Câu 1

Bài tứ tuyệt “Khán ‘Thiên gia thi’ hữu cảm” của Hồ Chí Minh là một tuyên ngôn nghệ thuật cô đọng. Hai câu đầu khái quát thơ xưa: “Cổ thi thiên ái thiên nhiên mỹ / Sơn thủy yên hoa tuyết nguyệt phong” – chỉ yêu vẻ đẹp thiên nhiên, liệt kê sơn, thủy, yên, hoa, tuyết, nguyệt, phong như một bức tranh tĩnh lặng. Hai câu sau chuyển sang quan niệm mới: “Hiện đại thi trung ưng hữu thiết / Thi gia dã yếu hội xung phong”. Ẩn dụ “thiết” (thép) đặt đối lập với “mỹ” (đẹp) để nhấn mạnh chất chiến đấu, bản lĩnh cách mạng; nhà thơ không còn là kẻ ẩn dật mà phải “xung phong” như chiến sĩ. Trong hoàn cảnh đất nước bị thực dân – phong kiến áp bức, Bác đang chịu cảnh tù đày, thơ cần trở thành vũ khí. Cấu tứ đối sánh “xưa – nay”, hình ảnh hàm súc, giọng điệu khẳng khái khiến bài thơ ngắn gọn mà mang sức nặng tư tưởng: nghệ thuật phải gắn với hành động cứu nước.

Câu 2

Giữ gìn, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống là ý thức gắn bó giữa quá khứ và hiện tại, đặc biệt quan trọng với thế hệ trẻ – những người quyết định diện mạo tương lai của dân tộc. Văn hóa truyền thống không phải là những hiện vật nằm im trong bảo tàng, mà là lối sống, phong tục, tiếng nói, điệu múa, tri thức dân gian… đã hun đúc bản sắc Việt qua hàng nghìn năm. Khi toàn cầu hóa làm ranh giới văn hóa trở nên mong manh, ý thức này càng trở thành “thép” tinh thần giúp người trẻ không bị hòa tan.

Trước hết, cần thấy rõ thực trạng hai mặt. Một bộ phận thanh niên hôm nay rất chủ động tìm về cội nguồn: học chữ Nôm, chơi nhạc cụ dân tộc, mặc áo dài cách tân, lan tỏa ca trù, hát xẩm trên mạng xã hội; nhiều dự án khởi nghiệp dùng họa tiết thổ cẩm, tranh Đông Hồ để thiết kế sản phẩm hiện đại. Đó là dấu hiệu tích cực cho thấy truyền thống có thể “sống” cùng thời đại. Tuy nhiên, cũng có không ít bạn trẻ thờ ơ, xem di sản là “cũ kỹ”, chạy theo trào lưu ngoại lai một cách thiếu chọn lọc; thậm chí có thái độ xem thường lễ hội làng, coi tiếng địa phương là “quê mùa”. Sự đứt gãy này một phần do giáo dục chưa khơi được cảm xúc, phần khác do nhịp sống nhanh khiến người trẻ ít thời gian lắng lại.

Ý thức bảo tồn không đồng nghĩa với sao chép máy móc. Giữ gìn là hiểu đúng giá trị cốt lõi: nhân nghĩa, cộng đồng, tôn trọng thiên nhiên, tinh thần lạc quan…; bảo tồn là hành động cụ thể: học hỏi, ghi chép, số hóa tư liệu, tham gia lễ hội, sửa sang đình chùa; phát huy là sáng tạo trên nền truyền thống để nó tiếp tục sinh sôi. Ví dụ, khi đưa hát xoan, quan họ lên TikTok với phần hòa âm mới, ta không “bóp méo” mà làm cho di sản gần hơn với khán giả trẻ. Khi khởi nghiệp bằng gốm Bát Tràng kết hợp thiết kế tối giản, ta vừa giữ nghề vừa mở thị trường.

Để ý thức này thành hành động, cần ba điểm tựa. Thứ nhất, giáo dục – không chỉ dạy kiến thức mà khơi gợi trải nghiệm: cho học sinh về làng nghề, mời nghệ nhân vào lớp, để các em “chạm” vào chất liệu văn hóa. Thứ hai, gia đình – ông bà kể chuyện cổ tích, cha mẹ duy trì bữa cơm truyền thống, ngôn ngữ địa phương được dùng tự nhiên trong nhà. Thứ ba, xã hội – chính sách hỗ trợ nghệ nhân, quỹ bảo tồn, không gian sáng tạo mở cho người trẻ thử nghiệm. Công nghệ cũng là cầu nối: số hóa di sản, làm podcast về lịch sử địa phương, xây bản đồ 3D đình làng… khiến truyền thống trở thành một phần của đời sống số.

