Câu 1.

Đoạn trích từ "rán thứ sáu" đến "rán thứ chín" trong truyện thơ Vượt biển là một bức tranh đầy ám ảnh về hành trình vượt qua những thử thách khắc nghiệt của kiếp người bị đọa đày. Qua ngòi bút dân gian, hình ảnh những "rán" nước không chỉ đơn thuần là trở ngại thiên nhiên mà đã trở thành biểu tượng cho nỗi khổ cực của linh hồn người em oan ức. Tác giả đã sử dụng những động từ mạnh như "xé nhau", "cuộn thác", "thét gào" kết hợp với phép nhân hóa để biến biển cả thành một thực thể hung ác, có "quỷ dữ", có "ngọ lồm" chực chờ nuốt chửng con người. Đặc biệt, chi tiết "Đem vàng bạc ra lễ chuộc thân" đã phơi bày thực trạng bất công, nơi mà ngay cả ở cõi âm, đồng tiền vẫn có sức mạnh chi phối số phận. Đỉnh điểm của đoạn trích là lời kêu cứu thiết tha, tuyệt vọng: "Biển ơi, đừng giết tôi / Nước hỡi, đừng lôi lấy thuyền". Tiếng gọi ấy không chỉ là nỗi sợ hãi cái chết mà còn là khát vọng sống mãnh liệt của một thân phận "sa dạ sa dồng" bé nhỏ trước sự tàn khốc của định mệnh. Bằng ngôn ngữ giàu hình ảnh và âm điệu dồn dập, đoạn thơ đã khơi gợi trong lòng người đọc niềm cảm thương sâu sắc cho những kiếp người thấp cổ bé họng, đồng thời tố cáo xã hội cũ đầy rẫy những oan trái, bất công.

Câu 2.

Trong kho tàng văn học dân gian Tày – Nùng, câu chuyện về người em trong tác phẩm Vượt biển phải chịu cảnh đọa đày nơi cõi âm, làm phu chèo thuyền qua mười hai rán nước dữ dội chỉ vì sự ghen tuông và lòng ích kỷ của người anh ruột, đã để lại một nỗi xót xa khôn nguôi. Bi kịch ấy không chỉ là câu chuyện của quá khứ hay của cõi âm ti, mà nó là một lời cảnh tỉnh đanh thép về sự rạn nứt tình thân trong xã hội loài người. Nhìn vào những con sóng dữ của cuộc đời, ta càng thấu hiểu sâu sắc một chân lý: Tình thân chính là giá trị thiêng liêng nhất, là sợi dây neo giữ tâm hồn con người trước mọi bão giông.

Tình thân, hiểu một cách đơn giản nhất, là sợi dây huyết thống gắn kết những người cùng chung dòng máu. Đó là thứ tình cảm nảy sinh ngay từ khi ta chưa kịp định hình về thế giới, từ hơi ấm của mẹ và sự bảo bọc của cha. Thế nhưng, nếu chỉ dừng lại ở yếu tố sinh học, tình thân có lẽ đã không được tôn vinh đến thế. Giá trị thực sự của nó nằm ở sự gắn kết về tâm hồn, là sự hy sinh vô điều kiện và sự thấu hiểu vượt lên trên mọi lý lẽ thông thường.

Tình thân không cần những biểu hiện phô trương, nó hiện hữu trong những điều bình dị nhất: là bát canh nóng khi ta đau ốm, là ánh mắt lo âu của cha khi ta về muộn, hay sự nhường nhịn thầm lặng giữa anh chị em. Đó là thứ tình cảm duy nhất trên thế gian này không cần sự trao đổi ngang giá. Người ta có thể rời bỏ công ty vì lương thấp, rời bỏ bạn bè vì bất đồng quan điểm, nhưng người ta hiếm khi từ bỏ người thân chỉ vì họ gặp khó khăn. Bởi lẽ, tình thân là một bản năng tự nhiên, thuần khiết và bền bỉ nhất của con người.

Gia đình là trường học đầu tiên và tình thân là bài học đầu đời của mỗi cá nhân. Một đứa trẻ lớn lên trong vòng tay yêu thương của người thân sẽ có xu hướng hình thành một tâm hồn ấm áp, biết sẻ chia và giàu lòng trắc ẩn. Chính sự bao dung của cha mẹ tạo ra một môi trường an toàn để con người dám sai và dám sửa. Ngược lại, những khiếm khuyết về tình thân trong những năm tháng đầu đời thường để lại những vết sẹo tâm lý khó chữa lành, khiến con người trở nên gai góc hoặc dễ sa ngã.

Hơn thế nữa, tình thân là nguồn sức mạnh tinh thần vô tận giúp con người vượt qua nghịch cảnh. Thế giới ngoài kia giống như mười hai "rán nước" trong truyện cổ: có lúc "nước xoáy dữ ào ào", có lúc "quỷ dữ chặn đường" – đó là những thất bại trong sự nghiệp, những phản bội trong tình cảm hay những biến cố sức khỏe. Khi ấy, gia đình chính là "bãi cát vàng bình an", là nơi duy nhất đón nhận ta mà không phán xét, không đòi hỏi điều kiện. Sự khích lệ từ người thân có sức mạnh hơn vạn lời hoa mỹ từ người dưng, nó là "nhiên liệu" để chúng ta vực dậy từ đống đổ nát của thất bại. Có tình thân bên cạnh, con người trở nên can trường hơn, bởi họ biết mình không bao giờ phải chiến đấu đơn độc.

