Có những tác phẩm văn học chinh phục người đọc bằng những xung đột dữ dội, những tình tiết ly kỳ; nhưng cũng có những tác phẩm len lỏi vào tâm hồn ta bằng sự bình dị, trong trẻo và chất thơ sâu lắng. Truyện ngắn "Lặng lẽ Sa Pa" của nhà văn Nguyễn Thành Long là một tác phẩm như thế. Ra đời sau chuyến đi thực tế ở Lào Cai năm 1970, truyện ngắn không chỉ phác họa một bức tranh thiên nhiên Sa Pa tuyệt đẹp mà quan trọng hơn, nó đã tôn vinh những con người lao động vô danh, đang ngày đêm âm thầm, lặng lẽ cống hiến tuổi trẻ và tâm huyết cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc.

Trước hết, "Lặng lẽ Sa Pa" cuốn hút người đọc bởi một cốt truyện vô cùng đơn giản. Đó chỉ là cuộc gặp gỡ tình cờ trong vòng ba mươi phút giữa bốn con người: bác lái xe, ông họa sĩ già, cô kỹ sư trẻ và anh thanh niên làm công tác khí tượng trên đỉnh Yên Sơn. Vậy mà, từ tình huống gặp gỡ ấy, một thế giới của những tâm hồn cao đẹp đã được mở ra. Nhà văn không đặt tên riêng cho các nhân vật, ông gọi họ theo giới tính, lứa tuổi, nghề nghiệp. Cách gọi ấy vừa tăng tính khách quan, vừa cho thấy họ là đại diện tiêu biểu cho cả một thế hệ, một lực lượng lao động trên mọi miền đất nước.

​Nhân vật trung tâm của tác phẩm, linh hồn của bức tranh Sa Pa chính là anh thanh niên hai mươi bảy tuổi sống và làm việc một mình trên đỉnh Yên Sơn cao 2600 mét. Vẻ đẹp đầu tiên ở anh là tinh thần trách nhiệm và lòng yêu nghề sâu sắc. Sống trong hoàn cảnh khắc nghiệt, "bốn bề chỉ cây cỏ và mây mù lạnh lẽo", lại phải làm một công việc đòi hỏi sự chính xác cao vào những khung giờ oái oăm như bốn giờ sáng hay mười một giờ đêm, anh vẫn bền bỉ hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ suốt bốn năm trời. Anh có một quan niệm về công việc vô cùng đúng đắn và trưởng thành: khi ta làm việc, ta với công việc là đôi, sao gọi là một mình được? Huống chi việc của anh gắn liền với việc của bao anh em dưới xuôi, góp phần phục vụ sản xuất và chiến đấu. Chính suy nghĩ ấy đã biến những con số khô khan thành niềm vui, biến sự cô độc thành một lối sống đẹp.

​Không chỉ có trách nhiệm, anh thanh niên còn là một người biết tổ chức cuộc sống vô cùng khoa học và có một tâm hồn phong phú. Anh chống lại sự cô đơn bằng cách đọc sách, trồng hoa, nuôi gà. Căn nhà của anh nhỏ nhắn nhưng ngăn nắp, ngập tràn sắc màu của hoa dơn, hoa thược dược. Sự cởi mở, hiếu khách và lòng chu đáo của anh cũng khiến người đọc không khỏi cảm động. Anh tặng hoa cho cô kỹ sư, gửi củ tam thất cho vợ bác lái xe vừa ốm dậy, và đón tiếp những người khách lạ bằng tất cả sự vồ vập, chân thành của một người "thèm người". Đặc biệt, anh còn sở hữu một đức tính vô cùng đáng quý: sự khiêm tốn. Khi ông họa sĩ muốn vẽ chân dung anh, anh đã từ chối và nhiệt thành giới thiệu những người khác mà anh cho là xứng đáng hơn, như ông kỹ sư vườn rau Sa Pa hay đồng chí nghiên cứu bản đồ sét.

​Bên cạnh anh thanh niên, thế giới của "Lặng lẽ Sa Pa" còn được làm đầy bằng vẻ đẹp của những nhân vật vệ tinh xung quanh. Đó là ông họa sĩ già đi tìm nốt nhạc cuối cùng của cuộc đời nghệ thuật, người đã xúc động nghẹn ngào trước một "vẻ đẹp sống động" của anh thanh niên để rồi khao khát ghi lại nó vào trang giấy. Đó là cô kỹ sư nông nghiệp trẻ tuổi, dám rời bỏ phồn hoa đô thị để lên miền núi nhận việc, cái bắt tay tiễn biệt cùng sự bàng hoàng khi nhìn thấy lối sống của anh thanh niên đã giúp cô củng cố thêm niềm tin vào con đường mình đã chọn. Hay bác lái xe vui tính, niềm cầu nối giữa Sa Pa với thế giới dưới xuôi. Tất cả họ, dù xuất hiện ít hay nhiều, đều mang trong mình ngọn lửa của lòng yêu nghề và sự tử tế.

