Câu 1 (0,5 điểm):

Phương thức biểu đạt chính được sử dụng trong văn bản là biểu cảm (kết hợp với nghị luận).

→ Văn bản bộc lộ cảm xúc, suy ngẫm của tác giả về cách con người sống và ứng xử với thế giới xung quanh, đồng thời gửi gắm thông điệp mang tính chiêm nghiệm, nhắc nhở.

Câu 2 (0,5 điểm):

Nội dung của văn bản:

Văn bản thể hiện sự trăn trở, xót xa của tác giả trước việc con người vô tình làm tổn thương thiên nhiên, sự vật và cả những giá trị tinh thần mong manh trong cuộc sống. Qua đó, tác giả nhắn nhủ con người cần sống chậm lại, biết nâng niu, trân trọng thế giới và những yêu thương xung quanh mình.

Câu 3 (1,0 điểm):

Biện pháp tu từ trong đoạn (7): Nhân hoá (kết hợp với điệp cấu trúc).

Ví dụ:

“Mặt đất ngàn đời quen tha thứ”,

“Đại dương bao la quen độ lượng”,

“Những đoá hoa không bao giờ chì chiết”,

“Những yêu thương không bao giờ trả đũa…”

Phân tích tác dụng:

Tác giả đã nhân hoá thiên nhiên và những giá trị trừu tượng như “yêu thương”, “giấc mơ” thành những con người biết “tha thứ”, “độ lượng”, “bao dung”. Qua đó, làm nổi bật sự hiền lành, nhẫn nhịn và bao dung vô điều kiện của thế giới đối với con người. Biện pháp này vừa tạo cảm xúc sâu lắng, vừa làm tăng sức gợi, đồng thời đặt con người trước một sự đối chiếu: con người thô ráp, vô tâm bao nhiêu thì thế giới lại lặng lẽ chịu đựng bấy nhiêu.

Câu 4 (1,0 điểm):

Tác giả nói “Thỉnh thoảng bàn chân nên bị gai đâm” vì đó là một hình ảnh mang ý nghĩa ẩn dụ.

→ “Gai đâm” tượng trưng cho những nỗi đau, những va vấp, mất mát trong cuộc sống. Khi con người quá vô tư, thản nhiên “xéo lên cỏ hoa”, tức là sống thô bạo, vô cảm, thì cần có những tổn thương đủ đau để khiến ta giật mình tỉnh thức. Chỉ khi cảm nhận được đau đớn thực sự (“tổn thương là rỉ máu”), con người mới biết dừng lại, suy ngẫm và học cách sống cẩn trọng, nhân ái hơn.

Câu 5 (1,0 điểm):

Bài học ý nghĩa nhất rút ra từ văn bản:

Con người cần học cách sống chậm lại, biết yêu thương, trân trọng và nâng niu mọi sự sống cũng như những giá trị mong manh xung quanh mình. Đừng vì sự vô tâm hay thói quen ích kỉ mà làm tổn thương thiên nhiên, con người và những điều đẹp đẽ của cuộc sống. Chỉ khi biết đặt mình vào nỗi đau của người khác, con người mới có thể sống nhân văn, sâu sắc và có trách nhiệm hơn với thế giới này.

Câu 1

Con người không sống tách rời mà luôn tồn tại trong mối quan hệ gắn bó mật thiết với thiên nhiên và muôn loài. Vì thế, biết yêu thương vạn vật không chỉ là một đức tính đáng quý mà còn là điều kiện cần thiết để con người sống nhân văn và bền vững. Yêu thương vạn vật trước hết là biết trân trọng thiên nhiên – nơi nuôi dưỡng sự sống của con người từ bao đời nay. Khi con người tàn phá rừng, làm ô nhiễm nguồn nước, săn bắt động vật một cách tàn nhẫn, con người không chỉ gây tổn thương cho vạn vật mà cuối cùng chính mình cũng phải gánh chịu hậu quả nặng nề. Bên cạnh đó, yêu thương vạn vật còn thể hiện ở cách sống nhẹ nhàng, tinh tế, không vô cảm trước những sinh linh nhỏ bé quanh mình. Một cành cây bị bẻ gãy, một con vật bị hành hạ hay một môi trường sống bị hủy hoại đều phản ánh sự xuống cấp trong ý thức và đạo đức con người. Khi biết yêu thương vạn vật, con người sẽ học được cách sống bao dung, nhân ái, biết kiềm chế lòng ích kỉ và tôn trọng sự sống. Từ đó, con người không chỉ biết yêu thương thiên nhiên mà còn biết yêu thương đồng loại, sống có trách nhiệm hơn với xã hội và tương lai của chính mình. Yêu thương vạn vật vì thế chính là nền tảng để xây dựng một thế giới hài hòa, nơi con người và thiên nhiên cùng tồn tại trong sự tôn trọng và sẻ chia

