Chủ đề 1. Máy tính và xã hội tri thức
Bài 1. Thông tin và xử lí thông tin
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Phân biệt được thông tin và dữ liệu.
Chuyển đổi giữa các đơn vị lưu trữ dữ liệu.
Nêu được sự ưu việt của việc lưu trữ, xử lí và truyền thông tin bằng thiết bị số.
Tin học được định nghĩa là khoa học nghiên cứu các phương pháp và quá trình xử lí thông tin tự động bằng các phương tiện kĩ thuật, chủ yếu bằng máy tính. Chúng ta đã biết ở lớp dưới, thông tin được biểu diễn trong máy tính bằng các dãy bit (gồm các kí hiệu 0, 1), máy tính xử lí dữ liệu là các dãy bit trong bộ nhớ. Vậy dữ liệu và thông tin khác nhau như thế nào?
1. THÔNG TIN VÀ DỮ LIỆU
a) Quá trình xử lí thông tin
Thông tin là tất cả những gì mang lại cho chúng ta hiểu biết. Như vậy thông tin gắn với quá trình nhận thức. Máy tính không tự nhận thức được mà chỉ là công cụ hỗ trợ cho con người trong quá trình nhận thức.
Hình 1.1. Quá trình xử lí thông tin/dữ liệu bằng máy tính
Quá trình xử lí thông tin của máy tính gồm các bước sau:
Bước 1: Tiếp nhận dữ liệu. Máy tính tiếp nhận dữ liệu theo hai cách thường gặp là:
– Từ các thiết bị, ví dụ tệp hình ảnh từ máy quét là dữ liệu.
– Từ bàn phím do con người nhập, ví dụ khi soạn một văn bản, thông tin của người nhập chuyển thành dữ liệu.
Bước 2: Xử lí dữ liệu. Biến đổi dữ liệu trong bộ nhớ máy tính để tạo ra dữ liệu mới. Ví dụ, từ nhiệt độ trung bình của nhiều năm gần đây, các phần mềm chuyên dụng có thể cho chúng ta biết khuynh hướng Trái Đất đang nóng dần lên.
Bước 3: Đưa ra kết quả. Máy tính có thể đưa ra kết quả theo hai cách:

Dữ liệu được thể hiện dưới dạng văn bản, âm thanh, hình ảnh,... mà con người có
thể hiểu được. Như vậy dữ liệu đã được chuyển thành thông tin.
Lưu dữ liệu lên một vật mang tin như thẻ nhớ hoặc chuyển thành dữ liệu đầu vào
cho một hoạt động xử lí khác. Quá trình xử lí thông tin/dữ liệu được minh hoạ như Hình 1.1, đầu vào có thể là dữ liệu hoặc thông tin và đầu ra cũng có thể là dữ liệu hoặc thông tin. Trong tin học, dữ liệu là thông tin (âm thanh, hình ảnh, văn bản, số,...) đã được đưa vào máy tính để máy tính có thể nhận biết và xử lí được. Trong máy tính, xử lí thông tin chính là xử lí dữ liệu.
b) Phân biệt dữ liệu và thông tin
Hoạt fiộng 1 Có thể fiồng nhất thông tin với dữ liệu fiược không?
Có các ý kiến như sau về dữ liệu của một bài giảng môn Tin học:
An: Bài ghi trong vở của em là dữ liệu. Minh: Tệp bài soạn bằng Word của cô giáo là dữ liệu. Khoa: Dữ liệu là tệp video ghi lại tiết giảng của cô giáo.
Theo em bạn nào nói đúng?
Thông tin và dữ liệu độc lập tương đối với nhau:
Có thể có nhiều loại dữ liệu khác nhau của một thông tin, bài ghi trong vở của trò,
tệp bài soạn của cô giáo hay video ghi lại tiết giảng đều là dữ liệu của bài giảng. - Nếu dữ liệu không đầy đủ thì không xác định được chính xác thông tin. Ví dụ, dữ
liệu "39°C" trong bộ dữ liệu về thời tiết mang thông tin "trời rất nóng" nhưng dữ liệu "39°C" trong bộ dữ liệu của bệnh án lại mang thông tin "sốt cao". Như vậy, thông tin có tính toàn vẹn, được hiểu đúng khi có đầy đủ dữ liệu, nếu thiếu dữ liệu thì có thể làm thông tin bị sai hoặc không xác định được. - Với cùng một bộ dữ liệu, cách xử lí khác nhau có thể đem lại những thông tin khác
nhau. Ví dụ dữ liệu thời tiết một ngày nào đó có thể được tổng hợp theo vùng để biết phân bố lượng mưa trong ngày, nhưng cũng có thể xử lí để cho dự báo thời tiết ngày hôm sau. - Việc xử lí các bộ dữ liệu khác nhau cũng có thể đưa đến cùng một thông tin. Ví dụ,
xử lí dữ liệu về băng tan ở Bắc Cực hay cường độ bão ở vùng nhiệt đới đều có thể dẫn đến kết luận về sự nóng lên của Trái Đất.
Trong tin học, dữ liệu là thông tin đã được đưa vào máy tính để máy tính có thể nhận biết và xử lí được.
Thông tin là ý nghĩa của dữ liệu. Dữ liệu là các yếu tố thể hiện, xác định thông tin. Thông tin và dữ liệu có tính độc lập tương đối. Cùng một thông tin có thể được thể hiện bởi nhiều loại dữ liệu khác nhau. Ngược lại, một dữ liệu có thể mang nhiều thông tin khác nhau.
Với vai trò là ý nghĩa của dữ liệu, thông tin có tính toàn vẹn. Dữ liệu không đầy đủ có thể làm thông tin sai lệch, thậm chí không xác định được.

Em hãy cho ví dụ về một thông tin nhưng có nhiều cách thể hiện dữ liệu khác nhau. Em hãy cho ví dụ về một dữ liệu có trong nhiều thông tin khác nhau. Tính toán

3. LƯU TRỮ, XỬ LÍ VÀ TRUYỀN THÔNG TIN BẰNG THIẾT BỊ SỐ
Hoạt ộng 2 Thiết bị số và ưu iểm của thiết bị số
1. Các thiết bị làm việc với thông tin số như lưu trữ, truyền dữ đều được gọi là thiết bị số. Trong các thiết bị dưới đây, thiết bị thiết bị không thuộc loại số thì thiết bị số tương ứng với nó a) Đồng hồ cơ b) Đĩa hát c) Bộ thu phát wifi d) Thẻ Hình 1.2 2. Hãy so sánh thiết bị không thuộc loại số ở Hình 1.2 với nếu có., liệu hay xử lí thông tin số nào là thiết bị số? Nếu (nếu có) là gì? nhớ e) Máy tính xách tay thiết bị số tương ứng,
Thẻ nhớ, bộ thu phát wifi, máy tính xách tay là các thiết bị số. Đồng hồ cơ, đĩa hát ghi
các bài hát đều không dùng dữ liệu số. Ngày nay, tin học được ứng dụng vào mọi lĩnh vực của đời sống đem lại thay đổi lớn về hiệu quả công việc và chất lượng cuộc sống. Những thành tựu đó có được là do có máy tính và các thiết bị số.
Về lưu trữ. Với thiết bị số, người ta có thể lưu trữ một lượng thông tin rất lớn trong
một thiết bị nhớ gọn nhẹ với chi phí thấp. Một đĩa cứng khoảng 2 TB có thể chứa một khối lượng thông tin ngang với một thư viện sách của một trường đại học.
Internet kết nối rất nhiều thiết bị số tạo thành những kho lưu trữ thông tin khổng lồ trong đó có các website chứa rất nhiều thông tin hữu ích. Trên Internet, có thể tìm được hầu hết mọi thông tin bằng các công cụ tìm kiếm.
Lưu trữ thông tin trên thiết bị số còn giúp cho việc tìm kiếm thông tin dễ dàng và nhanh chóng.
Về xử lí. Máy tính xử lí thông tin với tốc độ nhanh và chính xác. Tốc độ xử lí ngày
càng được nâng cao. Một máy tính cỡ trung bình ngày nay có thể thực hiện vài chục tỉ phép tính một giây. Thậm chí, một số siêu máy tính đã đạt tốc độ tính toán lên tới hàng trăm triệu tỉ phép tính số học mỗi giây.
Để dự báo thời tiết một tuần, các máy tính phải xử lí các dữ liệu lưu trữ từ nhiều năm trước và các thông tin nhiệt độ, khí áp, độ ẩm, hướng và tốc độ gió từ hàng trăm trạm khí tượng chuyển về với hàng trăm tỉ phép tính cần thực hiện. Siêu máy tính là công cụ hỗ trợ hiệu quả để giải quyết các bài toán có khối lượng tính toán lớn như vậy.
Bên cạnh đó, máy tính có thể thực hiện các lệnh một cách chính xác, không sai sót; các máy chủ có thể làm việc nhiều tháng, nhiều năm cung cấp dịch vụ liên tục cho người dùng (người sử dụng).
Tóm lại, thực hiện tính toán nhanh, cho kết quả chính xác và ổn định là các ưu điểm tuyệt đối của máy tính so với tính toán thủ công của con người.

