Đoạn trích trong Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du thể hiện sâu sắc giá trị nhân đạo lớn lao và tấm lòng thương cảm bao trùm đối với những kiếp người bất hạnh trong xã hội cũ. Bằng điệp ngữ “cũng có kẻ”, tác giả lần lượt khắc họa nhiều hạng người: kẻ chết trận nơi sa trường, người phụ nữ lỡ làng “buôn nguyệt bán hoa”, kẻ hành khất không nơi nương tựa… Tất cả đều chung một số phận đau khổ, bị vùi dập giữa chiến tranh, đói nghèo và định kiến xã hội. Những hình ảnh như “mạng người như rác”, “lập lòe ngọn lửa ma trơi”, “chết vùi đường quan” gợi nên không khí tang thương, ám ảnh, làm nổi bật nỗi oan khuất và sự bé nhỏ của con người trước cường quyền và số phận. Đặc biệt, tiếng kêu “Đau đớn thay phận đàn bà” là lời xót xa thấm thía, thể hiện sự cảm thông sâu sắc với thân phận người phụ nữ. Về nghệ thuật, đoạn trích sử dụng thể song thất lục bát giàu nhạc điệu, ngôn ngữ giàu tính tạo hình, kết hợp liệt kê và điệp cấu trúc, tạo giọng điệu ai oán, bi thiết. Qua đó, Nguyễn Du không chỉ “chiêu hồn” cho những linh hồn cô quạnh mà còn cất lên tiếng nói nhân đạo vượt thời đại.

Trong đoạn thơ “Trò chuyện với nàng Vọng Phu” của Vương Trọng, hình tượng nàng Vọng Phu hiện lên như biểu tượng bất tử của nỗi chờ đợi và đức hi sinh của người phụ nữ Việt Nam. Nàng đứng “trong mưa, trong gió / cô đơn giữa mây trời”, một mình đối diện với thời gian vô tận và sự khắc nghiệt của thiên nhiên, gợi nên dáng hình lặng lẽ mà kiên cường. Người chồng “chẳng bao giờ về nữa”, đất nước trải qua “trăm trận binh đao”, vậy mà nàng vẫn giữ trọn lời hẹn ước. Hình ảnh “hoá đá” không chỉ nói đến thân phận bị thời gian vùi lấp mà còn là sự hoá đá của niềm tin, của nỗi cô đơn và của những tháng năm đợi chờ mỏi mòn. Qua lời đối thoại đầy xót xa, tác giả bày tỏ sự thấu hiểu sâu sắc đối với “nỗi khổ của người vợ chờ chồng”, đồng thời nâng tầm nàng Vọng Phu thành biểu tượng cho bao người phụ nữ trong chiến tranh. Nàng hoá đá để “đợi triệu lần nỗi đợi”, để những người vợ khác có thể thoát khỏi cảnh chờ mong triền miên. Hình tượng ấy vừa bi thương, vừa cao cả, thấm đẫm giá trị nhân văn.

Trong bài thơ Chân quê của Nguyễn Bính, nhân vật “em” hiện lên như biểu tượng của vẻ đẹp người con gái quê đang đứng trước sự đổi thay. “Em” xuất hiện trong nỗi chờ đợi và niềm xao xuyến của “tôi” khi “hôm qua em đi tỉnh về”. Sự thay đổi trong cách ăn mặc – “khăn nhung, quần lĩnh rộn ràng”, “áo cài khuy bấm” – cho thấy em đã chịu ảnh hưởng của lối sống thị thành. Những câu hỏi dồn dập “Nào đâu cái yếm lụa sồi?”, “Nào đâu cái áo tứ thân?” không chỉ thể hiện sự tiếc nuối mà còn cho thấy “em” từng mang vẻ đẹp mộc mạc, thuần hậu của thôn quê. Dù không trực tiếp lên tiếng, “em” vẫn hiện lên qua ánh nhìn yêu thương nhưng lo lắng của chàng trai. Đằng sau lời “van em” tha thiết là mong muốn em hãy “giữ nguyên quê mùa”, giữ gìn nét đẹp giản dị, chân chất vốn có. Nhân vật “em” vì thế không chỉ là một cô gái cụ thể mà còn là hình ảnh của hồn quê, của những giá trị truyền thống trước làn gió đổi thay. Qua đó, Nguyễn Bính bộc lộ tình yêu tha thiết với vẻ đẹp chân quê mộc mạc, đậm đà bản sắc.