Đoạn trích trong Văn tế thập loại chúng sinh của Nguyễn Du thể hiện sâu sắc giá trị nhân đạo lớn lao và tấm lòng thương xót bao trùm của tác giả đối với những số phận bất hạnh trong xã hội cũ. Bằng điệp cấu trúc “Cũng có kẻ…”, nhà thơ lần lượt khắc họa nhiều cảnh đời: người lính chết trận, kẻ chinh chiến bỏ mình nơi sa trường; người phụ nữ “buôn nguyệt bán hoa” lỡ làng một kiếp; kẻ hành khất “nằm cầu gối đất”, sống lay lắt qua ngày. Những hình ảnh “mạng người như rác”, “đạn lạc tên rơi”, “hớp cháo lá đa” gợi nên hiện thực tàn khốc, đầy ám ảnh. Đặc biệt, câu cảm thán “Đau đớn thay phận đàn bà” cất lên như tiếng khóc thương cho kiếp người nhỏ bé, qua đó thể hiện thái độ phê phán xã hội bất công đã đẩy con người vào cảnh lầm than. Về nghệ thuật, đoạn trích sử dụng thể song thất lục bát giàu nhạc điệu, kết hợp liệt kê, điệp ngữ và ngôn ngữ giàu sức gợi, tạo nên âm hưởng bi thiết, thống thiết. Nhờ đó, tác phẩm không chỉ là lời chiêu hồn mà còn là bản cáo trạng đanh thép và khúc bi ca thấm đẫm tình thương của Nguyễn Du dành cho “thập loại chúng sinh”.

Trong bài thơ Trò chuyện với nàng Vọng Phu của Vương Trọng, hình tượng “nàng Vọng Phu” hiện lên không chỉ là người vợ chờ chồng hóa đá trong truyền thuyết mà còn là biểu tượng cao đẹp của lòng thủy chung và đức hi sinh. Nàng đứng “trong mưa, trong gió”, “cô đơn giữa mây trời” – tư thế ấy gợi sự bền bỉ, lặng lẽ nhưng đầy đau đớn. Nỗi chờ đợi của nàng kéo dài qua “mấy ngàn năm”, qua “trăm trận binh đao”, chứng kiến bao biến thiên “lở bồi, dâu bể” của đất nước. Đặc biệt, chi tiết “ta hoá đá niềm tin / hoá đá nỗi cô đơn / và thời gian chờ đợi” đã nâng tầm hình tượng: hóa đá không chỉ là sự hóa thân thể xác mà là sự kết tinh của niềm tin son sắt. Tuy nhiên, nhà thơ cũng bộc lộ niềm xót xa khi khẳng định “nàng chẳng thể nào đợi nổi”, bởi sự chờ đợi ấy quá đỗi khắc nghiệt. Ở đoạn kết, nàng hóa đá “đợi triệu lần nỗi đợi để những người vợ muôn đời thoát khỏi cảnh chờ mong”, qua đó trở thành biểu tượng nhân văn: chấp nhận hi sinh để gìn giữ hạnh phúc cho bao người phụ nữ khác. Hình tượng nàng Vọng Phu vì thế vừa bi thương vừa cao cả, thấm đẫm giá trị nhân đạo sâu sắc.

Trong bài thơ Chân quê của , nhân vật “em” hiện lên như biểu tượng cho vẻ đẹp thôn quê mộc mạc nhưng đang có sự đổi thay trước sức hút của chốn thị thành. “Em” xuất hiện sau chuyến “đi tỉnh về” với diện mạo khác lạ: “khăn nhung, quần lĩnh rộn ràng”, “áo cài khuy bấm” – những chi tiết gợi phong cách ăn mặc tân thời, kiểu cách. Sự thay đổi ấy khiến nhân vật trữ tình ngỡ ngàng, tiếc nuối khi những trang phục truyền thống như “yếm lụa sồi”, “áo tứ thân”, “khăn mỏ quạ” không còn nữa. Qua cái nhìn của “anh”, “em” không chỉ là một cô gái cụ thể mà còn là hình ảnh của hồn quê đang phai nhạt ít nhiều bởi ảnh hưởng đô thị. Tuy nhiên, “em” không bị phê phán gay gắt mà được nhắc nhở bằng giọng điệu tha thiết, chân thành: “Van em! Em hãy giữ nguyên quê mùa”. Lời “van” cho thấy tình yêu thương sâu nặng và mong muốn gìn giữ nét đẹp chân quê. Nhân vật “em” vì thế trở thành điểm tựa để nhà thơ bộc lộ nỗi bâng khuâng trước sự đổi thay của làng quê, đồng thời thể hiện niềm trân trọng đối với vẻ đẹp giản dị, truyền thống của con người và văn hóa nông thôn Việt Nam.