Về truyền thông tin. Trước đây, tốc độ truyền tin bằng telex chỉ đạt 60 từ một phút. Nhờ tin học và thiết bị số, công nghệ truyền thông tin (truyền tin) đã có những bước tiến dài, tốc độ và độ tin cậy truyền tin được cải thiện nhanh chóng. Ngày nay chúng ta đã có thể xem phim qua Internet, có thể tương tác với nhau trên mạng xã hội "một cách tức thời". Các gia đình có thể sở hữu các đường cáp quang với tốc độ vài chục Mb/s, tương đương với vài triệu kí tự một giây, điều khó tưởng tượng nếu so với đầu những năm 2000.
Thiết bị số có các ưu điểm:
• Giúp xử lí thông tin rất nhanh với độ chính xác cao và có thể làm việc liên tục.
• Có khả năng lưu trữ dữ liệu với dung lượng lớn, giá thành rẻ, tìm kiếm nhanh và dễ dàng.
• Có khả năng truyền tin với tốc độ rất lớn.
• Giúp thực hiện tự động nhiều công việc một cách chính xác, chi phí thấp và tiện lợi.
Em hãy so sánh việc gửi thư theo đường bưu điện và gửi thư điện tử theo các tiêu chí tốc độ, chi phí, khả năng lưu trữ.
Giả sử để số hoá một cuốn sách kể cả văn bản và hình ảnh cần khối lượng dữ liệu khoảng 50 MB. Thư viện của một trường có khoảng 2000 cuốn sách. Nếu số hoá thì cần khoảng bao nhiêu GB để lưu trữ? Có thể chứa nội dung đó trong thẻ nhớ 256 GB hay không?
LUYỆN TẬP
Từ dữ liệu điểm các môn học của học sinh, có thể rút ra những thông tin gì? Mô tả sơ bộ xử lí để rút ra một thông tin trong số đó.
Hình 1.3 là danh sách các tệp ảnh lấy ra từ thẻ nhớ của một máy ảnh số. Em hãy tính toán một thẻ nhớ 16 GB có thể chứa được tối đa bao nhiêu ảnh tính theo độ lớn trung bình của ảnh.
Name, Date, Type, Size
DSC0005, 4/6/2022 6:51 AM, JPG File, 10 144 KB
DSC00113, 4/6/2022 7:04 AM, JPG File, 9 888 KB
DSC00112, 4/6/2022 7:11 AM, JPG File, 10 016 KB
DSC00124, 4/6/2022 7:15 AM, JPG File, 9 440 KB
Hình 1.3. Danh sách một số tệp ảnh
VẬN DỤNG
Trong thẻ căn cước công dân có gắn chip có thông tin về số căn cước, họ tên, ngày sinh, giới tính, quê quán,... được in trên thẻ để đọc trực tiếp. Ngoài ra, các thông tin ấy còn được mã hoá trong QR code và ghi vào chip nhớ. Theo em, điều đó có lợi gì?
Hãy tìm hiểu và mô tả vai trò của thiết bị số trong việc làm thay đổi cơ bản việc chụp ảnh.

Bài 2. Vai trò của thiết bị thông minh và tin học đối với xã hội
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Nhận biết được một số thiết bị thông minh thông dụng. Nêu được ví dụ cụ thể.
Biết được vai trò của thiết bị thông minh trong xã hội và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Biết vai trò của tin học đối với xã hội. Nêu được ví dụ.
Biết các thành tựu nổi bật của ngành Tin học.
Chúng ta từng được nghe rất nhiều thứ gắn với từ "smart" như "smart TV", "smart phone", "smart watch",... Đó là tên gọi của các thiết bị thông minh.
Máy tính xách tay có phải là thiết bị thông minh không?
Chúng ta sẽ cùng tìm hiểu thiết bị thông minh và vai trò của chúng trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
1. THIẾT BỊ THÔNG MINH
Hoạt động 1 Nhận biết thiết bị thông minh
Thiết bị nào sau đây là thiết bị thông minh?
a) Đồng hồ lịch vạn niên b) Điện thoại di động c) Camera kết nối Internet d) Máy ảnh số
Hình 2.1
a) Thiết bị thông minh là một hệ thống xử lí thông tin
Có thể hiểu một cách đơn giản thiết bị thông minh là các thiết bị điện tử có thể hoạt động một cách tự chủ trong một mức độ nhất định nhờ các phần mềm điều khiển được cài đặt sẵn. Các thiết bị thông minh ngày nay đều có khả năng tương tác với các thiết bị khác một cách tự động qua mạng không dây như bluetooth, wifi,... để tiếp nhận, xử lí và truyền dữ liệu.
Đồng hồ lịch vạn niên không có khả năng kết nối, máy ảnh số không hoạt động tự chủ nên các thiết bị này không phải thiết bị thông minh.
Những camera kết nối Internet để truyền dữ liệu một cách tự động và có khả năng chọn lọc chỉ ghi hình khi phát hiện chuyển động là một thiết bị thông minh.
Những thiết bị thông minh thường gặp nhất là điện thoại thông minh, máy tính bảng.

Một số thiết bị thông minh hiện nay còn được tích hợp thêm khả năng "bắt chước" một vài hành vi hay cách tư duy của con người ở các mức độ khác nhau. Ví dụ, người máy có thể hiểu và giao tiếp bằng ngôn ngữ tự nhiên với con người; xe tự hành có thể dự đoán khả năng va chạm, từ đó giảm tốc độ và tránh để giữ an toàn,... Các khả năng "bắt chước" đó của thiết bị thông minh nói riêng và của máy móc nói chung, tuy còn hạn chế, được gọi chung là trí tuệ nhân tạo (AI - Artificial Intelligence).
b) Vai trò của thiết bị thông minh đối với xã hội trong cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư
CMCN lần thứ nhất (cuối thế kỉ XVIII đầu thế kỉ XIX), CMCN lần thứ hai (cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX), CMCN lần thứ ba (cuối thế kỉ XX đầu thế kỉ XXI), CMCN lần thứ tư (đầu thế kỉ XXI)
Chuyển từ lao động thủ công sang cơ giới với dấu ấn là động cơ hơi nước., Công nghiệp phát triển; điện năng được dùng phổ biến; sản xuất dây chuyền tập trung., Máy tính hỗ trợ con người trong hoạt động trí tuệ. Tin học làm thay đổi cuộc sống., Hệ thống IoT và các hệ thống kết hợp thực – ảo trở nên phổ biến.
Hình 2.2. Các thời kì của cách mạng công nghiệp (CMCN)
Thế giới đã trải qua ba cuộc cách mạng công nghiệp và đang bước vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư (gọi tắt là cách mạng công nghiệp 4.0). Đây là cuộc cách mạng công nghiệp dựa trên nền tảng công nghệ số và tích hợp với các công nghệ thông minh để tạo ra quy trình và phương thức sản xuất mới.
Việc áp dụng các thành tựu của công nghệ thông tin như trí tuệ nhân tạo; kết nối vạn vật (còn gọi là Internet vạn vật – Internet of Things, IoT); điện toán đám mây (Cloud Computing); dữ liệu lớn (BigData - cung cấp khả năng xử lí trong khoảng thời gian chấp nhận được những khối lượng dữ liệu cực lớn, không ngừng gia tăng, không ngừng biến đổi) cùng các tiến bộ mang tính đột phá của công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu, tự động hoá và các công nghệ khác vào hệ thống sản xuất và sản phẩm đã làm mờ ranh giới giữa các hệ thống thực (thế giới vật lí, thế giới các thực thể) và các hệ thống ảo (thế giới số, không gian số). Điều đó tạo ra một nền sản xuất thông minh mà ở đó sản phẩm được sản xuất trong thế giới vật lí nhưng quá trình tính toán, thiết kế, tạo mẫu,... được thực hiện trên không gian số. Ví dụ, các xe tự hành sử dụng các cảm biến thông minh thu thập dữ liệu về biển báo, phương tiện tham gia giao thông, đường đi và chướng ngại vật để tính toán tốc độ và hướng đi tối ưu (trong thế giới ảo) và gửi quyết định cho xe thực hiện (trong thế giới thực).
Ngày nay, tri thức – yếu tố trí tuệ của con người – ngày càng chiếm tỉ trọng lớn hơn trong cơ cấu giá trị của sản phẩm và dịch vụ. Ví dụ, trong giá thành sản xuất một chiếc điện thoại thông minh thì giá trị nguyên vật liệu, nhân công chỉ chiếm chưa đến một nửa; phần còn lại là chi phí thiết kế, làm phần mềm và mua các bản quyền công nghệ – đó chính là giá trị của tri thức. Nền kinh tế tri thức là nền kinh tế chủ yếu dựa vào tri thức, trên cơ sở phát triển khoa học và công nghệ cao, lấy tri thức làm động lực

chủ yếu tăng trưởng kinh tế. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đã thúc đẩy mạnh mẽ nền kinh tế tri thức. IoT là việc kết nối các thiết bị thông minh với nhau nhằm thu thập và xử lí thông tin một cách tự động, tức thời trên diện rộng như trong các ứng dụng giám sát giao thông, cảnh báo thiên tai, lái xe tự động, điều khiển quá trình sản xuất trong nhà máy và nhiều ứng dụng khác. IoT là một yếu tố cơ bản trong cách mạng công nghiệp 4.0, trong đó thiết bị thông minh là thành phần chủ chốt.
Thiết bị thông minh là thiết bị điện tử có thể hoạt động tự chủ không cần sự can thiệp của con người, tự thích ứng với hoàn cảnh và có khả năng kết nối với các thiết bị khác để trao đổi dữ liệu.
Thiết bị thông minh đóng vai trò chủ chốt trong các hệ thống IoT - một nội dung cơ bản của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0.
Thiết bị nào trong Hình 2.3 là thiết bị thông minh? Tại sao?
b) Đồng hồ kết nối với a) Cân điện tử điện thoại qua bluetooth c) Máy tính cầm tay
Hình 2.3
Ngoài những thiết bị đã nêu trong bài, nhà em có những thiết bị thông minh nào?
2. CÁC THÀNH TỰU CỦA TIN HỌC
Các thành tựu của tin học cần được nhìn nhận trên hai phương diện: - Các thành tựu về ứng dụng. - Các thành tựu liên quan đến sự phát triển của chính ngành Tin học.
Hoạt động 2 Vai trò của tin học đối với xã hội
Cuộc sống sẽ thay đổi như thế nào nếu không có máy tính và các thiết bị thông minh?
a) Đóng góp của tin học với xã hội
Tin học được ứng dụng trong mọi lĩnh vực. Sau đây là một số lĩnh vực ứng dụng phổ biến nhất.
Quản lí. Trường học cần quản lí học tập của học sinh. Ngân hàng cần quản lí tài
khoản và giao dịch của khách hàng. Doanh nghiệp cần quản lí sản xuất, mua bán hàng hoá, kế toán,... Dùng máy tính quản lí các quy trình nghiệp vụ giúp xử lí công việc nhanh chóng, chính xác, hiệu quả và tiện lợi, tiết kiệm chi phí.
Tự động hoá. Nhờ máy tính, tự động hoá đã thay đổi căn bản. Các thiết bị thông
minh hoạt động theo chương trình có thể thực hiện tốt nhiều công việc thay cho con người. Robot là một ví dụ điển hình về thành công của tự động hoá. Không những hoạt động chính xác, thông minh, robot còn có thể làm việc ở những nơi có môi trường nguy hiểm như trong nhà máy điện hạt nhân hay dưới nước.

