Nam Cao là một trong những nhà văn hiện thực xuất sắc nhất của nền văn học hiện đại Việt Nam. Các tác phẩm của ông thường đi sâu vào cuộc sống của những con người nghèo khổ, từ đó phát hiện và ngợi ca vẻ đẹp tâm hồn ẩn giấu đằng sau cái vẻ bề ngoài cơ cực của họ. Trong số đó, truyện ngắn "Lão Hạc" (1843) nổi lên như một kiệt tác. Tác phẩm không chỉ tái hiện chân thực số phận bi thảm của người nông dân Việt Nam trước Cách mạng tháng Tám mà còn là một bài ca cảm động về nhân cách, lòng tự trọng và tình phụ tử thiêng liêng.
Trước hết, tác phẩm đã xây dựng thành công nhân vật Lão Hạc – hình ảnh thu nhỏ cho số phận đau thương, bế tắc của người nông dân trong xã hội cũ. Lão Hạc là một lão nông nghèo, vợ mất sớm, một mình nuôi con. Vì quá nghèo, lão không đủ tiền cưới vợ cho con trai, khiến anh con trai phẫn chí bỏ đi đồn điền cao su. Lão sống lầm lũi, cô độc một mình cùng con chó mà lão gọi thân thương là "cậu Vàng". Tuổi già, sức yếu, lại gặp trận ốm dai dẳng và bão hoành hành làm khánh kiệt tài sản, Lão Hạc rơi vào cảnh không có việc làm, không có cái ăn. Bi kịch lên đến đỉnh điểm khi lão buộc phải bán đi cậu Vàng – người bạn thân thiết duy nhất – và cuối cùng chọn cái chết bằng bả chó để giải thoát. Cái chết đau đớn, vật vã của lão là lời tố cáo đanh thép xã hội thực dân nửa phong kiến độc ác đã đẩy con người vào đường cùng.

Tuy nhiên, giá trị nhân đạo ngời sáng của tác phẩm lại nằm ở chỗ: trong hoàn cảnh khốn cùng ấy, phẩm chất cao đẹp của Lão Hạc vẫn không hề bị hoen ố.

• Đó là tình phụ tử vô bờ bến và sự hi sinh cao cả. Cả đời lão sống vì con. Lão chắt chiu từng đồng tiền bán hoa lợi, tiền công thuê để dành dụm cho con. Ngay cả khi đói khát, lão thà nhịn ăn chứ quyết không phạm vào mảnh vườn – vốn liếng duy nhất lão giữ lại cho con trai mình. Trước khi chết, lão gửi lại văn tự vườn và ba mươi đồng bạc nhờ ông Giáo giữ hộ để làm ma, quyết không để mình trở thành gánh nặng cho làng xóm hay làm tổn hại đến tài sản của con.
• Đó là lòng tự trọng cao khiết, "gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn". Lão Hạc vô cùng cô đơn và nghèo khổ nhưng lão từ chối mọi sự giúp đỡ của ông Giáo một cách hống hách (như cách nhìn bên ngoài) vì lòng tự trọng. Lão thà ăn khoai, ăn sung, ăn rau má qua ngày chứ không muốn làm phiền ai. Đỉnh điểm của lòng tự trọng là việc lão xin bả chó của Binh Tư để tự tử. Lão chọn cái chết bằng chính thứ công cụ hèn hạ ấy để trừng phạt bản thân vì đã trót "đánh lừa một con chó", và để bảo toàn sự trong sạch, không phải đi vào con đường tha hóa, trộm cắp để sinh tồn.

Bên cạnh nhân vật chính, nhân vật ông Giáo đóng vai trò là người kể chuyện, giúp dẫn dắt mạch cảm xúc và thể hiện cái nhìn nhân đạo của Nam Cao. Ban đầu, ông Giáo cũng có lúc thoáng nghi ngờ, buồn bã trước sự thay đổi của Lão Hạc (qua lời kể của Binh Tư). Nhưng đến cuối cùng, trước cái chết của lão, ông Giáo đã nhận ra chân tướng của một tâm hồn cao đẹp. Qua suy nghĩ của ông Giáo, Nam Cao gửi gắm triết lý nhân sinh sâu sắc: Đối với những người xung quanh ta, nếu ta không cố tìm mà hiểu họ, thì ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, bần tiện... chứ ta không bao giờ thấu hiểu và thương yêu họ.

