Chế độ thực dân phương Tây đã tác động mạnh mẽ đến các quốc gia Đông Nam Á trên nhiều lĩnh vực, để lại cả những hệ quả tiêu cực và một số hệ quả khách quan: Về chính trị - xã hội: Thực dân phương Tây áp đặt chính quyền đô hộ, tước bỏ nền độc lập, chủ quyền của các dân tộc. Chính sách "chia để trị" đã gây ra sự chia rẽ sâu sắc về sắc tộc, tôn giáo, và lãnh thổ, là nguồn gốc của nhiều xung đột sau này. Việt Nam bị chia thành ba kỳ với các chế độ chính trị khác nhau, làm phức tạp thêm mối quan hệ vùng miền. Xã hội bị phân hóa với sự bất bình đẳng, tạo ra sự phân cấp giữa người cai trị và người dân thuộc địa. Về kinh tế: Thực dân thi hành chính sách bóc lột nặng nề qua thuế khóa, độc quyền kinh doanh nhiều mặt hàng. Hệ thống cơ sở hạ tầng (đường sắt, cảng biển) được xây dựng nhưng chủ yếu phục vụ lợi ích của chính quốc, làm cho nền kinh tế thuộc địa trở nên què quặt, nghèo nàn và phụ thuộc. Về văn hóa - giáo dục: Thực dân áp đặt nền văn hóa nô dịch, hạn chế phát triển giáo dục, thi hành chính sách "ngu dân". Nhiều giá trị văn hóa truyền thống bị mai một, đe dọa dưới sự ảnh hưởng của văn hóa phương Tây. Về mặt tích cực khách quan: Chữ Quốc ngữ ở Việt Nam ra đời, tạo điều kiện cho sự phát triển văn hóa và giáo dục sau này. Một số yếu tố văn minh phương Tây được du nhập (y tế, khoa học kỹ thuật). Liên hệ với tình hình thực tế ở Việt Nam, hơn 80 năm dưới ách đô hộ của thực dân Pháp đã để lại những hậu quả nặng nề trên mọi lĩnh vực, từ sự mất độc lập, kinh tế kiệt quệ đến những chia rẽ xã hội và văn hóa. Những hệ quả này đã thúc đẩy phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc mạnh mẽ, đỉnh cao là Cách mạng tháng Tám năm 1945.

Quá trình này có thể được trình bày qua các giai đoạn và đặc điểm chính như sau: Giai đoạn đầu (Thế kỷ XVI - đầu thế kỷ XVII): Các quốc gia Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha là những nước tiên phong trong việc thám hiểm và xâm chiếm các đảo ở Đông Nam Á. Bồ Đào Nha chiếm Malacca (1511) và một số đảo ở Indonesia (gia vị), trong khi Tây Ban Nha chiếm Philippines (1565) và biến nơi này thành thuộc địa lâu dài. Giai đoạn phát triển (Thế kỷ XVII - XVIII): Hà Lan vươn lên trở thành thế lực chính, đánh bật Bồ Đào Nha khỏi hầu hết các vùng đất. Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) thiết lập quyền kiểm soát chặt chẽ đối với Indonesia (Đông Ấn Hà Lan), tập trung khai thác gia vị và các tài nguyên khác. Giai đoạn mở rộng và xác lập chủ nghĩa đế quốc (Thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX): Anh mở rộng ảnh hưởng, chiếm Singapore, Malacca và các vùng đất ở phía bắc đảo Borneo, thiết lập Liên bang Mã Lai. Hà Lan củng cố và mở rộng toàn bộ quyền cai trị trên quần đảo Indonesia. Mỹ sau Chiến tranh Tây Ban Nha - Mỹ (1898) đã chiếm Philippines từ tay Tây Ban Nha, biến nơi này thành thuộc địa của mình. Quá trình xâm lược này biến hầu hết các quốc gia Đông Nam Á hải đảo thành thuộc địa hoặc vùng bảo hộ của các cường quốc phương Tây, phục vụ mục đích kinh tế và chiến lược của chủ nghĩa tư bản.