Nguyễn Khuyến không chỉ là nhà thơ lớn của văn học trung đại Việt Nam mà còn là một nhân cách đẹp, sống thanh cao, trong sạch. Bên cạnh những bài thơ trữ tình về thiên nhiên và làng quê, thơ trào phúng – tự trào của ông mang một nét riêng độc đáo: cười mình để bộc lộ thái độ sống và quan niệm nhân sinh. Bài thơ “Tự trào” là tác phẩm tiêu biểu cho giọng điệu ấy, thể hiện rõ tiếng cười vừa hóm hỉnh vừa sâu cay, đồng thời phản ánh tâm trạng của một nhà nho trước thời cuộc rối ren. Trong “Tự trào”, Nguyễn Khuyến không cười người khác mà chủ yếu hướng tiếng cười vào chính bản thân mình. Ông tự nhận mình là một con người bất lực, lạc lõng giữa xã hội đương thời. Tiếng cười ấy thoạt nhìn tưởng như vui vẻ, nhẹ nhàng, nhưng ẩn sâu bên trong lại là nỗi buồn, nỗi chua xót của một trí thức có tài mà không thể đem tài năng phụng sự đất nước. Cười mình thực chất là một cách tự ý thức sâu sắc về thân phận và thời thế. “Cũng chẳng giàu mà cũng chẳng sang,”
Câu thơ mở đầu bằng hai từ “cũng chẳng” lặp lại, tạo giọng điệu hờ hững, tự giễu. Nguyễn Khuyến tự nhìn nhận bản thân không giàu có về tiền bạc, cũng không sang trọng về địa vị. Tiếng cười ở đây là tiếng cười tự trào, thể hiện thái độ khiêm nhường và ý thức rõ về vị trí của mình trong xã hội. “Chẳng gầy chẳng béo, chỉ làng nhàng.”
Tác giả tiếp tục dùng lối nói phủ định kép để khắc họa một con người “làng nhàng”, không nổi bật về ngoại hình cũng như số phận. Từ “làng nhàng” mang sắc thái khẩu ngữ, tạo cảm giác gần gũi, đời thường, đồng thời cho thấy cái nhìn tự đánh giá có phần chán chường, pha chút mỉa mai bản thân. “Cờ đương dở cuộc không còn nước,”
Hình ảnh ẩn dụ từ trò chơi cờ được sử dụng rất đắt giá. “Dở cuộc không còn nước” gợi tình thế bế tắc, tiến thoái lưỡng nan. Qua đó, Nguyễn Khuyến tự ví mình như người chơi cờ gặp thời thế éo le, không còn con đường để lựa chọn, phản ánh nỗi bất lực của trí thức trước xã hội đương thời. “Bạc chửa thâu canh đã chạy làng.”
Câu thơ tiếp tục dùng hình ảnh từ cờ bạc dân gian để tự giễu. “Chửa thâu canh đã chạy làng” gợi sự thất bại nhanh chóng, chưa kịp xoay xở đã phải bỏ cuộc. Ẩn sau tiếng cười là nỗi chua xót của một con người sớm nhận ra sự không phù hợp của mình với chốn quan “Mở miệng nói ra gàn bát sách,”
Nguyễn Khuyến tự chê mình chỉ giỏi nói lý thuyết, nói toàn “bát sách”, sách vở suông, không giúp ích được gì cho đời. Từ “gàn” cho thấy sự tự giễu sâu sắc, vừa cười bản thân lạc hậu, vừa phản ánh bi kịch của người có học nhưng không gặp thời để đem kiến thức phụng sư xã hội “Mềm môi chén mãi tít cung thang.”
Hình ảnh sinh hoạt đời thường được đưa vào thơ một cách tự nhiên. “Mềm môi chén mãi” gợi cảnh uống rượu kéo dài, biểu hiện lối sống nhàn tản sau khi rời bỏ quan trường. Tiếng cười ở đây mang màu sắc buông xuôi, vừa như tự an ủi, vừa thể hiện tâm trạng chán ngán thời cuộc. “Nghĩ mình lại ngán cho mình nhỉ,”
Đây là câu thơ bộc lộ trực tiếp cảm xúc. Tác giả tự nhìn lại cuộc đời mình và không khỏi “ngán”. Từ “nhỉ” mang sắc thái khẩu ngữ, khiến giọng điệu trở nên thân mật, như một lời tự vấn, tự thở dài trước số phận của chính mình. “Mà cũng bia xanh, cũng bảng vàng.”
Câu kết mang tính nghịch lí đầy chua chát. “Bia xanh, bảng vàng” là biểu tượng cho vinh danh, công danh đỗ đạt. Dù từng có danh vọng, học vị cao, nhưng hiện tại tác giả vẫn cảm thấy trống rỗng, bất lực. Tiếng cười tự trào ở đây trở nên sâu cay, thể hiện bi kịch tinh thần của một nhà nho có tài mà không gặp thời. Bài thơ “Tự trào” thể hiện rõ tài năng nghệ thuật và phong cách riêng của Nguyễn Khuyến. Trước hết, tác giả sử dụng bút pháp trào phúng – tự trào đặc sắc: không cười người khác mà cười chính mình, tạo nên tiếng cười hóm hỉnh nhưng ẩn chứa nỗi chua xót sâu xa. Tiếng cười ấy vừa nhẹ nhàng, kín đáo, vừa có sức gợi suy ngẫm lớn.