Về mặt nghệ thuật, truyện ngắn "Lão Hạc" đạt đến sự hoàn hảo trong việc khắc họa tâm lý nhân vật. Cảnh Lão Hạc khóc khi bán chó với những chi tiết "mặt co rúm lại", "nước mắt chảy ra", "cái miệng móm mém mếu như con nít" đã chạm đến góc sâu thẳm nhất trong trái tim độc giả. Ngôn ngữ truyện tự nhiên, giản dị nhưng giàu triết lý và sức gợi cảm. Việc lựa chọn ngôi kể thứ nhất (ông Giáo) giúp câu chuyện trở nên khách quan, chân thực và đầy tính tự sự, chiêm nghiệm.
Tóm lại, "Lão Hạc" là một truyện ngắn xuất sắc, kết tinh giá trị hiện thực và nhân đạo sâu sắc của nhà văn Nam Cao. Qua số phận đầy bi kịch nhưng ngời sáng nhân cách của Lão Hạc, tác phẩm đã khẳng định một niềm tin bất diệt vào bản chất tốt đẹp của người lao động. Dù thời gian có trôi qua, hình ảnh lão nông nghèo khổ khóc thương con chó Vàng và cái chết chọn vẹn danh dự của lão vẫn mãi là một nốt lặng đầy ám ảnh, xúc động trong lòng các thế hệ độc giả.

Bài thơ Khi mùa mưa đến đã khơi gợi trong lòng người đọc một cảm hứng thi ca vô cùng trong trẻo, sâu lắng về thiên nhiên và tình yêu cuộc sống. Cảm hứng chủ đạo của tác phẩm bắt nguồn từ sự quan sát tinh tế và niềm giao cảm sâu sắc của nhà thơ trước bước đi của thời gian và cảnh vật khi những cơn mưa đầu mùa đổ xuống. Mưa không chỉ là một hiện tượng tự nhiên làm "phóng phao" dòng sông, làm "tươi tốt một triền đê", mà nó còn là tác nhân đánh thức sức sống, sự sinh sôi của vạn vật và tâm hồn con người. Tác giả đã đón nhận cơn mưa bằng tất cả các giác quan, cảm nhận được cả cái "vui" lẫn cái "buồn" đan xen, để rồi từ đó tìm thấy sự bình yên, lắng đọng trong tâm hồn ("Trong mưa chỉ thấy lòng yên ả"). Cao đẹp hơn cả, từ cảm hứng thiên nhiên, nhà thơ đã nâng lên thành cảm hứng hiến dâng và hy vọng. Hình ảnh "Ta hoá phù sa mỗi bến chờ" hay hành động "xoè tay ta mái đón / Ròng ròng hi vọng những mùa no" chính là minh chứng rõ nét cho một tâm hồn nhân hậu, luôn khao khát được cống hiến, được bù đắp và tin tưởng vào một tương lai tươi sáng, trù phú của quê hương đất nước.

Bài thơ Khi mùa mưa đến đã khơi gợi trong lòng người đọc một cảm hứng thi ca vô cùng trong trẻo, sâu lắng về thiên nhiên và tình yêu cuộc sống. Cảm hứng chủ đạo của tác phẩm bắt nguồn từ sự quan sát tinh tế và niềm giao cảm sâu sắc của nhà thơ trước bước đi của thời gian và cảnh vật khi những cơn mưa đầu mùa đổ xuống. Mưa không chỉ là một hiện tượng tự nhiên làm "phóng phao" dòng sông, làm "tươi tốt một triền đê", mà nó còn là tác nhân đánh thức sức sống, sự sinh sôi của vạn vật và tâm hồn con người. Tác giả đã đón nhận cơn mưa bằng tất cả các giác quan, cảm nhận được cả cái "vui" lẫn cái "buồn" đan xen, để rồi từ đó tìm thấy sự bình yên, lắng đọng trong tâm hồn ("Trong mưa chỉ thấy lòng yên ả"). Cao đẹp hơn cả, từ cảm hứng thiên nhiên, nhà thơ đã nâng lên thành cảm hứng hiến dâng và hy vọng. Hình ảnh "Ta hoá phù sa mỗi bến chờ" hay hành động "xoè tay ta mái đón / Ròng ròng hi vọng những mùa no" chính là minh chứng rõ nét cho một tâm hồn nhân hậu, luôn khao khát được cống hiến, được bù đắp và tin tưởng vào một tương lai tươi sáng, trù phú của quê hương đất nước.