Nội dung:

• Người chinh phụ sống trong một không gian vắng lặng, "hiên vắng", "rèm thưa". Mọi hành động của nàng đều thể hiện sự bồn chồn, khắc khoải, không thể yên lòng: "thầm gieo từng bước", "rủ thác đòi phen". Nàng cố gắng tìm kiếm một chút tin tức, một sự sẻ chia, nhưng tất cả đều vô vọng.
• Càng về đêm, nỗi buồn càng dâng lên mãnh liệt. Nàng tâm sự với ngọn đèn vô tri, nhưng rồi nhận ra nó cũng "chẳng biết". Nỗi sầu của nàng không thể nói thành lời, chỉ còn lại "bóng người khá thương". Tác giả đã đặc tả nỗi buồn này bằng những hình ảnh mang tính ước lệ, tượng trưng quen thuộc nhưng đầy cảm xúc.
• Nỗi sầu của người chinh phụ được mở rộng đến vô hạn. Thời gian trôi qua chậm chạp, nặng nề, "khắc giờ đằng đẳng như niên" mỗi khắc đồng hồ dài như một năm. Không gian trở nên mênh mông, xa cách, "mối sầu dằng dặc tựa miền biển xa".

Nghệ thuật:

•  Đoạn trích sử dụng thể thơ độc đáo này với âm điệu réo rắt, thiết tha, mang tính nhạc cao, góp phần diễn tả một cách tinh tế và da diết tâm trạng của nhân vật trữ tình.
•  Các hình ảnh ngoại cảnh như "hiên vắng", "rèm thưa", tiếng "gà eo óc gáy sương", bóng "hòe phất phơ" đều là những chi tiết giàu tính biểu tượng, phản ánh trực tiếp tâm trạng cô đơn, buồn tủi, thao thức của người chinh phụ.
•  Tác giả đã sử dụng nhiều từ láy như "eo óc", "phất phơ", hình ảnh ước lệ chim thước báo tin, dây đàn sắt cầm và các biện pháp so sánh, ẩn dụ "khắc giờ đằng đẳng như niên", "mối sầu dằng dặc tựa miền biển xa"để làm nổi bật nỗi buồn vô hạn, triền miên của người chinh phụ.
• Đoạn trích không chỉ miêu tả nỗi buồn chung chung mà còn đi sâu vào những hành động vô thức, những dằn vặt nội tâm của nhân vật, như "Hương gượng đốt", "Gương gượng soi", "Sắt cầm gượng gảy", cho thấy sự bế tắc, bất lực của nàng trong việc tìm cách giải tỏa nỗi sầu.

 Thông điệp ý nghĩa nhất từ đoạn trích là con người không thể trốn tránh quy luật vô thường của thời gian và cuộc đời, vì vậy cần trân trọng hiện tại và những giá trị mình đang có.

-Con người không thể cưỡng lại quy luật vô thường của thời gian.

-Trân trọng những gì đang có trong hiện tại. 

Lí giải:

-Từ Thức đã từ bỏ cuộc sống trần thế để đến với cõi tiên, hy vọng có được hạnh phúc vĩnh cửu bên tiên nữ Giáng Hương. Tuy nhiên, khi chàng từ bỏ cõi tiên để trở về trần gian, chàng đã nhận ra rằng mọi thứ đã thay đổi quá nhiều, cuộc sống không còn như xưa nữa.

-Chàng không còn tìm lại được những điều xưa cũ và cảm giác bâng khuâng, buồn bã khi nhớ về quê hương đã không còn ý nghĩa.

- Câu chuyện là lời nhắc nhở sâu sắc rằng chúng ta cần trân trọng những gì mình đang có trong cuộc sống hiện tại thay vì chạy theo những ảo vọng xa vời. 

Sự lựa chọn của Từ Thức ở cuối đoạn trích là  sự từ bỏ cả thế giới trần tục và cõi tiên, thể hiện sự đau khổ, tuyệt vọng trước thực tại phũ phàng quê hương thay đổi, người thân không còn) và sự cô đơn lạc lõng không thể trở lại tiên giới do duyên đã hết. Chàng tìm đến núi Hoành Sơn để từ bỏ tất cả, sống cuộc đời ẩn dật, cũng là để thoát khỏi cả hai thế giới, tìm kiếm sự giải thoát và quên đi nỗi đau.