Giải quyết các bài toán khoa học kĩ thuật. Với khả năng tính toán nhanh, chính
xác, máy tính có thể hỗ trợ cho công việc tính toán, mô phỏng, kiểm nghiệm trong nghiên cứu, thiết kế các công trình, dự báo thời tiết, giải mã gen, ứng dụng bản đồ số,…
Thay đổi cách thức làm việc của nhiều ngành nghề. Nhiều công việc có thể
được thực hiện trực tuyến như dạy học, mua hàng. Các ứng dụng tin học văn phòng đã góp phần tăng chất lượng và hiệu quả hoạt động hành chính. Nhiều ngành nghề thay đổi hoàn toàn như công nghệ in theo kiểu sắp chữ được thay bằng chế bản trên máy tính hay chụp ảnh dùng phim được thay bằng chụp ảnh số với chất lượng và chi phí được cải thiện rõ rệt.
Giao tiếp cộng đồng. Tin học giúp trao đổi thông tin nhanh chóng và hiệu quả qua
các ứng dụng như thư điện tử, các diễn đàn trên các trang web và các mạng xã hội như Youtube, Facebook, Twitter, Zalo,... Mạng xã hội đã trở thành môi trường giao tiếp tiện lợi mà trên đó mọi hoạt động đều dễ dàng, trực quan, tương tác nhanh.
b) Một số thành tựu phát triển của Tin học
Ở các lớp dưới ta đã biết sự phát triển mạnh mẽ của phần cứng bao gồm máy tính, các thiết bị ngoại vi và các thiết bị số nói chung, giúp cho tin học phát triển vượt bậc. Sau đây là một số thành tựu giúp tin học nói chung và máy tính nói riêng trở thành một phần không thể thiếu trong xã hội hiện đại.
Hệ điều hành. Hệ điều hành OS/360 (1964) trên dòng máy IBM/360 là hệ điều
hành đầu tiên đã đưa ra hầu hết các nguyên lí của các hệ điều hành hiện đại. Hệ điều hành giúp quản lí thông tin, quản lí phần cứng, quản lí các tiến trình xử lí của máy tính và cung cấp giao diện làm việc với người dùng.
DOS và Windows là các hệ điều hành cho dòng máy PC; macOS là hệ điều hành cho dòng máy Mac. Android và iOS là các hệ điều hành thông dụng trên thiết bị di động. Còn trên các máy tính lớn, UNIX vẫn là hệ điều hành chủ đạo.
Mạng và Internet. Mạng máy tính cho phép kết nối các máy tính và thiết bị thông
minh để trao đổi dữ liệu với nhau nhằm thực hiện các ứng dụng liên quan đến nhiều người hay nhiều thiết bị trong một phạm vi rộng.
Một thành tựu nổi bật là Internet cho phép kết nối toàn cầu nhờ thiết lập được các quy tắc trao đổi dữ liệu (được biết đến với tên gọi là giao thức TCP/IP) vào năm 1983.
Việc phát minh ra World Wide Web (WWW) vào năm 1992 đã tạo ra phương tiện truy cập Internet dễ dàng và nhất quán, giúp phổ cập Internet. Nhờ các công cụ tìm kiếm chúng ta có thể tìm kiếm thông tin trên không gian mạng một cách dễ dàng và nhanh chóng. Internet không chỉ giúp chia sẻ thông tin, mà còn cho phép chia sẻ cả phần cứng và phần mềm.
Rất nhiều hoạt động đã được thực hiện trực tuyến. Internet đã thay đổi cuộc sống của con người.
Các ngôn ngữ lập trình bậc cao. Các chương trình máy tính phải được viết trong
một ngôn ngữ lập trình. Thời kì đầu, chương trình được viết trên ngôn ngữ máy hoặc hợp ngữ, về cơ bản là phụ thuộc vào loại máy tính cụ thể, đòi hỏi viết rất tỉ mỉ nên rất khó kiểm soát dẫn đến hiệu quả phát triển phần mềm thấp.
Người ta đã sáng tạo ra các ngôn ngữ bậc cao giúp người lập trình chỉ cần thể hiện cách giải quyết vấn đề (thuật toán) mà không cần biết đến các lệnh máy (mã máy). Các chương trình dịch sẽ chuyển chương trình sang dạng mã máy. FORTRAN là ngôn ngữ lập trình bậc cao đầu tiên được công bố chính thức vào năm 1957 và

vẫn được dùng tới ngày nay cho những người lập trình khoa học kĩ thuật. Sau này đã xuất hiện thêm nhiều ngôn ngữ lập trình khác như Cobol, C, Pascal, Python,… Ngôn ngữ lập trình bậc cao đã giúp làm tăng hiệu quả của việc lập trình.
Các hệ quản trị cơ sở dữ liệu cung cấp các công cụ để tổ chức, cập nhật, truy
cập dữ liệu không phụ thuộc vào các bài toán cụ thể. Người phát triển phần mềm chỉ cần tập trung vào việc viết chương trình cho các hoạt động nghiệp vụ mà không phải tự viết các phần mềm khởi tạo, cập nhật, tìm kiếm, trích xuất dữ liệu. Nhờ có các hệ quản trị cơ sở dữ liệu mà các ứng dụng quản lí mới phát triển được như ngày nay.
Hệ quản trị cơ sở dữ liệu đầu tiên ra đời vào cuối những năm 60 của thế kỉ XX nhưng sau năm 1970 mới có các hệ quản trị cơ sở dữ liệu sử dụng dữ liệu dưới dạng bảng như ngày nay, ví dụ DB2, Microsoft SQL Server, Oracle, MySQL,...
Các thành quả nghiên cứu khoa học của tin học như trí tuệ nhân tạo, dữ
liệu lớn,... là những thành tựu lớn của tin học, được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau.
Ngày nay, Tin học đã đem lại nhiều thay đổi trong mọi lĩnh vực của xã hội, từ quản lí điều hành, tự động hoá các quy trình sản xuất, giải quyết các bài toán cụ thể trong khoa học và kĩ thuật cho tới việc thay đổi cách thức làm việc của nhiều ngành nghề cũng như thói quen giao tiếp cộng đồng,...
Sự phát triển mạnh mẽ của các hệ thống phần cứng, các thiết bị số cùng các phần mềm hệ thống, phần mềm công cụ, phần mềm ứng dụng, các hệ quản trị cơ sở dữ liệu,... và sự phát triển mang tính bùng nổ của mạng máy tính và Internet là những yếu tố quyết định để máy tính trở thành một phần không thể thiếu trong xã hội hiện đại.
Tin học đã giúp gì cho em trong học tập?
Em hãy cho ví dụ về một số ứng dụng trực tuyến.
LUYỆN TẬP
Thiết bị thông minh nào có thể nhận dạng được hình ảnh?
Các phần mềm tin học văn phòng đã trở thành các phần mềm được dùng nhiều nhất. Em hãy nêu tác dụng của các phần mềm tin học văn phòng.
VẬN DỤNG
Các hệ thống giám sát giao thông nhờ các camera thông minh đang được triển khai ở các thành phố. Hãy truy cập Internet, tìm hiểu về cách kết nối các thiết bị thông minh trong các hệ thống đó. Nêu lợi ích của hệ thống.
Xe tự hành được xem là một thành tựu điển hình của cuộc cách mạng công nghiệp 4.0. Với xe tự hành, người dân không cần sở hữu xe cá nhân, muốn đi lại chỉ cần đặt xe qua Internet. Hãy tìm hiểu lợi ích của xe tự hành giúp hạn chế ô nhiễm, ùn tắc giao thông và giảm chi phí.

Bài 3. Một số kiểu dữ liệu và dữ liệu văn bản
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Nêu được các loại thông tin và các kiểu dữ liệu sẽ gặp trong chương trình tin học phổ thông.
Biết được các bảng mã thông dụng ASCII và Unicode.
Giải thích được sơ lược về việc số hoá văn bản.
Thông tin đưa vào bộ nhớ máy tính dưới dạng các dãy bit. Như vậy khi đưa vào máy tính, phải mã hoá thông tin thành dữ liệu nhị phân. Tuỳ theo bản chất của thông tin được mã hoá mà dữ liệu tương ứng có cách biểu diễn riêng, từ đó hình thành nên các kiểu dữ liệu khác nhau. Vậy trong máy tính có các kiểu dữ liệu nào?
1. PHÂN LOẠI VÀ BIỂU DIỄN THÔNG TIN TRONG MÁY TÍNH
Hoạt động 1 Phân loại thông tin
Hình 3.1 minh hoạ một thẻ căn cước công dân. Trên đó có những thông tin gì?
Hãy chia những thông tin đó thành các nhóm, ví dụ nhóm các thông tin có thể tách ghép được hay so sánh được để tìm kiếm và nhóm các thông tin có thể thực hiện được với các phép tính số học.
Hình 3.1. Căn cước công dân
Khi đưa vào máy tính thông tin được chuyển thành dữ liệu. Dữ liệu trên máy cũng cần được phân loại cho phù hợp với các phép xử lí trong máy tính. Ví dụ, đối với các dữ liệu là số có thể tính toán và so sánh. Còn đối với các dữ liệu dạng văn bản thì có thể tách, ghép, so sánh.
Việc mã hoá thông tin thành dữ liệu nhị phân được gọi là biểu diễn thông tin. Biểu diễn thông tin là bước đầu để có thể đưa thông tin vào máy tính.
Hình 3.2 là sơ đồ phân loại các kiểu dữ liệu được đề cập trong chương trình tin học phổ thông.
Dữ liệu
Văn bản | Số | Lôgic | Đa phương tiện (âm thanh, hình ảnh)
Hình 3.2. Sơ đồ phân loại các kiểu dữ liệu

