Trong đoạn trích Sống mòn, Nam Cao đã khắc họa tinh tế diễn biến tâm lý của nhân vật ông giáo Thứ. Trước hết, Thứ rơi vào trạng thái hoảng hốt, lo sợ khi nhận ra cuộc đời mình có thể kéo dài trong cảnh bế tắc, nghèo túng, không lối thoát. Tiếp đó là nỗi chán chường, bất lực trước gánh nặng gia đình đè lên vai khiến Thứ dần từ bỏ những ước mơ, hi vọng. Đặc biệt, khi chứng kiến cảnh cả gia đình nhịn đói để dành phần ăn cho mình, Thứ rơi vào trạng thái day dứt, ân hận và xót xa. Anh nhận ra sự vô lí, bất công trong chính hoàn cảnh của mình, từ đó nảy sinh mong muốn được sẻ chia, nhường nhịn nhưng lại bất lực không thể thay đổi. Đỉnh điểm là khi ăn cơm, nước mắt Thứ ứa ra, thể hiện nỗi đau tinh thần sâu sắc. Qua diễn biến tâm lý ấy, có thể thấy Thứ là một con người giàu tình thương, có ý thức trách nhiệm với gia đình, sống lương thiện và giàu lòng tự trọng, nhưng đồng thời cũng là nạn nhân của cuộc sống nghèo đói, tù túng. Nhân vật góp phần thể hiện giá trị nhân đạo sâu sắc của tác phẩm.