Đoạn trích trong "Văn tế thập loại chúng sinh" của Nguyễn Du là một bản nhạc bi tráng về những kiếp người nhỏ bé, bất hạnh trong xã hội cũ. Về nội dung, đại thi hào đã tái hiện chân thực và cảm động hình ảnh những "cô hồn" từ nhiều tầng lớp khác nhau: từ người lính bỏ mình nơi chiến trận "mạng người như rác", đến người phụ nữ "buôn nguyệt bán hoa" bạc mệnh, hay kẻ hành khất chết gục bên đường. Điểm chung của họ là cái chết cô độc, không nơi nương tựa, phản ánh một thực tại xã hội loạn lạc, đầy rẫy khổ đau. Qua đó, tác giả thể hiện tấm lòng nhân đạo mênh mông, vượt qua mọi định kiến để xót thương cho những nỗi đau tột cùng của con người. Về nghệ thuật, đoạn trích sử dụng thể thơ song thất lục bát với nhịp điệu dồn dập, réo rắt như tiếng khóc than, rất phù hợp với tính chất của văn tế. Cách sử dụng từ ngữ giàu hình ảnh, biểu cảm như "lập lòe ngọn lửa ma trắc", "hớp cháo lá đa" cùng các điển tích gợi lên không gian âm u, lạnh lẽo nhưng đầy tình người. Tóm lại, đoạn văn không chỉ là lời chiêu hồn cho những người đã khuất mà còn là tiếng lòng yêu thương, trân trọng sự sống của Nguyễn Du gửi gắm đến muôn đời.

Trong bài thơ "Trò chuyện với nàng Vọng Phu", nhà thơ Vương Trọng đã mang đến một cái nhìn mới mẻ và đầy nhân văn về một biểu tượng truyền thống của lòng thủy chung. Hình tượng nàng Vọng Phu hiện lên không chỉ là một khối đá vô tri mà là hiện thân của một tâm hồn bất diệt, đứng "cô đơn giữa mây trời" bất chấp "trăm trận binh đao" và sự biến đổi "lở bồi, dâu bể" của lịch sử. Việc nàng "hoá đá" không thuần túy là kết quả của sự chờ đợi vô vọng, mà cao cả hơn, đó là sự "hoá đá niềm tin" và "hoá đá nỗi cô đơn". Nàng tự nguyện tạc mình vào thời gian để bảo vệ lời hẹn thề với người thương nhớ, biến cái ngắn ngủi của kiếp người thành cái vĩnh hằng của đá núi. Đặc biệt, tác giả đã sâu sắc hóa nỗi đau này khi khẳng định nàng "hoá đá đợi triệu lần nỗi đợi" để thấu hiểu và giúp những người vợ muộn đời khác "thoát khỏi cảnh chờ mong". Qua hình tượng này, bài thơ không chỉ ngợi ca đức hy sinh, lòng son sắt của người phụ nữ Việt Nam mà còn là lời cảm thông sâu sắc trước những mất mát thầm lặng do chiến tranh để lại.

Trong bài thơ "Chân quê", nhân vật "em" hiện lên như một biểu tượng cho sự chuyển biến của vẻ đẹp con người trước làn gió của lối sống thành thị. Mở đầu bài thơ, "em" xuất hiện trong một diện mạo xa lạ: "khăn nhung, quần lĩnh rộn ràng", "áo cài khuy bấm". Những trang phục tân thời ấy không chỉ làm thay đổi ngoại hình mà còn tạo ra một khoảng cách vô hình khiến nhân vật "anh" phải thốt lên đầy xót xa: "em làm khổ tôi!". Qua những câu hỏi tu từ "Nào đâu cái yếm lụa sồi?", "Cái áo tứ thân?", tác giả cho thấy sự đối lập gay gắt giữa một bên là sự hào nhoáng, xa lạ của "tỉnh" và một bên là nét mộc mạc, dịu dàng của "quê". Nhân vật "em" vốn gắn liền với hình ảnh đi lễ chùa, với "hoa chanh", với "thầy u", nay lại mang theo hơi hướng "hương đồng gió nội bay đi ít nhiều". Tuy nhiên, qua lời van nài khẩn thiết của chàng trai, ta thấy "em" không chỉ là đối tượng bị phê phán mà là hiện thân cho sự chông chênh của bản sắc văn hóa trong buổi giao thời. Nhân vật "em" chính là cái cớ để Nguyễn Bính gửi gắm thông điệp: dù cuộc sống có đổi thay, hãy cố gắng gìn giữ lấy cái "chân quê" – cốt cách và tâm hồn thuần túy của dân tộc.