Câu 2

Hoàng Cầm là nhà thơ tiêu biểu của nền thơ ca kháng chiến chống Pháp, đồng thời là người mang hồn vía của vùng văn hóa Kinh Bắc vào thi ca. Thơ ông không ồn ào, không trực diện hô hào, mà thấm sâu bằng nỗi đau, bằng ký ức văn hóa, bằng những hình ảnh dân gian quen thuộc. Bên kia sông Đuống ra đời trong hoàn cảnh quê hương Kinh Bắc bị giặc chiếm đóng, là tiếng khóc nghẹn ngào của một người con xa quê trước cảnh làng xóm bị tàn phá. Đoạn thơ trích đã thể hiện sâu sắc sự biến đổi đau đớn của quê hương từ thanh bình, giàu đẹp sang tan hoang, đổ nát trong khói lửa chiến tranh, qua đó bộc lộ tình yêu quê hương tha thiết và nỗi căm phẫn sâu sắc của nhà thơ.

Trước hết, đoạn thơ mở ra hình ảnh quê hương Kinh Bắc trước chiến tranh với vẻ đẹp trù phú, yên bình và đậm đà bản sắc dân tộc. Ngay từ câu thơ “Quê hương ta lúa nếp thơm nồng”, tác giả đã gợi lên một miền quê nông nghiệp truyền thống, nơi ruộng đồng màu mỡ, mùa màng bội thu. “Lúa nếp thơm nồng” không chỉ là hình ảnh của sự no đủ về vật chất mà còn là biểu tượng của hạnh phúc giản dị, của cuộc sống yên ổn, an lành. Mùi hương của lúa nếp gợi cảm giác ấm áp, thân quen, gắn bó máu thịt giữa con người và quê hương.

Không dừng lại ở sự giàu có của thiên nhiên, Hoàng Cầm còn khắc họa quê hương Kinh Bắc như một không gian văn hóa truyền thống đặc sắc. Hình ảnh “Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong / Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp” đã đưa người đọc trở về với đời sống tinh thần phong phú của người dân nơi đây. Tranh Đông Hồ là dòng tranh dân gian nổi tiếng, phản ánh sinh hoạt đời thường, ước mơ hạnh phúc, niềm vui sống của người lao động. Những hình ảnh “gà”, “lợn” vừa bình dị, gần gũi, vừa mang ý nghĩa biểu tượng cho sự sung túc, ấm no. Các từ ngữ “nét tươi trong”, “sáng bừng” gợi cảm giác rực rỡ, tươi vui, thể hiện niềm tự hào sâu sắc của tác giả đối với bản sắc văn hóa dân tộc. Như vậy, quê hương trước chiến tranh không chỉ đẹp về cảnh sắc mà còn giàu giá trị tinh thần, là nơi kết tinh hồn cốt văn hóa Việt Nam.

Tuy nhiên, bức tranh quê hương yên bình ấy chỉ tồn tại trong hồi ức. Bởi từ “ngày khủng khiếp”, khi giặc kéo đến, tất cả đã bị chiến tranh tàn nhẫn hủy hoại. Cụm từ “ngày khủng khiếp” vang lên như một dấu mốc đau thương, chia cắt rạch ròi giữa hai thời đoạn: trước và sau chiến tranh. Hình ảnh “Giặc kéo lên ngùn ngụt lửa hung tàn” đã lột tả sự xâm lược dã man, tàn bạo của kẻ thù. “Lửa hung tàn” không chỉ là lửa vật chất đốt cháy làng mạc, ruộng đồng mà còn là lửa hủy diệt sự sống, hủy diệt văn hóa, hủy diệt cả những giá trị tinh thần lâu đời của quê hương.