• Biểu diễn thông tin trong máy tính là cách mã hoá thông tin. • Các kiểu dữ liệu thường gặp là văn bản, số, hình ảnh, âm thanh và lôgic. • Việc phân loại dữ liệu để có cách biểu diễn phù hợp nhằm tạo thuận lợi cho việc xử lí thông tin trong máy tính.
1. Theo 2. Kiểu, em số căn cước công dân có kiểu số hay kiểu văn bản? số thực thường dùng để biểu diễn các số có phần thập phân (phần lẻ). Em hãy
cho ví dụ một loại hồ sơ có dữ liệu kiểu số thực.
2. BIỂU DIỄN DỮ LIỆU VĂN BẢN
Việc đưa văn bản vào máy tính như thế nào không chỉ phụ thuộc vào kiểu dữ liệu là kí tự, xâu kí tự hay tệp văn bản mà còn phụ thuộc vào các kí tự ấy được mã hoá như thế nào? Cách mã hoá được quy định trong bảng kí tự.
Hoạt, động 2 Bảng chữ cái tiếng Anh và bảng chữ cái tiếng Việt
1., Bảng chữ cái tiếng Anh có những kí tự nào?
Trong tin học, mỗi nguyên âm có dấu thanh của tiếng Việt là một kí tự. Hãy kể tên các
kí tự tiếng Việt không có trong bảng chữ cái tiếng Anh. Có bao nhiêu kí tự như vậy?
a) Bảng mã ASCII
Bảng mã được dùng phổ biến nhất trong tin học là "bảng mã chuẩn của Mỹ để trao đổi thông tin" (American Standard Code for Information Interchange viết tắt là ASCII). Ban đầu bảng mã này dùng các mã 7 bit, với 128 (27) mã khác nhau nên chỉ thể hiện được đúng 128 kí tự. Bảng mã 7 bit chỉ đủ dùng cho tiếng Anh, trong khi đó nhiều quốc gia có các kí tự riêng, như tiếng Hy Lạp có các kí tự α, β,γ; tiếng Nga có các kí tự б, г, д. Do đó, người ta đã mở rộng bảng mã 7 bit thành bảng mã 8 bit gọi là bảng mã ASCII mở rộng, cho phép mã hoá 256 kí tự, trong đó giữ nguyên 128 kí tự cũ. 128 vị trí được thêm vào trong bảng mã 8 bit so với bảng mã 7 bit được gọi là phần mở rộng của bảng mã ASCII. Các quốc gia có thể sử dụng phần mở rộng này cho các kí tự riêng của mình. Bảng mã ASCII với phần mở rộng chưa được thay thế bởi các kí tự riêng của các quốc gia được nêu trong Bảng phụ lục trang 165. Trong bảng này, muốn lấy mã nhị phân của một kí tự thì chỉ cần ghép 4 bit ở chỉ số hàng với 4 bit ở chỉ số cột tương ứng với kí tự. Ví dụ mã nhị phân của "A" (có số thứ tự là 65) là 0100 0001.
b) Bảng mã Unicode và tiếng Việt trong Unicode
Ngoài các kí tự có trong bảng chữ cái tiếng Anh, tiếng Việt còn có 134 nguyên âm có dấu thanh và phụ âm "đ", kể cả chữ in hoa, đều không có sẵn trong bảng mã ASCII gốc, tuy nhiên phần mở rộng của bảng mã này lại chỉ có 128 vị trí.

Tình trạng thiếu vị trí còn trầm trọng hơn đối với các quốc gia dùng chữ tượng hình như Trung Quốc, Nhật Bản với vài chục nghìn kí tự. Chính vì thế, đầu những năm 1980, người ta đã đề xuất một chương trình quốc tế nhằm xây dựng một bảng mã hợp nhất, dùng chung cho mọi quốc gia, gọi là Unicode. Unicode thực tế là một bộ tiêu chuẩn biểu diễn kí tự văn bản trong máy tính, cho phép sử dụng nhiều hơn 8 bit để biểu diễn các kí tự thuộc nhiều ngôn ngữ khác nhau trên thế giới. Nhờ vậy, nếu bảng mã ASCII chỉ cho phép mã hoá 256 kí tự, thì Unicode hiện nay đã cho phép mã hoá hàng trăm nghìn kí tự khác nhau. Cùng với quy định, nếu quốc gia nào đã có một mặt chữ được xác định trước (bao gồm các kí tự gốc của bảng mã ASCII) thì quốc gia khác có thể dùng lại mà không phải định nghĩa một mã mới, Unicode tránh được tình trạng thiếu nhất quán do các quốc gia dùng các mặt chữ giống nhau nhưng mã khác nhau. Việc sử dụng Unicode tạo ra những ứng dụng đa ngôn ngữ, sử dụng đồng thời nhiều ngôn ngữ khác nhau như các trình duyệt web, ngôn ngữ lập trình, các phần mềm ứng dụng,... Năm 2001 Việt Nam đã ban hành Tiêu chuẩn TCVN 6909:2001 về Bộ mã kí tự tiếng Việt 16-bit để sử dụng chung. Tiêu chuẩn này hoàn toàn phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế về Unicode. Nó quy định mỗi kí tự đều được biểu diễn bằng 2 byte (các kí tự đã có trong bảng mã ASCII được bổ sung vào phía trước 8 bit giá trị 0). Năm 2017, Việt Nam cũng đã ban hành quy định bắt buộc sử dụng UTF-8 để biểu diễn bộ kí tự Unicode trong máy tính, trong đó sử dụng 1 byte để mã hoá các kí tự La tinh không dấu, sử dụng 2 byte để mã hoá các nguyên âm có dấu cùng các kí tự đ, Đ và chỉ dùng 3 byte để mã hoá một số rất ít các kí tự đặc biệt. UTF-8 (8-bit Unicode Transformation Format) là một trong các hệ thống định dạng chuyển đổi cho phép mã hoá kí tự với độ dài khác nhau (từ 1 tới 4 byte) dành cho Unicode. Như vậy, hiểu một cách ngắn gọn, các bảng mã ASCII và Unicode quy định cách biểu diễn kí tự.
c) Số hoá văn bản
Tệp văn bản là định dạng lưu trữ ở bộ nhớ ngoài. Việc số hoá văn bản được thực hiện bằng các phần mềm soạn thảo văn bản như Word (của Microsoft) hay Writer (của Open Office). Gần đây người ta đã có thể nhập văn bản bằng nhận dạng tiếng nói. Chỉ cần đọc lời, máy tính có thể nhận dạng âm thanh và tạo ra văn bản.
Bảng mã ASCII mở rộng sử dụng 8 bit để biểu diễn một kí tự.
Unicode là bảng mã hợp nhất quốc tế, cho phép tạo ra các ứng dụng đa ngôn ngữ. Mỗi kí tự Unicode có thể được mã hoá bởi nhiều byte.
Sử dụng phụ lục Bảng mã ASCII mở rộng trang 165, hãy xác định mã nhị phân và mã thập phân (là số thứ tự của kí tự trong bảng) của các kí tự S, G, K.
Trong bảng mã UNICODE, mỗi kí tự Tiếng Việt theo UTF-8 được biểu diễn bởi bao nhiêu byte? A. 1 byte. B. 2 byte. C. 4 byte. D. từ 1 đến 3 byte.

LUYỆN TẬP Giấy phép lái xe có các thông tin nêu ở cột bên trái của bảng sau. Hãy ghép mỗi thông tin ở cột bên trái với kiểu dữ liệu thích hợp ở cột bên phải. Th

Bài 4. Hệ nhị phân và dữ liệu số nguyên
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết được hệ nhị phân và biểu diễn số nguyên trong máy tính.
Giải thích được ứng dụng của hệ nhị phân trong tin học.
Trong hệ thập phân, mỗi số có thể được phân tích thành tổng các luỹ thừa của 10 với hệ số của mỗi số hạng chính là các chữ số tương ứng của số đó. Ví dụ số 513 có thể viết thành: $5 \times 10^2 + 1 \times 10^1 + 3 \times 10^0$.
Ta cũng có thể phân tích một số thành tổng các luỹ thừa của 2, chẳng hạn 13 có thể viết thành: $1 \times 2^3 + 1 \times 2^2 + 0 \times 2^1 + 1 \times 2^0$ với các hệ số chỉ là 0 hay 1.
Khi đó, có thể thể hiện 13 bởi 1101 được không? Em hãy cho biết việc thể hiện giá trị của một số bằng dãy bit có lợi gì.
1. HỆ NHỊ PHÂN VÀ BIỂU DIỄN SỐ NGUYÊN
Hoạt động 1 Biểu diễn một số dưới dạng tổng các luỹ thừa của 2
Em hãy viết số 19 thành tổng các luỹ thừa của 2.
Gợi ý: Hãy lập danh sách các luỹ thừa của 2 như 16, 8, 4, 2, 1 và tách dần khỏi 19 cho đến hết.
a) Hệ nhị phân
Số 19 có thể được biểu diễn bằng tổng $2^4 + 2^1 + 2^0$ hoặc viết dưới dạng đầy đủ các luỹ thừa: $1 \times 2^4 + 0 \times 2^3 + 0 \times 2^2 + 1 \times 2^1 + 1 \times 2^0$.
Tương tự như hệ thập phân, 2 có thể được dùng làm cơ số cho một hệ đếm gọi là hệ đếm cơ số 2 hay hệ nhị phân với các đặc điểm sau:
– Chỉ dùng hai chữ số là 0 và 1, các chữ số 0 và 1 gọi là các chữ số nhị phân.
– Mỗi số có thể biểu diễn bởi một dãy các chữ số nhị phân.
– Trong biểu diễn số nhị phân, một chữ số ở một hàng sẽ có giá trị gấp 2 lần chính chữ số đó ở hàng liền kề bên phải. Vì vậy chữ số 1 ở vị trí thứ k kể từ phải sang trái sẽ mang giá trị là $2^{k-1}$.
Trong hệ nhị phân, số 19 sẽ có biểu diễn là 10011. Khi cần phân biệt số được biểu diễn trong hệ đếm nào người ta viết cơ số làm chỉ số dưới như $19_{10}$ hay $10011_2$.
b) Đổi biểu diễn số nguyên dương từ hệ thập phân sang hệ nhị phân
Giả sử cần đổi số tự nhiên N trong hệ thập phân sang số nhị phân có dạng $d_k d_{k-1}...d_1 d_0$, nghĩa là cần tìm các số $d_k, d_{k-1},..., d_1, d_0$ có giá trị bằng 0 hoặc 1 sao cho
$$N = d_k \times 2^k + d_{k-1} \times 2^{k-1} + ... + d_1 \times 2 + d_0.$$

