Bài thơ Than đạo học của Tú Xương là bức tranh trào phúng sắc thảo về sự suy tàn của Nho học cuối thế kỷ XIX. Nét đặc sắc về nội dung của đoạn trơ nằm ở tâm sự đau xót và thái độ mỉa mai, cay đắng của tác giả trước thực cảnh "chán rồi" của đạo học đương thời. Khi chữ Hán mất đi vị thế, học thức Nho giáo trở nên thất thế, con người chìm đắm trong cảnh mua bán nhố nhăng, danh phận thầy trò hay sĩ khí đều bị xói mòn ("Thầy khoá tư lương nhấp nhốm ngồi", "Sĩ khí rụt rè gà phải cáo"). Qua đó, Tú Xương thể hiện nỗi đau thương cay đắng cho kiếp sĩ tử thất thế, đồng thời phê phán xã hội nhố nhăng, theo đuổi đồng tiền và danh lợi ảo tưởng. Về nghệ thuật, bài thơ sử dụng thành công thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật với kết cấu chặt chẽ, ngôn ngữ dân dã, tự nhiên nhưng đầy tính gợi hình, gợi cảm. Tác giả vận dụng tài tình phép đối đặc trưng ("Thầy khoá tư lương..." - "Sĩ khí rụt rè...", "Văn trường liều lĩnh..." - "Tôi đâu dám mỉa..."), kết hợp với giọng điệu vừa mỉa mai, tự giễu vừa xót xa. Nhờ sự kết hợp hài hòa giữa chất trào phúng sắc lẹm và chất trữ tình sâu lắng, bài thơ đã tái hiện chân thực bức tranh xã hội buổi giao thời đầy biến động

c1: thất ngôn bát cú đường luật

c3:

tác giả cho rằng “đạo học ngày nay đã chán rồi” vì:

-sự sa sút “mười người đi học, chín người thôi”

-bối cảnh lịch sử thay đổi: thực dân Pháp bắt đầu sửa đổi chương trình thi cử, cắt giảm chữ Hán để thay chữ Quốc ngữ và tiếng Pháp

-không có khách mua sách vở “cô hàng sách lim dim ngủ”

c2: khoa cử và Nho học buổi giao thời

c4:

từ láy được sử dụng: lim dim, nhấp nhổm, rụt rè, liều lĩnh

nhận xét:

- về nghệ thuật: tăng tính gợi hình gợi cảm, giúp bức tranh xã hội hiện rõ hơn

- về nội dung: khắc hoạ sự chán chường sự thấp thỏm khi không có người mua sách, người theo học cũng không, cho thấy bối cảnh suy tàn của Nho học thời đó

c5: sư suy tàn, đổ vỡ của Nho học trong thời kỳ bấy giờ. Đồng thời thể hiện nỗi chua xót của tác giả khi việc học không được coi trọng, bất lực trước thời cuộc