Về ngôn ngữ, Nguyễn Khuyến dùng nhiều từ ngữ mộc mạc, gần với khẩu ngữ đời thường như “làng nhàng”, “chạy làng”, “ngán”, “nhỉ”, khiến giọng thơ tự nhiên, thân mật. Chính sự giản dị ấy làm cho tiếng cười trở nên chân thực và thấm thía hơn.

Bên cạnh đó, tác giả khéo léo sử dụng hình ảnh ẩn dụ quen thuộc trong đời sống dân gian như cờ, bạc để nói về tình thế bế tắc của bản thân và thời cuộc. Những hình ảnh này giúp bài thơ vừa sinh động, vừa hàm súc, giàu ý nghĩa biểu tượng.

Ngoài ra, kết cấu bài thơ chặt chẽ, theo lối thơ Đường luật nhưng được vận dụng linh hoạt, phá vỡ sự trang trọng truyền thống bằng giọng điệu đời thường. Câu kết với hình ảnh “bia xanh, bảng vàng” tạo nghịch lí giàu sức gợi, làm nổi bật chiều sâu tư tưởng và cảm xúc của tác giả.

Nhờ sự kết hợp hài hòa giữa tiếng cười trào phúng, ngôn ngữ dân dã và hình ảnh giàu tính biểu tượng, bài thơ “Tự trào” không chỉ mang giá trị nghệ thuật đặc sắc mà còn góp phần khắc họa rõ nét chân dung tinh thần của Nguyễn Khuyến – một nhà nho thanh cao, giàu tự trọng và ý thức sâu sắc về thời cuộc. Qua bài thơ “Tự trào”, Nguyễn Khuyến đã cho thấy vẻ đẹp nhân cách của một nhà nho chân chính: biết tự soi xét bản thân, giữ gìn khí tiết và không thỏa hiệp với cái xấu. Tiếng cười tự trào trong thơ ông không chỉ để mua vui mà còn là phương tiện bộc lộ thái độ sống, thể hiện bản lĩnh và chiều sâu tư tưởng. Tác phẩm vì thế vừa mang giá trị nghệ thuật độc đáo, vừa chứa đựng ý nghĩa nhân văn sâu sắc, góp phần làm nên phong cách trào phúng đặc biệt của Nguyễn Khuyến trong văn học Việt Nam.

Tiếng cười thực sự là một thứ vũ khí tinh thần sắc bén để chống lại những điều chưa hay, chưa đẹp trong cuộc sống. Qua tiếng cười châm biếm, đả kích, con người có thể phơi bày cái xấu, cái giả dối mà không cần những lời lên án nặng nề. Tiếng cười giúp người ta soi lại chính mình, từ đó biết xấu hổ và tự hoàn thiện bản thân. Đồng thời, nó góp phần bảo vệ cái đúng, cái tốt và làm cho cuộc sống trở nên trong sáng, nhân văn hơn. Vì vậy, tiếng cười không chỉ đem lại niềm vui mà còn mang ý nghĩa phê phán và giáo dục sâu sắc.

sắc thái trang trọng,cổ kính