Giữ gìn văn hóa truyền thống không phải là “đóng băng” quá khứ mà là thắp lên ngọn lửa từ tro tàn, như tinh thần “thiết” mà Hồ Chí Minh nhắc: mềm mại của cái đẹp cần có cứng cỏi của ý chí hành động. Khi người trẻ ý thức được mình là mắt xích trong dòng chảy văn hóa, họ sẽ tự tin hội nhập mà không đánh mất mình, biến bản sắc thành lợi thế cạnh tranh mềm của đất nước.

Câu 1. Thể thơ:

Thất ngôn tứ tuyệt Đường luật (bài thơ chữ Hán 4 câu, mỗi câu 7 chữ).

Câu 2. Luật của bài thơ:

- Gieo vần bằng (vần “-ong”: câu 1 “mỹ” không vần, câu 2 _phong_, câu 4 _phong_; câu 2-4 cùng vần, câu 1 thường tự do).

- Niêm: chữ thứ 2 của câu 1 (thi) – câu 2 (thủy) – câu 3 (đại) – câu 4 (gia) đều là thanh bằng/trắc xen kẽ, các câu 1-2, 3-4 niêm với nhau đúng luật.

- Đối: hai câu 3-4 đối ý (hiện đại thi… / thi gia…) và hai câu 1-2 liệt kê hình ảnh thiên nhiên, tạo thế đối “xưa – nay”. => Bài thuộc luật trắc vần bằng.

Câu 3. Biện pháp tu từ ấn tượng – ẩn dụ “thiết” (thép):

- “Thiết” (thép) là ẩn dụ cho chất chiến đấu, tinh thần cứng cỏi, bản lĩnh cách mạng.

- Tác dụng: (1) Tạo hình ảnh cụ thể, rắn rỏi đối lập với vẻ “mỹ” mềm mại, mơ mộng của thơ xưa; (2) Gợi liên tưởng đến “thép đã tôi” – phẩm chất người chiến sĩ; (3) Chuyển tải quan niệm nghệ thuật mới: thơ không chỉ đẹp mà phải có sức mạnh hành động, trở thành vũ khí tinh thần; (4) Làm câu thơ hàm súc, mang tính tuyên ngôn, gây ấn tượng mạnh trong khuôn khổ ngắn gọn.

Câu 4. Vì sao tác giả cho rằng “Hiện đại thi trung ưng hữu thiết / Thi gia dã yếu hội xung phong”?

Vì hoàn cảnh lịch sử đòi hỏi: đất nước đang chịu ách thực dân – phong kiến, chiến tranh thế giới II tàn phá, phong trào cứu nước 1939-1945 sôi sục; bản thân Bác đang bị giam cầm nhưng vẫn hướng tới cách mạng. Đọc _Thiên gia thi_, Bác nhận thấy thơ xưa “thiên ái thiên nhiên mỹ” (chỉ ca ngợi sơn, thủy, yên, hoa, tuyết, nguyệt, phong) – đẹp nhưng xa rời thực tế đấu tranh. Do đó, thơ hiện đại cần có “thép” – chất chiến đấu, ý chí cách mạng; nhà thơ không thể chỉ thưởng ngoạn mà phải “xung phong” như chiến sĩ, dùng thơ làm vũ khí cổ vũ, dẫn đường cho hành động giải phóng dân tộc.

Câu 5. Nhận xét về cấu tứ:

Bài thơ xây dựng theo cấu tứ đối sánh – chuyển tiếp chặt chẽ:

- Hai câu đầu khái quát đặc trưng thơ xưa (yêu thiên nhiên, liệt kê: sơn thủy yên hoa tuyết nguyệt phong).

- Hai câu sau nêu quan điểm về thơ nay (phải có “thiết”, nhà thơ phải “xung phong”).

=> Cấu trúc “xưa – nay”, “cảnh – người”, “mỹ – thiết” tạo thế đối lập rồi nâng lên thành tuyên ngôn nghệ thuật. Tứ thơ đi từ nhận xét – bình giá đến khẳng định quan niệm, ngắn gọn mà hàm súc, mang tính luận đề rõ rệt.