$Để tìm các số $d_k, d_{k-1}, \dots, d_1, d_0$, người ta chia liên tiếp N cho 2 để tìm số dư như minh hoạ việc đổi số 19 sang số nhị phân ở Hình 4.1. Hình 4.1. Đ$

Để tìm các số $d_k, d_{k-1}, \dots, d_1, d_0$, người ta chia liên tiếp N cho 2 để tìm số dư như minh hoạ việc đổi số 19 sang số nhị phân ở Hình 4.1.
Hình 4.1. Đổi một số từ hệ thập phân sang hệ nhị phân
Viết các số dư theo chiều từ dưới lên, ta được số nhị phân cần tìm:
$19_{10} = 10011_2$.
Việc đổi số nhị phân có dạng $d_kd_{k-1}\dots d_1d_0$ sang số thập phân thực chất chỉ là việc tính tổng $d_k \times 2^k + d_{k-1} \times 2^{k-1} + \dots + d_1 \times 2 + d_0$. Ví dụ:
$1101_2 = 1 \times 2^3 + 1 \times 2^2 + 0 \times 2^1 + 1 \times 2^0 = 13$.
c) Biểu diễn số nguyên trong máy tính
Có hai phương pháp để biểu diễn số trong máy tính là dấu phẩy tĩnh và dấu phẩy động, trong đó phương pháp dấu phẩy động thường được dùng khi tính toán với các số quá lớn, quá nhỏ hoặc không nguyên (có phần thập phân). Dưới đây chúng ta chỉ đề cập tới cách biểu diễn dấu phẩy tĩnh cho số nguyên.
Biểu diễn số nguyên không dấu chính là thể hiện của số trong hệ đếm cơ số 2. Khi được đưa vào bộ nhớ, tuỳ theo số nhỏ hay lớn mà có thể phải dùng một hay nhiều byte. Ví dụ số 19 trong hệ đếm nhị phân có biểu diễn là 10011 chỉ cần một byte với ba bit 0 bổ sung thêm bên trái cho đủ 8 bit, nhưng số $620_{10} = 1001101100_2$ sẽ phải sử dụng 2 byte và cần bổ sung thêm 6 bit 0 vào phía trái cho đủ 16 bit.
Đối với số nguyên có dấu, có một số cách mã hoá như mã thuận (còn gọi là mã dấu – lượng), mã bù 1 (còn gọi là mã đảo) và mã bù 2. Cả ba cách mã hoá này đều dành ra một bit tận cùng bên trái để mã hoá dấu, dấu + được mã hoá bởi bit 0, dấu – được mã hoá bởi bit 1. Số dương trong cả ba cách mã hoá này đều giống nhau, sau bit dấu (bit 0) là biểu diễn nhị phân của số. Đối với số âm thì biểu diễn của ba cách mã hoá này khác nhau. Ví dụ số $19_{10}$ trong cả ba cách mã hoá đều có mã là 00010011. Trong khi đó số $-19_{10}$ sẽ có mã thuận là 10010011, mã bù 1 là 11101100 và mã bù 2 là 11101101.
Hệ nhị phân chỉ dùng hai chữ số 0 và 1. Mọi số đều có thể biểu diễn được trong hệ nhị phân. Nhờ vậy, có thể biểu diễn số trong máy tính.
Biểu diễn số nguyên dương trong máy tính được thực hiện một cách tự nhiên bằng cách đổi biểu diễn số sang hệ nhị phân rồi đưa vào bộ nhớ máy tính. Đối với các số nguyên có dấu, có nhiều kiểu biểu diễn khác nhau.
Em hãy đổi các số sau từ hệ thập phân sang hệ nhị phân.
a) 13.
b) 155.
c) 76.
Em hãy đổi các số sau từ hệ nhị phân sang hệ thập phân.
a) 110011.
b) 10011011.
c) 1001110.

2. CÁC PHÉP TÍNH SỐ HỌC TRONG HỆ NHỊ PHÂN Các phép tính trong hệ nhị phân sẽ được thực hiện như thế nào? Trong phần này, chúng ta sẽ làm quen với các phép toán

Các phép tính số học trên hệ nhị phân cũng tương tự như thực hiện trên hệ thập phân. Do máy tính biểu diễn số trên hệ nhị phân nên máy tính cần thực hiện các ph

Bài 5. DỮ LIỆU LÔGIC
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết được giá trị chân lí và các phép toán lôgic AND, OR, XOR, NOT.
Biết được biểu diễn dữ liệu lôgic.
Hình 5.1. George Boole
Việc thiết kế các mạch điện tử của máy tính có liên quan đến lôgic toán mà người có đóng góp nhiều nhất cho ngành Toán học này là nhà toán học người Anh George Boole (1815 – 1864). Ông đã xây dựng nên đại số lôgic, trong đó có các phép toán liên quan đến các yếu tố "đúng", "sai".
Vậy phép toán trên các yếu tố "đúng", "sai" là các phép toán nào?
1. CÁC GIÁ TRỊ CHÂN LÍ VÀ CÁC PHÉP TOÁN LÔGIC
Hoạt động 1 Đúng hay sai?
Dự báo thời tiết cho biết "Ngày mai trời lạnh và có mưa". Thực tế thì không phải khi nào dự báo thời tiết cũng đúng. Có bốn trường hợp có thể xảy ra như Bảng 5.1, trường hợp nào dự báo là đúng? Trường hợp nào dự báo là sai ?
Bảng 5.1. Các trường hợp dự báo
Ngày mai trời lạnh, Ngày mai trời có mưa, Dự báo
Đúng, Đúng, ?
Đúng, Sai, ?
Sai, Đúng, ?
Sai, Sai, ?
Nếu ngày mai trời lạnh là đúng và ngày mai trời có mưa là đúng thì dự báo thời tiết là đúng. Như vậy chỉ trường hợp thứ nhất là đúng, còn tất cả các trường hợp khác đều sai.
a) Lôgic mệnh đề
Mệnh đề là một khẳng định có tính chất hoặc đúng hoặc sai. Ví dụ "Hà Nội là Thủ đô của Việt Nam" là một mệnh đề đúng, còn "9 là số nguyên tố" là một mệnh đề sai.
Các giá trị "Đúng" hay "Sai" chính là giá trị chân lí (giá trị lôgic) của mệnh đề mà nó thể hiện. Đại lượng lôgic là đại lượng chỉ nhận giá trị là giá trị lôgic. Để ngắn gọn, người ta thường biểu diễn các giá trị lôgic "Đúng" và "Sai" tương ứng là 1 và 0.

$Trong toán học, các biểu thức so sánh đều là các mệnh đề. Ví dụ “3 > 5” là mệnh đề sai; “$2 \times 3 = 6$” là mệnh đề đúng. Trong các ngôn ngữ lập trình, các bi$

Trong toán học, các biểu thức so sánh đều là các mệnh đề. Ví dụ “3 > 5” là mệnh đề sai; “$2 \times 3 = 6$” là mệnh đề đúng.
Trong các ngôn ngữ lập trình, các biến hay các hàm cũng có thể mang giá trị logic.
b) Các phép toán logic cơ bản
Từ ví dụ về dự báo thời tiết trên ta thấy, nếu ghép hai mệnh đề bằng liên từ “VÀ” thì được một mệnh đề mới và có thể “tính” được giá trị Đúng/Sai của mệnh đề mới từ giá trị logic của hai mệnh đề thành phần. "VÀ" có thể coi là một phép toán logic.
Bốn phép toán logic quan trọng nhất là các phép toán AND (phép nhân logic), OR (phép cộng logic), XOR (viết tắt của eXclusive OR - cộng loại trừ logic) và NOT (phép phủ định). Giá trị logic của mệnh đề là kết quả của các phép toán được cho trong Bảng 5.2:
Bảng 5.2. Các phép toán logic
p, q, p AND q, p OR q, p XOR q, NOT p
1, 1, 1, 1, 0, 0
1, 0, 0, 1, 1, 0
0, 1, 0, 1, 1, 1
0, 0, 0, 0, 0, 1
Như vậy, p AND q (đọc là p và q) là mệnh đề có giá trị đúng nếu cả p và q đều đúng; p OR q (đọc là p hoặc q) là mệnh đề có giá trị sai khi cả p và q đều sai; p XOR q là mệnh đề có giá trị sai khi p và q có giá trị như nhau; NOT p (đọc là phủ định của p) là mệnh đề có giá trị sai khi p đúng.
Biểu thức logic là một dãy các đại lượng logic được nối với nhau bằng các phép toán logic, có thể có dấu ngoặc để chỉ định thứ tự ưu tiên thực hiện các phép toán.
Ví dụ về các biểu thức logic:
p AND (q OR r).
Giả sử p là mệnh đề ($|x| \le 1$), q là mệnh đề ($|y| \le 1$). Khi đó p AND q chính là tập tất cả các điểm có toạ độ (x, y) thuộc hình vuông được biểu diễn trong Hình 5.2.
Trong một biểu thức logic, phép toán đặt trong dấu ngoặc có độ ưu tiên cao nhất. Nếu không có dấu ngoặc thì phép phủ định được thực hiện trước. Các phép toán logic AND và OR có độ ưu tiên ngang nhau, được thực hiện tuần tự từ trái sang phải.
Hình 5.2. Hình vuông trong mặt phẳng toạ độ
Kết quả của các phép toán trong Bảng 5.2 chỉ phụ thuộc vào giá trị logic (tương ứng với giá trị 1 hoặc 0) của các mệnh đề mà không phụ thuộc vào nội dung câu chữ cụ thể của chúng. Do vậy, các phép toán logic nêu trên có thể coi là các phép toán logic trên các bit (gọi tắt là các phép toán trên bit). Ví dụ, 1 AND 0 = 0; 1 OR 0 = 1,...

