Đoạn trích trong Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du thể hiện sâu sắc giá trị nhân đạo và tấm lòng thương cảm bao la của tác giả đối với những kiếp người bất hạnh. Qua điệp ngữ “Cũng có kẻ…”, nhà thơ khắc họa hàng loạt số phận: người lính bỏ mình nơi chiến trận, cô gái lỡ làng tuổi xuân, người hành khất chết đường chết chợ… Họ đều là những con người bé nhỏ, chịu nhiều đau khổ trong xã hội loạn lạc. Hình ảnh “mạng người như rác”, “ngọn lửa ma trơi”, “tiếng oan văng vẳng tối trời càng thương” gợi nên không khí tang thương, thê lương, đồng thời tố cáo hiện thực chiến tranh phi nghĩa đã đẩy con người vào cảnh chết chóc, bơ vơ. Bên cạnh đó, nghệ thuật liệt kê kết hợp với ngôn ngữ giàu hình ảnh, giọng điệu bi thiết, xót xa đã tạo nên âm hưởng ai oán, day dứt. Tác giả không chỉ khóc thương cho người đã khuất mà còn bày tỏ nỗi đau trước thân phận con người nói chung. Qua đó, đoạn trích thể hiện tấm lòng nhân đạo lớn lao và tư tưởng “thương người như thể thương thân” của Nguyễn Du.

Trong đoạn thơ “Trò chuyện với nàng Vọng Phu”, hình tượng nàng Vọng Phu hiện lên vừa quen thuộc của truyền thuyết, vừa mang ý nghĩa biểu tượng sâu sắc. Nàng là người vợ mòn mỏi chờ chồng trong mưa gió, cô đơn giữa “mây trời”, qua bao tháng năm và biến động của đất nước. Dù “người đời biết thân ta hóa đá”, nhưng nhà thơ khẳng định nàng không hóa đá niềm tin, không hóa đá nỗi cô đơn và thời gian chờ đợi. Hình ảnh ấy làm nổi bật đức thủy chung son sắt, niềm tin bền bỉ và tình yêu không phai nhạt. Tuy nhiên, đằng sau sự chờ đợi ấy là nỗi đau thầm lặng của biết bao người vợ trong chiến tranh: “Chẳng ai hiểu bằng ta nỗi khổ / Của người vợ chờ chồng…”. Nàng Vọng Phu vì thế không chỉ là một cá nhân, mà là biểu tượng cho số phận người phụ nữ Việt Nam qua bao cuộc binh đao. Đặc biệt, câu thơ “Ta hóa đá đợi triệu lần nỗi đợi / Để những người vợ muôn đời thoát khỏi cảnh chờ mong” đã nâng tầm hình tượng: sự hóa đá trở thành một hi sinh lớn lao, như gánh lấy nỗi đau để những người sau không còn phải chịu cảnh chia lìa. Qua đó, tác giả bày tỏ niềm cảm thương sâu sắc và trân trọng vẻ đẹp thủy chung, giàu đức hi sinh của người phụ nữ Việt Nam.

Trong bài thơ Chân quê của Nguyễn Bính, nhân vật “em” hiện lên là một cô gái thôn quê đang có sự đổi thay trong cách ăn mặc và lối sống. “Hôm qua em đi tỉnh về”, chỉ một chuyến đi ngắn ngủi nhưng đã khiến em khác đi trong mắt người yêu. Những “khăn nhung”, “quần lĩnh”, “áo cài khuy bấm” gợi hình ảnh thị thành mới mẻ, hợp mốt nhưng lại xa lạ với vẻ đẹp mộc mạc vốn có. Qua lời trách yêu đầy xót xa của chàng trai, ta cảm nhận được sự đối lập giữa vẻ đẹp chân chất, truyền thống với lối ăn diện cầu kì, lai căng. Tuy nhiên, “em” không phải là người đáng trách; sự thay đổi ấy phản ánh tâm lí tự nhiên của tuổi trẻ – muốn làm mới mình, muốn bắt kịp cái hiện đại. Dù vậy, đằng sau hình ảnh “em” còn là biểu tượng cho những cô gái quê trước làn sóng đô thị hóa, dễ đánh mất nét đẹp thuần hậu của quê hương. Lời nhắn nhủ “Em hãy giữ nguyên quê mùa” không phải là sự bảo thủ, mà là khát vọng giữ gìn bản sắc, giữ lại hồn quê trong mỗi con người. Vì thế, nhân vật “em” vừa đáng yêu, duyên dáng, vừa gợi suy tư về sự gìn giữ những giá trị truyền thống giữa đổi thay của cuộc sống.