​Thành công của truyện ngắn không thể không kể đến nghệ thuật trần thuật tài hoa của Nguyễn Thành Long. Tác phẩm mang đậm chất trữ tình và chất thơ. Chất thơ ấy toát ra từ những dải mây bồng bềnh, những ánh nắng "đốt cháy rừng cây", từ những bông hoa rực rỡ bạt ngàn của thiên nhiên Sa Pa. Nhưng quan trọng hơn cả, chất thơ ấy kết tinh từ vẻ đẹp tâm hồn của các nhân vật. Ngôn ngữ truyện nhẹ nhàng, nhịp điệu chậm rãi nhưng có sức lắng đọng, tạo cho người đọc cảm giác như đang thưởng thức một bức tranh thủy mặc thanh tao.

Tóm lại, "Lặng lẽ Sa Pa" là một khúc ca nhẹ nhàng nhưng đầy kiêu hãnh về con người lao động mới. Đúng như tên gọi của tác phẩm, đằng sau cái "lặng lẽ", im lìm của sương mù và đồi núi Sa Pa là những dòng máu nóng đang chảy, là những con người đang âm thầm dâng hiến cả thanh xuân cho Tổ quốc. Gấp trang sách lại, hình ảnh anh thanh niên đứng một mình trên đỉnh Yên Sơn lộng gió vẫn mãi ám ảnh và thức tỉnh thế hệ trẻ hôm nay về một lẽ sống đẹp: sống là cống hiến, là biết hy sinh thầm lặng vì những điều lớn lao hơn bản thân mình.

Đoạn thơ trên của nhà thơ Thanh Thảo đã chạm đến góc khuất sâu thẳm và cao đẹp nhất trong tâm hồn thế hệ trẻ thời kỳ chống Mỹ cứu nước. Lời tự sự vừa chân thành, vừa đanh thép đã thẳng thắn đối diện với quy luật của lòng người: thanh xuân và sự sống là vô giá, ai bước qua "tuổi hai mươi" mà chẳng có những nuối tiếc, xót xa riêng mình. Thế nhưng, vượt lên trên tình cảm cá nhân vị kỷ ấy lại là một lẽ sống lớn lao, một tinh thần trách nhiệm cao cả của người lính. Câu hỏi tu từ khép lại đoạn thơ như một lời tự vấn, một lời thức tỉnh đanh thép: nếu ai cũng chọn bình yên cho riêng mình thì giang sơn sẽ về đâu? Chính sự đánh đổi tự nguyện, biết tiếc nuối tuổi trẻ nhưng vẫn sẵn sàng dâng hiến trọn vẹn đời mình cho độc lập dân tộc đã làm nên vẻ đẹp bất tử của một "thế hệ xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước", để lại bài học sâu sắc cho tuổi trẻ hôm nay về lòng yêu nước và trách nhiệm với Tổ quốc.

Thành phần phụ chú

Tác dụng:

• Về mặt nội dung: Nó thể hiện tâm trạng, cảm xúc rất thực và con người của thế hệ trẻ thời kỳ chống Mỹ. Tác giả thẳng thắn thừa nhận rằng "tuổi hai mươi" (tuổi trẻ, thanh xuân) là vô cùng quý giá, ai đi qua mà không tiếc nuối. Sự thừa nhận này khiến cho lời thơ không bị sáo rỗng hay lý tưởng hóa một cách khiên cưỡng. ​Về mặt nghệ thuật:
• • ​Đặt trong dấu ngoặc đơn (...) giúp bổ sung, làm rõ thêm tâm tư thầm kín, một cái ngoảnh lại tự vấn của người lính trước khi đưa ra quyết định lớn lao.
  • ​Tạo tiền đề đòn bẩy cho câu thơ tiếp theo: Chính vì biết "tiếc" thanh xuân nhưng vẫn sẵn sàng ra trận vì độc lập dân tộc, sự hy sinh của họ mới càng trở nên cao đẹp, tự nguyện và vĩ đại hơn gấp bội.