Những câu thơ tiếp theo được viết ngắn gọn, gãy khúc:

“Ruộng ta khô

Nhà ta cháy”

Cách ngắt nhịp đột ngột tạo cảm giác đau đớn, nghẹn ngào như những tiếng nấc. Ruộng đất – nguồn sống của người nông dân – bị khô cằn, hủy hoại. Nhà cửa – mái ấm che chở con người – bị thiêu rụi. Chiến tranh đã cướp đi cả sinh kế lẫn nơi nương tựa tinh thần của con người. Hai chữ “ta” lặp lại nhiều lần không chỉ thể hiện sự mất mát chung của quê hương mà còn là nỗi đau riêng, rất gần, rất thật của chính nhà thơ.

Không dừng lại ở đó, chiến tranh còn gieo rắc cái chết và nỗi ám ảnh lên muôn loài:

“Chó ngộ một đàn

Lưỡi dài lê sắc máu”

Hình ảnh “chó ngộ” gợi lên cái chết đau đớn, vô nghĩa, cho thấy sự tàn bạo của chiến tranh không chừa một sinh linh nào. “Lưỡi dài lê sắc máu” là hình ảnh ghê rợn, mang tính biểu tượng, tố cáo trực diện bản chất dã man, khát máu của kẻ thù. Ở đây, Hoàng Cầm không miêu tả chiến tranh bằng những trận đánh lớn mà bằng những hình ảnh rất đời, rất gần, từ đó làm nổi bật sự tàn phá tận gốc rễ của chiến tranh đối với cuộc sống làng quê.

Nỗi đau ấy còn được đẩy lên cao hơn qua hình ảnh “Kiệt cùng ngõ thẳm bờ hoang”. Không gian quê hương giờ đây không còn sự sống, chỉ còn sự hoang tàn, cạn kiệt. “Ngõ thẳm”, “bờ hoang” gợi cảm giác trống trải, lạnh lẽo, như chính số phận của con người trong chiến tranh. Quê hương không chỉ bị phá hủy về vật chất mà còn bị tước đoạt cả sức sống tinh thần.

Đặc biệt ám ảnh là hình ảnh “Mẹ con đàn lợn âm dương / Chia lìa trăm ngả”. Đàn lợn vốn là biểu tượng của cuộc sống sinh hoạt bình dị, ấm no, của sự sum vầy, gắn bó. Khi “mẹ con” bị “chia lìa trăm ngả”, đó không chỉ là mất mát vật chất mà còn là sự tan vỡ của những mối quan hệ thiêng liêng. Chiến tranh đã phá nát những gì vốn gắn bó nhất, từ con người đến muôn loài. Hình ảnh này vừa mang tính hiện thực, vừa mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc, thể hiện nỗi đau thấm thía của quê hương trong cảnh nước mất nhà tan.

Đỉnh điểm của bi kịch được thể hiện qua hai câu thơ cuối:

“Đám cưới chuột đang tưng bừng rộn rã

Bây giờ tan tác về đâu?”

“Đám cưới chuột” là hình ảnh quen thuộc trong tranh Đông Hồ, tượng trưng cho niềm vui, sự yên bình và hạnh phúc của đời sống dân gian. Khi “đám cưới” ấy tan tác, cũng là lúc niềm vui, hạnh phúc, văn hóa truyền thống bị chiến tranh nghiền nát. Câu hỏi tu từ “Bây giờ tan tác về đâu?” vang lên đầy xót xa, như một tiếng khóc nghẹn ngào, thể hiện nỗi đau không chỉ cho hiện tại mà còn cho cả tương lai mờ mịt của quê hương.

Qua sự đối lập sâu sắc giữa quê hương yên bình trước chiến tranh và quê hương tan hoang sau chiến tranh, Hoàng Cầm đã bộc lộ tình yêu quê hương tha thiết, nỗi đau đớn đến tận cùng và lòng căm phẫn giặc xâm lược sâu sắc. Đoạn thơ không chỉ là bản cáo trạng đanh thép tố cáo tội ác của chiến tranh mà còn là khúc bi ca về số phận quê hương, con người trong những năm tháng đau thương. Đồng thời, tác phẩm cũng nhắc nhở mỗi con người về giá trị thiêng liêng của hòa bình – điều chỉ thực sự thấm thía khi đã trải qua mất mát, đổ nát và chia lìa.