Trong dòng chảy văn học trung đại Việt Nam, hình tượng người ẩn sĩ hiện lên như một biểu tượng đẹp của nhân cách thanh cao, lối sống thoát tục. Qua bài thơ “Nhàn” của Nguyễn Bỉnh Khiêm và bài thơ thu của Nguyễn Khuyến, ta bắt gặp hai dáng vẻ ẩn sĩ vừa có điểm tương đồng, vừa mang những sắc thái riêng biệt.

Trước hết, ở bài “Nhàn”, Nguyễn Bỉnh Khiêm khắc họa hình ảnh một ẩn sĩ ung dung, tự tại giữa thiên nhiên. Cuộc sống hiện lên giản dị với “một mai, một cuốc, một cần câu”, gắn bó với lao động và thiên nhiên. Nhà thơ chủ động lựa chọn lối sống “dại” – tránh xa vòng danh lợi, tìm về nơi “vắng vẻ”. Đó thực chất là cái “dại” của trí tuệ, của sự tỉnh táo trước thói đời bon chen. Cuộc sống của ông hòa hợp với tự nhiên: ăn măng trúc, giá đỗ, tắm hồ sen, tắm ao – tất cả đều thanh đạm nhưng đầy thi vị. Đặc biệt, thái độ “nhìn xem phú quý tựa chiêm bao” thể hiện một triết lí sống sâu sắc: coi nhẹ danh lợi, đề cao giá trị tinh thần. Hình tượng ẩn sĩ ở đây là người đạt đến sự an nhiên, tự tại, làm chủ cuộc đời mình.

Trong khi đó, bài thơ thu của Nguyễn Khuyến cũng khắc họa một ẩn sĩ nhưng mang nhiều tâm trạng hơn. Bức tranh thu hiện lên trong trẻo, tĩnh lặng: trời xanh, nước biếc, trăng sáng, gió nhẹ. Không gian ấy gợi cảm giác thanh bình nhưng cũng nhuốm màu cô tịch. Nhà thơ sống giữa thiên nhiên, hòa mình vào cảnh vật, nhưng ẩn sâu trong đó là nỗi niềm trăn trở. Câu hỏi “một tiếng trên không ngỗng nước nào?” gợi nỗi cô đơn, hoài niệm. Đặc biệt, chi tiết “toan cất bút” rồi lại “thẹn với ông Đào” (tức Đào Uyên Minh) cho thấy tâm trạng day dứt: muốn sống ẩn dật nhưng vẫn chưa thật sự thanh thản. Ẩn sĩ ở đây không hoàn toàn an nhiên mà còn mang nặng tâm sự trước thời cuộc.

So sánh hai hình tượng, có thể thấy điểm chung là cả hai đều lựa chọn lối sống ẩn dật, hòa mình với thiên nhiên, tránh xa danh lợi. Họ đều là những trí thức có nhân cách cao đẹp, ý thức rõ giá trị của cuộc sống tinh thần. Tuy nhiên, điểm khác biệt lại rất rõ: nếu Nguyễn Bỉnh Khiêm thể hiện sự ung dung, tự tại, đạt đến trạng thái “nhàn” thực sự, thì Nguyễn Khuyến lại mang tâm trạng trăn trở, chưa hoàn toàn dứt bỏ được nỗi niềm với cuộc đời. Điều này xuất phát từ hoàn cảnh lịch sử khác nhau: một bên là thời kỳ xã hội còn ổn định tương đối, một bên là giai đoạn đất nước rối ren, mất mát.

Như vậy, qua hai bài thơ, hình tượng người ẩn sĩ hiện lên vừa thống nhất ở vẻ đẹp thanh cao, vừa đa dạng ở chiều sâu tâm trạng. Điều đó không chỉ phản ánh phong cách riêng của mỗi nhà thơ mà còn cho thấy sức sống bền bỉ của tư tưởng “nhàn” trong văn học dân tộc.