Các phép toán logic cũng được mở rộng cho các dãy bit. Ví dụ, phép cộng logic 2 byte sẽ cộng từng cặp bit tương ứng của 2 byte đó như trong ví dụ Hình 5.3. Hình

Chỉ cần 1 bit để biểu diễn dữ liệu lôgic, bit có giá trị bằng 1 cho giá trị đúng và bit có giá trị bằng 0 cho giá trị sai. Trên thực tế, có thể biểu diễn dữ liệ

Bài 6. Dữ liệu âm thanh và hình ảnh SAU BÀI NÀY EM SẼ: Giải thích được việc số hoá âm thanh. Giải thích được việc số hoá hình ảnh. Trong tin học, âm thanh và hì

Bước 3: Biểu diễn âm thanh. Dãy giá trị biên độ đã quy đổi tại các điểm lấy mẫu được ghi lại làm biểu diễn âm thanh, ví dụ 128, 192, 242, 255, 235, 210,…
Như vậy, đồ thị liên tục dạng hình sin của sóng âm (Hình 6.2) được xấp xỉ bằng đồ thị hình
bậc thang (đường màu đỏ trên Hình 6.3). Trong đó, giá trị biên độ tín hiệu được coi là không thay đổi trong một chu kì lấy mẫu.
Để đồ thị đường bậc thang bám sát hơn với đồ thị của tín hiệu gốc, chu kì lấy mẫu cần phải nhỏ và dùng thang lấy mẫu chi tiết hơn. Khi đó, Hình 6.3. Xấp xỉ tín hiệu tương tự khối lượng dữ liệu âm thanh cho một đơn vị thời bằng tín hiệu số gian tăng thêm nhưng âm thanh số sẽ trung thực hơn. Để số hoá âm thanh, người ta dùng các thiết bị ghi âm cài đặt sẵn phần mềm số hoá, trong đó có các mạch điện tử chuyển tín hiệu tương tự sang tín hiệu số (Analog to Digital Converter - ADC).
Số bit cần thiết để biểu diễn được một giây âm thanh gọi là tốc độ bit (bit-rate). Các thiết bị âm thanh số cần có mạch điện tử gọi là DAC (Digital to Analog Converter) có chức năng tạo lại tín hiệu tương tự từ tín hiệu số để phát ra loa hoặc tai nghe.
b) Các định dạng lưu trữ âm thanh
Cách số hoá âm thanh theo phương pháp PCM cho chất lượng âm thanh khá trung thực nhưng kích thước tệp lớn. Do đó, người ta đã tìm các phương pháp nhằm giảm kích thước tệp. Có hai phương pháp chính:
Phương pháp thứ nhất là nén dữ liệu nhưng không làm giảm chất lượng âm thanh, tạo nên định dạng âm thanh không mất mát (lossless).
Phương pháp thứ hai là bỏ bớt một phần thông tin âm thanh, nhưng vẫn đảm bảo chất lượng chấp nhận được. Một trong các định dạng thông dụng nhất là Mp3, có thể làm giảm kích thước tệp khoảng 10 lần so với định dạng wav của PCM (là định dạng thường được dùng trong các ứng dụng trên Windows) mà chất lượng âm thanh giảm không đáng kể.
Âm thanh được số hoá bằng cách lấy mẫu biên độ tín hiệu của sóng âm theo chu kì lấy mẫu. Chu kì lấy mẫu càng nhỏ, thang lấy mẫu càng chi tiết, âm thanh càng trung thực nhưng cần nhiều không gian lưu trữ.
Có nhiều định dạng âm thanh khác nhau giúp giảm bớt không gian lưu trữ trên cơ sở nén không mất mát (lossless) hoặc giảm chất lượng âm thanh ở mức chấp nhận được.
Khi số hoá âm thanh, chu kì lấy mẫu tăng thì lượng thông tin lưu trữ tăng hay giảm?
Tốc độ bit 128 Kb/s (còn được viết là Kbps) nghĩa là gì?

2. BIỂU DIỄN HÌNH ẢNH
Hoạt động 2 Tạo màu như thế nào?
Hãy đọc để biết màu trên màn hình máy Đỏ (Red) tính hay ti vi được tạo như thế nào. Hệ ba màu cơ bản đỏ, xanh lá cây - Xanh lá lục và xanh dương - lam (Hình 6.4.a) cây (Green) phối hợp theo các "liều lượng" khác nhau để tạo ra tất cả các màu (Hình Xanh dương 6.4.b) được gọi là hệ màu RGB (viết (Blue) a) tắt từ Red - Green - Blue). Hình 6.4. Hệ màu, b) RGB
Màn hình LCD hay OLED của máy tính hay ti vi ngày nay dùng ba diode cạnh nhau phát ba màu theo hệ RGB để tạo thành một điểm
ảnh (Hình 6.5).
Biểu diễn tự nhiên nhất của hình ảnh số chính là tập hợp thông tin màu của các điểm ảnh. Điểm ảnh trong tiếng Anh gọi là pixel (picture element - phần tử ảnh). Ảnh lưu thông tin theo từng điểm ảnh gọi là ảnh
bitmap. Hình 6.5. Một số điểm ảnh
Số bit cần thiết để mã hoá thông tin màu trên màn hình LCD của một điểm ảnh trong tiếng Anh là "bit depth" được hiểu là độ sâu màu. Độ sâu
màu càng lớn thì màu sắc của ảnh càng 255 tinh tế.
Ảnh màu. Ảnh màu thông dụng có độ
sâu màu 24 bit, mỗi màu cơ bản được mã hoá bởi 8 bit, tương ứng với 256 sắc độ khác nhau. Mã màu 25510 = 111111112 có 0 sắc độ đậm nhất. Mã màu càng nhỏ thì độ màu giảm đi, đến 010 = 000000002 là mất màu, trở thành đen hoàn toàn. Hình 6.6. Mẫu màu ảnh màu Màu trắng có mã (255, 255, 255), màu đỏ có mã (255, 0, 0), màu xanh lá cây có mã (0, 255, 0), màu xanh dương có mã
(0, 0, 255) còn màu đen có mã (0, 0, 0). Tổng cộng có 2563 tổ hợp tạo ra khoảng 16,7 triệu sắc độ màu khác nhau.
Ảnh xám và ảnh đen trắng. Ngoài ảnh
màu, người ta cũng dùng ảnh xám, trong tiếng Anh gọi là grayscale, với nhiều mức Hình 6.7. Số mức xám phụ thuộc
vào độ sâu màu
đậm nhạt khác nhau, phổ biến là 256 mức.

Ảnh đen trắng chỉ có hai sắc độ màu là đen và trắng, tương đương với độ sâu màu là 1. Hình 6.8. Ảnh màu và ảnh xám tương ứng Biểu diễn ảnh bitmap Ảnh bitmap ngu

2. Điều nào sai khi nói về ảnh định dạng ".jpeg"? A. Kích thước tệp nhỏ, giảm được chi phí lưu trữ. B. Kích thước tệp nhỏ nên khi dùng với web tải về nhanh hơn.

Thực hành sử dụng thiết bị số thông dụng SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết được thiết bị số cá nhân thông dụng thường có những gì. Biết được một số tính năng tiêu biểu củ

Tuy nhiên, ngày nay PDA đã tích hợp thêm nhiều chức năng hữu ích khác như nghe nhạc, ghi âm, xem phim, gọi điện thoại, chụp ảnh, quay phim, tìm đường, điều khiể

Nút tăng/giảm âm lượng. Một số máy có nút bật/tắt âm thanh. Bước 2: Bấm nút khoá để khởi động điện thoại di động. Quan sát và nhận biết hệ điều hành trên điện thoại đang dùng.
Nhiệm vụ 2. Làm quen với màn hình làm việc và các chức năng trên màn hình của
điện thoại thông minh.
Hướng dẫn. Bước 1: Quan sát màn hình làm việc của điện thoại thông minh. Màn hình chính có một số thông tin như sau:
16:10 Thanh trạng thái
Thanh trạng thái: hiển thị tình trạng 16:10
kết nối, thời gian hiện tại, tỉ lệ % pin
còn lại,... Thursday, june 19
22o - Các biểu tượng ứng dụng Hanoi C
(application - gọi tắt app) cài trên máy. Các ứng dụng được nhà sản
1
xuất cài đặt sẵn hoặc do người dùng cài đều được liệt kê ở đây. Với Music Chrome Play Store kích thước hữu hạn của màn hình Các biểu tượng chính, sau một thời gian, màn hình
Skype Facebook Messenger
sẽ hết chỗ, khi đó sẽ có thêm các trang để chứa các biểu tượng của 22 Thanh truy cập nhanh các ứng dụng mới.
Thanh điều hướng
Thanh truy cập nhanh chứa các
ứng dụng hay dùng, sẽ được lặp Nút Tổng quan Nút Quay lại lại ở cuối tất cả các trang của màn Nút Home hình chính. Hình 7.5. Màn hình chính - Thanh điều hướng (navigation bar): Hầu hết các thiết bị sử dụng hệ điều hành
Android không trang bị nút Home vật lí, thay vào đó là thanh điều hướng với các nút ảo ở dưới màn hình cảm ứng, trong đó có hai nút cảm ứng rất quan trọng là nút Quay lại (Back) và nút hiển thị danh sách tất cả các ứng dụng đang chạy là nút Tổng quan (Overview). Bước 2: Thực hiện các thao tác sau và nhận xét. - Bấm nút Home. - Vuốt màn hình cảm ứng theo các chiều trái, phải, lên. - Bấm vào phím Quay lại và phím Tổng quan (nếu dùng điện thoại có hệ điều hành
Android).
Nhiệm vụ 3. Quan sát các biểu tượng điện thoại thông minh. Tìm hiểu thêm về các
chức năng và các ứng dụng trên điện thoại thông minh. Hướng dẫn. Bước 1: Quan sát các biểu tượng Hình 7 .6 và cho biết những ứng dụng mà em biết. Các chức năng và các ứng dụng có sẵn hoặc được cài đặt sau này đều được thể hiện bởi các biểu tượng trên màn hình.

