Đoạn trích trong Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du đã thể hiện sâu sắc giá trị nhân đạo và tấm lòng thương cảm bao la của tác giả đối với những kiếp người bất hạnh trong xã hội cũ. Qua điệp ngữ “Cũng có kẻ…”, Nguyễn Du lần lượt khắc họa nhiều cảnh đời éo le: người chết trận nơi chiến địa, kẻ lỡ làng buôn nguyệt bán hoa, người hành khất không nơi nương tựa… Tất cả đều có chung một số phận đau khổ, cô độc, “sống đã chịu một đời phiền não”, “chết vùi đường quan”. Đặc biệt, hình ảnh “buổi chiến trận mạng người như rác” cùng âm thanh “tiếng oan văng vẳng tối trời càng thương” đã tố cáo hiện thực chiến tranh tàn khốc, đồng thời bộc lộ niềm xót xa vô hạn trước kiếp người nhỏ bé. Nghệ thuật liệt kê kết hợp với giọng điệu bi thiết, ngôn ngữ giàu sức gợi và những câu hỏi tu từ đầy day dứt đã làm tăng thêm chiều sâu cảm xúc cho đoạn văn. Qua đó, Nguyễn Du không chỉ cất lên tiếng khóc thương cho những linh hồn bất hạnh mà còn thể hiện tư tưởng nhân văn tiến bộ, trân trọng sự sống và khát khao công bằng cho con người.

Hình tượng “nàng Vọng Phu” trong bài thơ Trò chuyện với nàng Vọng Phu của Vương Trọng được khắc họa đầy xúc động, vừa mang ý nghĩa truyền thuyết, vừa thấm đẫm giá trị nhân văn sâu sắc. Nàng hiện lên trong tư thế “đứng trong mưa, trong gió”, “cô đơn giữa mây trời”, gợi hình ảnh người vợ mòn mỏi chờ chồng suốt tháng năm. Sự hóa đá không chỉ là nỗi đau riêng mà còn là biểu tượng cho bao người phụ nữ Việt Nam có chồng ra trận, trải qua “trăm trận binh đao”. Tác giả khẳng định: người đời chỉ thấy nàng “hóa đá thân ta” mà không hiểu rằng nàng hóa đá cả “niềm tin”, “nỗi cô đơn” và “thời gian chờ đợi”. Qua đó, hình tượng nàng Vọng Phu trở thành biểu tượng của đức thủy chung son sắt, của sự hi sinh thầm lặng và bền bỉ. Đặc biệt, khát vọng “ta hóa đá đợi triệu lần nữa đợi / để những người vợ muôn đời thoát khỏi cảnh chờ mong” đã nâng tầm nhân vật lên vẻ đẹp vị tha cao cả. Nàng không chỉ chờ đợi cho riêng mình mà còn gánh nỗi đau thay cho bao người phụ nữ khác, làm sáng lên phẩm chất nhân hậu và giàu đức hi sinh của người phụ nữ Việt Nam.

Nhân vật “em” trong bài thơ Chân quê của Nguyễn Bính hiện lên là một cô gái thôn quê vừa hồn nhiên, duyên dáng, vừa có sự đổi thay khiến người yêu bâng khuâng, tiếc nuối. Trước hết, “em” xuất hiện trong khung cảnh quen thuộc của làng quê: “đợi em ở mãi con đê đầu làng”, gợi vẻ đẹp mộc mạc, gần gũi. Tuy nhiên, sau lần “đi tỉnh về”, em đã thay đổi trong cách ăn mặc: “khăn nhung, quần lĩnh”, “áo cài khuy bấm”. Những chi tiết ấy cho thấy em đã chịu ảnh hưởng của chốn thị thành, trở nên điệu đà, kiểu cách hơn. Sự thay đổi ấy không phải là xấu, mà thể hiện tâm lí tự nhiên của một cô gái trẻ muốn làm đẹp, muốn hòa nhập với cái mới. Thế nhưng, qua lời trách yêu tha thiết của “anh”, ta cảm nhận được vẻ đẹp đáng quý nhất ở “em” chính là nét “chân quê” mộc mạc, giản dị với “áo tứ thân”, “khăn mỏ quạ”, “quần nái đen”. Nhân vật “em” vì thế trở thành biểu tượng cho vẻ đẹp truyền thống của người con gái nông thôn: duyên dáng, trong sáng, và đáng trân trọng khi biết giữ gìn bản sắc quê hương mình.