Từ Thức vào núi Hoành Sơn vì chàng không thể sống ở trần gian đổi thay, cũng chẳng thể trở lại tiên giới. Đó là lựa chọn cuối cùng của một con người lạc lõng, cô đơn, thể hiện khát vọng tự do và nỗi bi kịch thoát ly thực tại.

Con người không thể thoát ly hoàn toàn khỏi cuộc đời thực, dù có tìm đến chốn tiên cảnh huyền diệu thì lòng vẫn hướng về cõi trần – nơi có nguồn cội, tình cảm và ký ức sâu nặng.

Trong văn học trung đại Việt Nam, Chinh phụ ngâm là một áng thơ ngâm đặc sắc thể hiện sâu sắc nỗi cô đơn, sầu muộn và khát vọng hạnh phúc của người phụ nữ trong chiến tranh phong kiến. Nguyên tác bằng chữ Hán của Đặng Trần Côn đã được Đoàn Thị Điểm chuyển ngữ sang tiếng Việt bằng thể song thất lục bát, khiến cảm xúc thêm phần tinh tế, giàu nhạc điệu và gần gũi. Đoạn trích dưới đây tiêu biểu cho tâm trạng cô quạnh, đau buồn của người chinh phụ khi phải sống trong cảnh xa cách, mỏi mòn chờ đợi chồng nơi biên ải.

Ngay từ những câu mở đầu, không gian và thời gian đều thấm đẫm nỗi buồn:

Dạo hiên vắng thầm gieo từng bước,

Ngồi rèm thưa rủ thác đòi phen.

Hai hình ảnh “hiên vắng”, “rèm thưa” gợi không gian tĩnh mịch, lạnh lẽo. Những động từ “thầm gieo”, “rủ thác” diễn tả hành động lặp lại, vô thức của người chinh phụ – biểu hiện sự trống vắng và cô đơn đến tột cùng. Bóng dáng người phụ nữ nhỏ bé giữa không gian mênh mông càng làm nổi bật nỗi lẻ loi, quạnh quẽ.

Ngoài rèm thước chẳng mách tin,

Trong rèm, dường đã có đèn biết chăng?

Chim thước – biểu tượng cho tin vui đoàn tụ – nay “chẳng mách tin”, khiến nỗi mong chờ càng trở nên vô vọng. Còn “đèn” – vật vô tri – được nhân hóa thành người bạn tri âm. Câu hỏi “đèn có biết chăng?” chứa đựng niềm khát khao được thấu hiểu, sẻ chia nỗi lòng.

Đèn có biết dường bằng chẳng biết,

Lòng thiếp riêng bi thiết mà thôi.

Câu trả lời “dường bằng chẳng biết” là lời tự than xót xa, bộc lộ nỗi cô độc tuyệt đối. Trong không gian ấy, người chinh phụ chỉ còn “hoa đèn” và “bóng người” – hai hình ảnh song song mà xa cách, thể hiện nỗi buồn tịch mịch, cô đơn đến ngạt thở.

Gà eo óc gáy sương năm trống,

Hoè phất phơ rủ bóng bốn bên.

Khắc giờ đằng đẵng như niên,

Mối sầu dằng dặc tựa miền biển xa.

Âm thanh “eo óc gáy sương” cùng hình ảnh “hoè rủ bóng” gợi không khí đêm khuya lạnh lẽo. Thời gian trôi chậm nặng nề, mỗi “khắc giờ” kéo dài như “một năm”, diễn tả nỗi nhớ dai dẳng, mỏi mòn. Biện pháp so sánh “mối sầu dằng dặc tựa miền biển xa” mở ra không gian rộng lớn, diễn tả nỗi buồn không bờ bến, vô cùng vô tận của người vợ cô đơn.

Hương gượng đốt hồn đà mê mải,

Gương gượng soi lệ lại châu chan.

Sắt cầm gượng gảy ngón đàn,

Dây uyên kinh đứt, phím loan ngại chùng.

Ba lần điệp từ “gượng” cho thấy người chinh phụ cố gắng níu giữ những thói quen, thú vui xưa cũ – nhưng mọi việc đều vô hồn, vô nghĩa. Hương gượng đốt mà “hồn đã mê mải”, soi gương thì “lệ lại châu chan”, gảy đàn thì “dây uyên đứt” – tất cả đều phản chiếu tâm trạng chán chường, tuyệt vọng và tan vỡ. Hình ảnh “dây uyên”, “phím loan” tượng trưng cho tình vợ chồng – khi “đứt”, “chùng” nghĩa là hạnh phúc lứa đôi đã phai tàn theo năm tháng xa cách.

Đoạn trích là minh chứng cho tài năng nghệ thuật bậc thầy của Đoàn Thị Điểm: Thể thơ song thất lục bát giàu nhạc điệu, uyển chuyển, dễ bộc lộ cảm xúc sâu lắng. Ngôn ngữ trau chuốt, giàu tính biểu cảm, sử dụng nhiều từ láy, nhân hóa, so sánh, ẩn dụ để khắc họa tâm trạng tinh tế. Thủ pháp tả cảnh ngụ tình được vận dụng nhuần nhuyễn: cảnh vật (đèn, rèm, hoè, tiếng gà) đều nhuốm màu tâm trạng, góp phần thể hiện nỗi cô đơn và sầu nhớ của nhân vật.

Đoạn trích trong Chinh phụ ngâm không chỉ là bức tranh tâm trạng tuyệt đẹp mà còn là tiếng nói cảm thương sâu sắc của nhà thơ đối với người phụ nữ trong chiến tranh phong kiến – những người chịu đựng cô đơn, hi sinh thầm lặng vì lý tưởng chinh chiến của nam giới. Bằng ngòi bút tinh tế, ngôn ngữ điêu luyện và cảm xúc nhân đạo sâu sắc, Chinh phụ ngâm đã trở thành bản ngâm bi tráng của nỗi cô đơn và khát vọng hạnh phúc lứa đôi, sống mãi cùng tâm hồn người Việt.