Một số chức năng thiết yếu của điện thoại là: Gọi điện, Nhắn tin, Quản lí danh bạ.
Một số ứng dụng thường dùng có sẵn trên điện thoại là: Chụp ảnh và quản lí kho ảnh, Trình duyệt, Email, Máy tính, Lịch, Hẹn giờ, Báo thức, Chợ phần mềm,...
Người sử dụng có thể cài đặt thêm các ứng dụng khác lấy từ chợ phần mềm trên mạng xuống như các chương trình hỗ trợ học tập trực tuyến Zoom, MS Teams, Google Meets,..., các dịch vụ lưu trữ đám mây như OneDrive, Google Drive,...
Bước 2:
Mở một ứng dụng hỗ trợ học tập trực tuyến như Zoom, Google Meets, tham gia buổi học trực tuyến do thầy/cô giáo thiết lập.
Mở và đăng kí dịch vụ lưu trữ đám mây như OneDrive, Google Drive.
Hình 7.6. Một số ứng dụng trên điện thoại
Nhiệm vụ 4. Hãy tìm xem trên điện thoại của bạn một ứng dụng quản lí tệp. Mở một tệp ảnh bất kì để xem thông tin, xoá tệp trên máy.
Hướng dẫn.
Bước 1: Mỗi dòng điện thoại có thể dùng ứng dụng quản lí tệp có giao diện riêng, hãy tìm xem trên điện thoại của bạn có một ứng dụng nào có tên như trong danh sách sau File Manager, My File, Files, File Master, FileApp, File Explorer, File Browser hoặc tương tự. Nếu có thì có nhiều khả năng đó là các ứng dụng quản lí tệp trên điện thoại.
Hệ thống tệp tổ chức theo cấu trúc phân cấp tương tự như trên máy tính. Các không gian nhớ của máy, của thẻ nhớ hay dịch vụ lưu trữ đám mây tương tự như các ổ đĩa trong máy tính. Cấu trúc thư mục cũng tương tự như trên máy tính, bắt đầu từ thư mục gốc, trong mỗi thư mục lại có thể mở nhiều thư mục, các tệp được đặt ở trong các thư mục.
Bước 2: Thao tác mở, chọn, xem, sao chép, di chuyển các tệp tin trên điện thoại. Ví dụ, truy cập vào thư mục ảnh chụp ở bộ nhớ trong để xem các tệp ảnh.
Hình 7.7. Mở để xem các tệp ảnh chụp

Nếu chọn thư mục hay tệp bằng cách chạm và giữ lâu một chút, sẽ xuất hiện các nút điều khiển để ta có thể di chuyển, sao chép, chia sẻ hoặc xoá thư mục hay tệp.

CHỦ ĐỀ 2. Mạng máy tính và Internet
Bài 8. Mạng máy tính trong cuộc sống hiện đại
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Hiểu được sự khác biệt giữa mạng LAN và Internet.
Trình bày được những thay đổi về chất lượng cuộc sống, phương thức học tập và làm việc trong xã hội khi mạng máy tính được sử dụng rộng rãi.
Nêu được một số công nghệ dựa trên Internet như dịch vụ điện toán đám mây hay kết nối vạn vật (IoT).
Hình 8.1 là mô hình của một mạng máy tính; máy chủ, máy tính để bàn và máy in là các thiết bị đầu cuối, còn bộ chia (HUB), bộ chuyển mạch (Switch), bộ định tuyến (Router) là các thiết bị kết nối.
Bộ định tuyến có một số cổng để cắm cáp mạng, có phân biệt các cổng LAN và cổng INTERNET. Tại sao phải phân biệt như vậy?
Hình 8.1. Mô hình của mạng cục bộ
1. MẠNG LAN VÀ INTERNET
Hoạt động 1 Phân biệt Internet với mạng LAN
Phạm vi sử dụng của Internet là:
A. Chỉ trong gia đình. B. Chỉ trong một cơ quan. C. Toàn cầu.
Điện thoại thông minh được kết nối với Internet bằng cách nào?
A. Qua dịch vụ 3G, 4G, 5G. B. Kết nối gián tiếp qua wifi. C. Cả A và B.
Theo phạm vi địa lí, các mạng máy tính có thể chia thành hai loại là mạng cục bộ (Local Area Network, viết tắt là LAN) và mạng diện rộng (Wide Area Network, viết tắt là WAN).
Mạng LAN có phạm vi địa lí nhỏ như gia đình, trường học hay công ty. Mạng diện rộng được hình thành bằng cách liên kết các LAN hay các máy tính đơn lẻ.
Internet là mạng diện rộng có quy mô toàn cầu. Các cơ quan, trường học, gia đình có thể lắp đặt mạng cục bộ, sau đó đăng kí với nhà cung cấp dịch vụ Internet để có thể truy cập Internet.

Trong mạng máy tính, bộ chia hay bộ chuyển mạch chỉ chuyển tiếp dữ liệu trong nội bộ LAN. Còn bộ định tuyến dùng để kết nối các LAN với nhau. Nguyên lí hoạt động của bộ định tuyến là nếu địa chỉ nơi nhận của dữ liệu không có trong LAN thì nó gửi theo cổng Internet.
LAN là sở hữu của một cá nhân, gia đình hay một cơ quan, tổ chức xác định; tuy nhiên Internet là không của riêng ai theo nghĩa nó hoạt động mà không có một cơ quan quản lí tập trung nào, nhưng có một vài tổ chức phi lợi nhuận quốc tế điều phối tài nguyên (như địa chỉ, tên miền) và tiêu chuẩn hoá các nền tảng kĩ thuật.
Phạm vi, quy mô Cách kết nối Sở hữu
Switch/Hub Switch/Hub
Router Router LAN INTERNET LAN
Router Router Switch/Hub Switch/Hub LAN LAN
Hình 8.2. Mô hình của Internet
Mạng cục bộ
Cơ quan, gia đình. Trực tiếp trong mạng qua thiết bị kết nối như Hub, Switch, Wifi. Có chủ sở hữu.
Internet
Toàn cầu. Kết nối qua các Router thông qua các nhà cung cấp dịch vụ kết nối. Không có chủ sở hữu.
Để kết nối điện thoại, máy tính hay ti vi với Internet, phải đăng kí qua một nhà cung
cấp dịch vụ Internet như Viettel, FPT, VNPT,.... Em có biết nhà cung cấp dịch vụ Internet nào khác không? Em dùng dịch vụ của nhà cung cấp nào?
2. VAI TRÒ CỦA INTERNET
Internet ngày càng được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới và có ảnh hưởng đến hầu
hết các lĩnh vực hoạt động của con người.
Trong giao tiếp cộng đồng: Internet đã thay đổi cách mọi người tương tác với
nhau. Ta có thể liên lạc, kết nối thông tin, chia sẻ kiến thức, kinh nghiệm, đưa ra ý tưởng và nhận phản hồi ngay lập tức vào bất cứ lúc nào, ở bất cứ đâu mà không cần tiếp xúc trực tiếp.
Trong giáo dục: Internet đã giúp hoạt động giáo dục hiệu quả hơn. Internet là một
nguồn thông tin khổng lồ về mọi lĩnh vực. Ta có thể sử dụng Internet để truy cập thư viện các bài giảng, các bách khoa toàn thư,.... Sự xuất hiện của các nền tảng học tập trực tuyến giúp người học có thể học từ xa mọi lúc, mọi nơi, biến mong muốn không ngừng học tập nâng cao hiểu biết, học tập suốt đời trở thành hiện thực.

• Internet là một kho tri thức khổng lồ thường xuyên được cập nhật, có thể truy cập bất cứ ở đâu, bất cứ lúc nào. • Internet đã giúp con người có thể kết nối và giao tiếp với nhau một cách dễ dàng và tiện lợi. • Internet đã có ảnh hưởng sâu sắc tới mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, làm thay đổi cách thức làm việc, học tập và giao tiếp với nhau.
1. Em 2. Em, hãy nêu một số ứng dụng của Internet đối với hoạt động giải trí. hãy nêu một số ứng dụng của Internet với hoạt động bảo vệ sức khoẻ.
3. ĐIỆN TOÁN ĐÁM MÂY
a) Khái niệm về điện toán đám mây
Hoạt động 2 Mua hay sử dụng thuê bao?
Hãy đọc hai ví dụ và trả lời các câu hỏi: Ví dụ 1. Bạn An có rất nhiều ảnh cần lưu nhưng ổ đĩa cứng sắp hết chỗ. Thay vì
mua thêm một ổ đĩa cứng lớn, An đã đăng kí dịch vụ lưu trữ trên Internet như Google Drive, Dropbox, fShare. Khi cần, An chỉ cần kết nối Internet, đăng nhập và sử dụng giống như một ổ đĩa trên máy cá nhân. Nếu dùng ít thì không phải trả tiền, dùng nhiều tới một mức nào đó thì phải trả theo mức sử dụng. Ví dụ 2. Công việc của cô Bình phải làm tài liệu rất nhiều và phải di chuyển thường
xuyên. Thay vì mua phần mềm soạn thảo Word cài đặt trên máy tính ở nhà, cô đăng kí sử dụng phần mềm Google Docs chạy trên máy chủ của Google. Cô có thể soạn thảo bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu, dùng bất cứ máy tính nào miễn là có kết nối đến máy chủ Google Docs qua Internet. Văn bản cũng được lưu trên máy chủ của Google.
Câu hỏi:
Bạn An, cô Bình đã thuê bao dịch vụ cung cấp loại tài nguyên nào? A. Phần cứng. B. Phần mềm. C. Dữ liệu.
2. So với việc tự mua sắm thì việc thuê bao dịch vụ qua Internet có những ích
lợi gì?
Sự phát triển mang tính bùng nổ của Internet, đặc biệt liên quan tới tốc độ truy cập
ngày một tăng cao, cho phép người dùng có thể truy cập để sử dụng nhiều nguồn tài nguyên dùng chung (mạng, máy chủ, trung tâm lưu trữ, các ứng dụng, dịch vụ,...). Điều đó đã làm xuất hiện nhu cầu sử dụng và cung cấp nhiều dịch vụ công nghệ thông tin đa dạng thông qua khả năng kết nối Internet một cách dễ dàng theo yêu cầu mọi lúc, mọi nơi. Đặc biệt, người dùng không biết cụ thể những dịch vụ ấy được triển khai cụ thể ở đâu ngoài việc hình dung "đâu đó trên mạng", vốn thường được nói theo cách ẩn dụ trên "đám mây".
Việc chia sẻ các tài nguyên mạng theo nhu cầu qua Internet miễn phí hoặc trả phí theo hạn mức sử dụng được gọi là dịch vụ điện toán đám mây (gọi tắt là dịch vụ đám mây). Để sử dụng dịch vụ đám mây, người dùng phải đăng kí thuê bao, thoả thuận hạn mức sử dụng nếu phải trả phí và được cấp tài khoản truy cập.
Google Docs, Dropbox,... là những ví dụ điển hình của dịch vụ đám mây.

