội và môi trường.
MƯỜI THÀNH PHỐ ĐÔNG DÂN NHẤT THẾ GIỚI, NĂM 2018
STT, TÊN THÀNH PHỐ, QUỐC GIA, SỐ DÂN (Triệu người)
1, Tô-ky-ô, Nhật Bản, $37{,}5$
2, Niu Đê-li, Ấn Độ, $28{,}5$
3, Thượng Hải, Trung Quốc, $25{,}6$
4, Xao Pao-lô, Bra-xin, $21{,}7$
5, Mê-hi-cô Xi-ti, Mê-hi-cô, $21{,}6$
6, Cai-rô, Ai Cập, $20{,}1$
7, Mum-bai, Ấn Độ, $20{,}0$
8, Đắc-ca, Băng-la-đét, $19{,}6$
9, Bắc Kinh, Trung Quốc, $19{,}6$
10, Ô-xa-ca, Nhật Bản, $19{,}3$
Hình 3. Thành phố Tô-ky-ô của Nhật Bản, nằm ở phía đông đảo Hôn-su. Đây là vùng đô thị có số dân đông nhất thế giới
Hình 4. Một số thành phố đông dân nhất thế giới, năm 2018 Dựa vào bản đồ hình 4 và bảng số liệu trang 182, em hãy: 1. Kể tên năm thành phố đông dân nhất thế giớ
Hình 4. Một số thành phố đông dân nhất thế giới, năm 2018
Dựa vào bản đồ hình 4 và bảng số liệu trang 182, em hãy:
1. Kể tên năm thành phố đông dân nhất thế giới năm 2018.
2. Cho biết châu lục nào có nhiều siêu đô thị nhất.
Luyện tập và Vận dụng
1. Chọn 2. 3., Dựa vào hình 1, hãy tính thời gian để dân số thế giới tăng thêm một tỉ người (từ 1 tỉ lên 2 tỉ, từ 2 tỉ lên 3 tỉ,…). một trong hai nhiệm vụ sau: Cho biết sự gia tăng dân số thế giới quá nhanh sẽ dẫn tới những hậu quả gì về đời sống, sản xuất và môi trường. Dựa vào hình 3 và tìm hiểu thông tin về thành phố Tô-ky-ô, sau đó chia sẻ với các bạn.
Bài 28. Mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên Học xong bài này, em sẽ: Nêu được các tác động của thiên nhiên lên hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con ngư
Bài 28. Mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được các tác động của thiên nhiên lên hoạt động sản xuất và sinh hoạt của con người.
Trình bày được những tác động chủ yếu của con người tới thiên nhiên Trái Đất.
Yêu thiên nhiên, thấy được trách nhiệm với thiên nhiên.
Đời sống và sản xuất của con người không thể tách rời thiên nhiên Trái Đất. Thiên nhiên là môi trường sống của con người, đồng thời thiên nhiên cũng chịu tác động của con người.
Bài học này cho chúng ta thấy thiên nhiên tác động đến con người như thế nào và con người tác động lại thiên nhiên ra sao.
1. Tác động của thiên nhiên đến con người
a) Tác động của thiên nhiên đến đời sống con người
Trong đời sống hằng ngày, thiên nhiên cung cấp những điều kiện hết sức cần thiết (không khí, ánh sáng, nhiệt lượng, nước,...) để con người có thể tồn tại.
Các điều kiện tự nhiên như địa hình (cao hay thấp, gồ ghề hay bằng phẳng,...), khí hậu (nóng hay lạnh, mưa nhiều hay mưa ít,...), đất trồng (màu mỡ hay bạc màu,...), nguồn nước (phong phú hay khô cạn,...) đều có ảnh hưởng tới sự phân bố dân cư, lối sống và cả sinh hoạt hằng ngày của con người.
Hình 1. Chợ nổi trên sông ở đồng bằng sông Cửu Long, Việt Nam
Hình 2. Cách di chuyển trên băng của người dân ở A-la-xca, Hoa Kì
? Đọc thông tin trong mục a và quan sát hình 1, 2; em hãy nêu ví dụ về tác động của thiên nhiên đối với đời sống con người.
b) Tác động của thiên nhiên tới sản xuất Các hoạt động sản xuất của con người đều chịu tác động của thiên nhiên. Điều kiện tự nhiên có thể tạo thuận lợi hay gây
b) Tác động của thiên nhiên tới sản xuất
Các hoạt động sản xuất của con người đều chịu tác động của thiên nhiên. Điều kiện tự nhiên có thể tạo thuận lợi hay gây khó khăn cho hoạt động sản xuất. Với sự biến đổi khí hậu, thiên nhiên ngày càng gây nhiều trở ngại cho sản xuất của con người.