Tuy nhiên, thực tế cuộc sống đôi khi lại vẽ nên những mảng màu tối. Câu chuyện người anh trong Vượt biển vì sự ích kỷ mà đẩy em mình vào cái chết oan ức là một lời nhắc nhở về sự biến chất của tình thân khi đối mặt với vật chất và lòng tham. Trong xã hội hiện đại, khi đồng tiền và danh vọng đôi khi trở thành thước đo của mọi giá trị, tình thân đang đứng trước những thử thách nghiệt ngã. Chúng ta đã thấy không ít những vụ kiện tụng tranh chấp đất đai giữa anh em, những người con bỏ mặc cha mẹ già yếu, hay sự vô tâm của những thành viên sống chung dưới một mái nhà nhưng chỉ giao tiếp qua màn hình điện thoại.

Khi tình thân bị rạn nứt, con người rơi vào bi kịch đau đớn nhất: sự cô độc trong chính tổ ấm của mình. Sự bạc bẽo với người thân không chỉ làm tổn thương người khác mà còn tự tước đi phần nhân bản nhất trong chính bản thân mình. Một người có thể đứng trên đỉnh cao của danh vọng nhưng nếu sau lưng họ là một gia đình tan vỡ, một tình anh em nguội lạnh, thì vinh quang đó cũng chỉ là một khối băng lạnh lẽo. Như người anh trong câu chuyện kia, dù có được sự giàu sang hay yên ổn nhất thời, nhưng cái bóng của người em và sự dằn vặt của lương tâm (hoặc sự trừng phạt của nhân quả) sẽ đeo bám mãi mãi.

Tình thân giống như một mầm cây, nếu không tưới tắm bằng sự quan tâm, nó sẽ héo úa. Để giữ gìn giá trị này, chúng ta cần học cách "vượt qua cái tôi". Sự thấu hiểu và bao dung chính là chìa khóa. Anh chị em trong một nhà, dù có những khác biệt về tính cách hay lối sống, vẫn cần lấy sự nhường nhịn làm trọng. Con cái đối với cha mẹ, dù bận rộn đến đâu, cũng cần dành thời gian để lắng nghe và phụng dưỡng.

Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, chúng ta dễ dàng kết nối với hàng ngàn "bạn bè" trên mạng xã hội nhưng lại thiếu đi những cuộc trò chuyện sâu sắc với người thân. Hãy học cách đặt điện thoại xuống để nhìn vào mắt nhau, để cảm nhận nỗi đau hay niềm vui của người bên cạnh. Tình thân không cần những món quà đắt tiền, nó cần sự hiện diện và lòng chân thành.

Nhìn lại hành trình "vượt biển" đầy gian khổ của kiếp người, chúng ta nhận ra rằng những ghềnh thác của cuộc đời chỉ thực sự đáng sợ khi ta không có một điểm tựa tinh thần. Tình thân không phải là một điều quan trọng trong cuộc sống, mà nó là tất cả. Nó là bệ phóng cho những ước mơ bay cao và là bến đỗ an toàn nhất cho những tâm hồn mệt mỏi.

Đừng để đến khi "biển thét gào" hay khi đã mất đi rồi mới tiếc nuối. Mỗi chúng ta hãy biết trân trọng và vun đắp cho tình cảm gia đình ngay từ hôm nay. Bởi suy cho cùng, sau mọi cuộc hành trình dài rộng, thứ duy nhất còn ở lại, ấm áp và vĩnh cửu, chính là tiếng gọi của tình thân.

Câu 1:

Người kể trong văn bản là người em (linh hồn bị oan ức), hiện đang trong thân phận người phu chèo thuyền (sa dạ sa dồng).

Câu 2:

Hình ảnh "biển" hiện ra với vẻ hung dữ, hiểm độc và đầy rẫy hiểm nguy. Cụ thể:

• Dữ dội, đáng sợ: Nước "vằn mông mốc", "xé nhau đục vật vờ", nước đổ xuống "to hơn bịch đựng lúa", nước xoáy "ào ào", "dựng đứng chấm trời".
• Hiểm độc: Có "quỷ dữ chặn đường", "ngọ lồm bủa giăng", trực chờ ăn thịt người và nuốt thuyền.
• Khốc liệt: Biển không chỉ là thiên nhiên mà còn là một thế lực tàn bạo, "gầm réo", đòi hỏi tiền bạc, lễ vật chuộc thân.

Câu 3:

Văn bản thể hiện nỗi đau khổ, cực nhọc của những kiếp người thấp cổ bé họng (tiêu biểu là người em) bị đọa đày ở cõi âm và khát vọng vượt qua nghịch cảnh để tìm đến bến bờ bình an. Qua đó, tác phẩm còn gián tiếp tố cáo sự bất công, tham lam của tầng lớp cai trị ngay cả ở thế giới bên kia.

Câu 4:

Các "rán" nước (khúc sông, suối chảy xiết, vực sâu) là hình ảnh biểu tượng cho:

• Những thử thách, khó khăn chồng chất mà con người phải đối mặt trong cuộc đời.
• Sự ngăn cách giữa sự sống và cái chết, giữa đau khổ và bình yên.
• Nỗi oan khiên và sự đọa đày mà người em phải gánh chịu do sự đố kỵ, độc ác của người anh.

Câu 5:

Các âm thanh được thể hiện:

• Tiếng biển "gầm réo".
• Tiếng gọi, lời van nài khẩn thiết của người chèo thuyền: "Biển ơi, đừng giết tôi", "Nước hỡi, đừng lôi lấy thuyền".

Cảm xúc gợi ra:

• Sự hãi hùng, kinh sợ: Trước sức mạnh tàn khốc của thiên nhiên và số phận.
• Sự cô độc, bất lực: Âm thanh của con người trở nên nhỏ bé giữa tiếng gầm réo của biển cả.
• Niềm thương cảm sâu sắc: Người đọc cảm nhận được nỗi đau đớn, tuyệt vọng của một linh hồn oan ức đang phải chống chọi với cái chết để hoàn thành kiếp nạn.