Đối với sản xuất nông nghiệp
Nông nghiệp là ngành sản xuất chịu tác động rõ
rệt nhất của hoàn cảnh tự nhiên vì cây trồng và vật nuôi (đối tượng của sản xuất nông nghiệp) chỉ có thể Hình 3. Cảnh đồng ruộng
khô hạn
tồn tại và phát triển bình thường khi có nhiệt độ, nước, ánh sáng, không khí,… phù hợp.
Đối với sản xuất công nghiệp
Tài nguyên thiên nhiên (đặc biệt là khoáng sản) là nguồn cung cấp nhiên liệu, năng
lượng, nguyên liệu để các ngành công nghiệp hoạt động.
Đối với giao thông vận tải và du lịch
Địa hình đồng bằng thuận lợi để phát triển giao thông đường bộ hơn địa hình đồi núi. Nơi nhiều sông, hồ thuận lợi cho phát triển giao thông đường thuỷ. Nơi có khí hậu ôn hoà, nhiều phong cảnh đẹp thuận lợi cho ngành du lịch. Hình 4. Khai thác than Dựa vào thông tin trong mục b và các hình 3, ở Quảng Ninh 4, 5; em hãy nêu ví dụ về tác động của thiên nhiên tới sản xuất (nông nghiệp, công nghiệp hoặc du lịch).
2. Tác động của con người tới
thiên nhiên
Con người ngày càng khai thác nhiều tài nguyên thiên nhiên để phục vụ cho nhu cầu ngày càng lớn của mình, trong khi tài nguyên thiên nhiên trên Trái Đất là có hạn. Điều đó dẫn tới hậu quả là nhiều loại tài nguyên bị suy thoái (tài nguyên đất, tài nguyên sinh vật,…) hoặc có khả năng cạn kiệt (tài nguyên khoáng sản).
Hình 5. Du lịch Tràng An,
Đồng thời, trong quá trình khai thác và sử dụng tài Ninh Bình nguyên, con người đã đưa vào thiên nhiên nhiều loại rác thải ở các dạng khác nhau: bụi, khí, lỏng, rắn,…
Khi bay vào khí quyển, chúng gây ô nhiễm môi trường không khí; khi trôi nổi hoặc hoà vào nước, gây ô nhiễm môi trường sông, hồ, biển và đại dương; khi thấm xuốn
Khi bay vào khí quyển, chúng gây ô nhiễm môi trường không khí; khi trôi nổi hoặc hoà vào nước, gây ô nhiễm môi trường sông, hồ, biển và đại dương; khi thấm xuống đất, gây ô nhiễm môi trường đất và nước ngầm,…
Hình 6. Một bãi rác thải sinh hoạt
Em có biết?
Ở Thuỵ Điển, Chính phủ có quy định khi khai thác một cây phải trồng lại một cây. Thực tế, có nhiều công ty khai thác đã trồng lại ba cây. Nhờ vậy, đất nước này có môi trường sống trong lành, giảm lượng phát thải khí nhà kính.
Hình 7. Một nhà máy xả khí thải
Con người ngày càng nhận thức được trách nhiệm của mình với thiên nhiên và đã có những hành động tích cực để bảo vệ môi trường bằng cách trồng rừng, phủ xanh đồi núi, cải tạo đất, biến những vùng khô cằn, bạc màu thành đồng ruộng phì nhiêu,…
Theo em, những tác động nào của con người khiến tài nguyên thiên nhiên bị suy thoái?
Dựa vào hình 6, 7 và hiểu biết của em, hãy kể tên một số loại rác thải sinh hoạt, công nghiệp, nông nghiệp do con người đưa vào môi trường thiên nhiên.
Em hãy nêu ví dụ về tác động của thiên nhiên đến sản xuất nông nghiệp, công nghiệp, giao thông vận tải và du lịch.
Hãy nêu một số hành động của con người làm ô nhiễm môi trường không khí và nước.
Chọn một trong hai nhiệm vụ sau:
Ở nơi em sinh sống, điều kiện tự nhiên nào tác động nhiều nhất tới đời sống và sản xuất của người dân? Tại sao?
Em hãy nêu một số sáng kiến để có thể giảm việc sử dụng túi ni-lông trong đời sống hằng ngày.
Bài 29. Bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên vì sự phát triển bền vững Học xong bài này, em sẽ: Nêu được ý nghĩa của việc bảo vệ t
Bài 29. Bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên vì sự phát triển bền vững
Học xong bài này, em sẽ:
Nêu được ý nghĩa của việc bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên vì sự phát triển bền vững.
Thấy được trách nhiệm và có hành động cụ thể để bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh tài nguyên ở địa phương.
1. Thế nào là phát triển bền vững?
Sự phát triển nhằm đáp ứng các nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không làm tổn hại đến nhu cầu của các thế hệ tương lai gọi là phát triển bền vững.
Hãy nêu một số tác động của con người tới thiên nhiên sẽ làm ảnh hưởng đến khả năng đáp ứng nhu cầu của các thế hệ mai sau.
2. Bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên
Bảo vệ tự nhiên bao gồm việc giữ gìn sự đa dạng sinh học, ngăn chặn ô nhiễm và suy thoái môi trường tự nhiên. Nhờ đó, bảo vệ được không gian sống của con người, đảm bảo cho con người tồn tại trong môi trường trong lành, thuận lợi để phát triển kinh tế, xã hội.
Khai thác thông minh các tài nguyên thiên nhiên bao gồm việc sử dụng tài nguyên hợp lí, tiết kiệm nhằm hạn chế sự suy giảm tài nguyên cả về số lượng và chất lượng, đảm bảo nguồn tài nguyên cho sinh hoạt và sản xuất của con người trong hiện tại cũng như trong tương lai.
KHAI THÁC THÔNG MINH TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN Với khoáng sản → Sử dụng tiết kiệm, đồng thời sản xuất các vật liệu thay thế. Với đất trồng; động, thực vật → Vừa sử
KHAI THÁC THÔNG MINH TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN
Với khoáng sản → Sử dụng tiết kiệm, đồng thời sản xuất các vật liệu thay thế.
Với đất trồng; động, thực vật → Vừa sử dụng vừa khôi phục, tái tạo.
Với năng lượng mặt trời, không khí, nước,... → Tránh làm ô nhiễm, giảm chất lượng.
Em hãy cho biết ý nghĩa của việc bảo vệ tự nhiên và khai thác thông minh tài nguyên thiên nhiên.
Để bảo vệ môi trường, mỗi người chúng ta cần phải làm gì?
Dựa vào sơ đồ trên và hình 1, em hãy lấy ví dụ cụ thể về các biện pháp khai thác và sử dụng thông minh tài nguyên thiên nhiên.
Hình 1. Các tấm pin năng lượng mặt trời ở Ốp-phin-gen, CHLB Đức
Luyện tập và Vận dụng
Em hãy nêu một số việc có thể làm hằng ngày để bảo vệ môi trường.
Thu thập thông tin về việc khai thác các tài nguyên thiên nhiên để phát triển bền vững ở địa phương em.
Thực hành: Tìm hiểu mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên ở địa phương Học xong bài này, em sẽ: Biết được mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên ở địa ph
Thực hành: Tìm hiểu mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên ở địa phương
Học xong bài này, em sẽ:
Biết được mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên ở địa phương.
Biết cách tìm hiểu môi trường tự nhiên qua tài liệu và tham quan địa phương.
1. Gợi ý một số nội dung
Chọn một trong các nội dung sau đây:
a) Nội dung 1: Nguồn lợi tự nhiên ở địa phương
– Tài nguyên đất
– Tài nguyên sinh vật
– Tài nguyên khoáng sản
– Tài nguyên nước,…
– Vai trò của nguồn lợi tự nhiên với đời sống và sản xuất
b) Nội dung 2: Ô nhiễm môi trường
– Ô nhiễm không khí
– Ô nhiễm nước
– Ô nhiễm đất
– Hậu quả và biện pháp khắc phục
c) Nội dung 3: Thiên tai và phòng chống thiên tai
– Các thiên tai: bão, lũ, hạn hán, trượt lở đất, xâm nhập mặn,…
– Các biện pháp phòng chống thiên tai ở địa phương
d) Nội dung 4: Bảo vệ thiên nhiên
– Sử dụng tài nguyên hợp lí
– Cải tạo thiên nhiên: đất, nước, không khí,…
2. Cách thức tiến hành
a) Thành lập nhóm và lựa chọn nội dung
b) Phân công nhiệm vụ cho các thành viên trong nhóm
c) Xác định thời gian và địa điểm tham quan ở địa phương
d) Thu thập tài liệu và xử lí tài liệu
– Thu thập tài liệu qua sách vở, mạng internet, cơ quan quản lí vấn đề ở địa phương.
– Tham quan, tìm hiểu thực tế địa phương.
– Tìm hiểu qua người dân địa phương (phương pháp xã hội học).
– Phân tích, tổng hợp, so sánh các kết quả đã tìm hiểu được.
đ) Viết báo cáo và trình bày
– Viết báo cáo: Từ các tài liệu đã có, viết báo cáo theo gợi ý (nên viết ngắn gọn, súc tích):
Nêu ý nghĩa của việc tìm hiểu môi trường.
Nêu hiện trạng và nguyên nhân.
Một số giải pháp.
– Trình bày báo cáo
Phân công người báo cáo trước lớp.
Chuẩn bị nội dung kèm theo: tranh ảnh, bảng số liệu, biểu đồ,…
Trang 190
Trang 191
Trang 192
Trang 193
Trang 194
Trang 195
Trang 196
Trang 197
Trang 198
Trang 199
Trang 200
cover-last