b) Các loại dịch vụ đám mây cơ bản
Các dịch vụ đám mây cơ bản nói chung đều chủ yếu liên quan tới việc cho thuê các tài nguyên phần mềm và phần cứng. Người ta chia phần mềm thành hai nhóm, nhóm các phần mềm ứng dụng dùng trong các hoạt động nghiệp vụ thông thường và nhóm các phần mềm nền tảng (platform) là công cụ làm ra các sản phẩm khác trong đó có phần mềm ứng dụng. Phần mềm soạn thảo Google Docs hay phần mềm tạo lớp học ảo Zoom là phần mềm ứng dụng. Việc cho thuê phần mềm ứng dụng được viết tắt là SaaS (Software as a service - phần mềm như là dịch vụ). Các tổ chức làm tin học thường thuê cả một hệ thống các phần mềm nền tảng để phát triển các phần mềm ứng dụng. Ví dụ, các công ty chuyên làm website thuê phần mềm quản trị cơ sở dữ liệu, phần mềm quản lí tin tức. Các tổ chức làm phần mềm đặt xe taxi, giao hàng, hướng dẫn du lịch đều cần bản đồ để định vị và dẫn đường. Việc tự đầu tư sẽ rất tốn kém nên họ trả tiền để thuê nền tảng bản đồ số của Google. Việc cho thuê nền tảng được viết tắt là PaaS (Platform as a service - nền tảng như là dịch vụ). Phần cứng như máy chủ, thiết bị lưu trữ,… - những cấu thành quan trọng của hạ tầng (infrastructure) công nghệ thông tin cũng có thể cho thuê qua Internet. Lưu trữ thông tin trên Internet thông qua Dropbox hay Google Drive là một trong các ví dụ thuê phần cứng đơn giản nhất. Việc cho thuê hạ tầng được viết tắt là IaaS (Infrastructure as a service - hạ tầng như là dịch vụ).
SaaS, PaaS và IaaS là các loại dịch vụ chủ yếu của điện toán đám mây.
c) Lợi ích của dịch vụ đám mây
Tính mềm dẻo và độ sẵn sàng cao: Người dùng không bị lệ thuộc vào phương
tiện cá nhân, thời gian và địa điểm làm việc miễn là có kết nối Internet.
Chất lượng cao: Các nhà cung cấp dịch vụ đám mây thường đầu tư chuyên
nghiệp. Phần mềm được kiểm định nhờ số lượng người dùng lớn. Hạ tầng có công suất dự phòng lớn, ổn định và an toàn.
Kinh tế hơn: Do chia sẻ cho nhiều người, dịch vụ đám mây có thể phân tải các
dịch vụ và người dùng để không bị lãng phí. Chính người dùng cũng chỉ trả tiền theo mức sử dụng. Rất nhiều dịch vụ đám mây miễn phí đối với người dùng cá nhân (chỉ thu phí với người dùng là tổ chức) như Gmail để gửi thư, Google maps để tìm đường.
Điện toán đám mây được định nghĩa như là việc phân phối các tài nguyên Công nghệ thông tin theo nhu cầu qua Internet với chính sách thanh toán theo mức sử dụng. SaaS, PaaS, IaaS là các loại hình dịch vụ chủ yếu của điện toán đám mây.
Sử dụng dịch vụ đám mây linh hoạt hơn, tin cậy hơn, chi phí nói chung rẻ hơn so với tự mua sắm phần cứng và phần mềm.
Báo điện tử, giúp mọi người có thể đọc tin tức hằng ngày có phải là dịch vụ đám mây hay không?
Thư điện tử Gmail có phải là dịch vụ đám mây không?

4. KẾT NỐI VẠN VẬT
Hoạt động 3 Công tơ điện tử làm việc như thế nào?
Trước đây, hằng tháng các nhân viên điện lực phải đi đọc các công tơ điện, ghi lại rồi nhập vào máy tính để lập hoá đơn và thống kê tình hình sử dụng điện. Hiện nay, công tơ truyền thống đang được thay thế bằng công tơ điện tử. Công tơ điện tử được gắn vi xử lí để đọc các chỉ số điện và đều đặn gửi về một đầu mối, từ đó chuyển về trung tâm dữ liệu qua Internet. Công tơ điện tử chính là một thiết bị thông minh. Hãy thảo luận, ích lợi của việc dùng công tơ điện tử. Hình, 8.3. Một công tơ điện tử
Ý tưởng liên kết thiết bị thông minh là nguồn gốc của kết nối vạn vật (Internet of
Things, viết tắt là IoT). IoT được định nghĩa là việc liên kết các thiết bị thông minh để tự động thu thập, trao đổi và xử lí dữ liệu phục vụ cho các mục đích khác nhau. Một số lợi ích của IoT: - Có thể thu thập dữ liệu trên diện rộng nhờ mạng máy tính; Có thể làm việc ở những nơi có điều kiện bất lợi mà con người không làm được, như ghi dữ liệu giám sát trong lò phản ứng hạt nhân. - Có thể hoạt động liên tục, tự động, cung cấp dữ liệu tức thời - điều này đặc biệt quan trọng đối với các hệ thống thời gian thực (real time) mà một quyết định chậm trễ
có thể gây thảm hoạ, ví dụ điều khiển lò phản ứng hạt nhân hay lái xe tự động.
Tiết kiệm chi phí do giảm bớt lao động thu thập và xử lí thông tin mang tính thủ công.
Một vài ví dụ về IoT:
Ví dụ 1. Thu phí không dừng trên các đường cao tốc.
Các xe ô tô phải dán thẻ định danh giao tiếp qua sóng radio (Radio Frequency Identification, RFID) ở kính lái. Khi vào hay ra khỏi cao tốc, thiết bị đọc thẻ RFID sẽ thu thông tin trên thẻ rồi truyền về hệ thống kiểm soát. Nếu tài khoản còn đủ tiền thì hệ thống trừ phí và truyền lệnh về trạm thu phí mở thanh chắn.
Hình 8.4. Thẻ RFID gắn trên kính ô tô giúp tự động thu phí

Ví dụ 2. Nhà thông minh (Smart home).
Các cảm biến có thể tự động bật tắt điều hoà không khí, máy đun nước nóng và hệ thống chiếu sáng khi cần thiết để tiết kiệm năng lượng. Các khoá cửa có khả năng nhận dạng khuôn mặt. Hệ thống kiểm soát chống đột nhập có khả năng đánh giá nguy cơ và tự động nhắn tin cho chủ nhà khi cần. Đồ gia dụng thông minh cũng được tích hợp vào hệ thống cho phép bật máy giặt, robot quét nhà qua Internet,…Toàn bộ hệ thống Hình 8.5. Nhà thông minh như vậy có thể được giám sát và điều phối qua Internet bằng điện thoại thông minh.
Nhà thông minh đang là một nhu cầu lớn hiện nay.
IoT là hệ thống liên mạng bao gồm các phương tiện và vật dụng, các thiết bị thông minh được cài đặt các cảm biến, phần mềm chuyên dụng giúp chúng có thể tự động kết nối, thu thập và trao đổi dữ liệu qua mạng mà không nhất thiết có sự tương tác trực tiếp giữa con người với con người, hay con người với máy tính.
Với khả năng thu thập dữ liệu tự động trên diện rộng, phát hiện và xử lí kịp thời các vụ việc phát sinh IoT mang lại nhiều lợi ích trong các hoạt động nghiệp vụ và đem lại nhiều tiện nghi cho cuộc sống. Vì vậy, IoT được xem là một nội dung chủ chốt của cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư.
Trong một mạng IoT, có nhất thiết là thiết bị thông minh chỉ nối với nhau qua Internet hay không?
LUYỆN TẬP
Phân tích ích lợi của giải pháp thu phí không dừng trên đường cao tốc.
Các mạng xã hội như facebook, youtube cho mọi người sử dụng miễn phí, nhưng nếu ai sử dụng để bán hàng hay quảng cáo thì phải trả tiền. Đây có phải là dịch vụ đám mây không?
VẬN DỤNG
Tìm qua Internet một ứng dụng điện toán đám mây của một doanh nghiệp Việt Nam.
Bộ giám sát hành trình trên xe tải hoặc xe khách hiện nay, cứ 30 giây một lần lại gửi dữ liệu tốc độ, toạ độ cùng thời điểm lấy toạ độ của xe về máy chủ giám sát. Với dữ liệu đó, có thể biết được những vi phạm giao thông nào của lái xe?

Bài 9. An toàn trên không gian mạng
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Nêu được những nguy cơ và tác hại khi tham gia các hoạt động trên Internet một cách thiếu hiểu biết và bất cẩn. Trình bày được một số cách đề phòng những tác hại đó.
Nêu được một vài cách phòng vệ khi bị bắt nạt trên mạng. Biết cách bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Trình bày được sơ lược về các phần mềm xấu (mã độc). Biết sử dụng một số công cụ để phòng chống phần mềm xấu.
Không gian mạng – (trong một số hoàn cảnh cụ thể được gọi vắn tắt là "mạng") chính là Internet, là một môi trường rất mở. Trên mạng mọi người có thể liên lạc, chia sẻ thông tin với nhau một cách dễ dàng nhưng chính điều đó lại bị những kẻ xấu lợi dụng khiến mạng cũng là nơi đầy rẫy những cạm bẫy. Cần tự bảo vệ mình như thế nào?
1. MỘT SỐ NGUY CƠ TRÊN MẠNG
Hoạt động 1 Nguy cơ trên mạng
Hãy thảo luận và cho ví dụ minh hoạ về những nguy cơ có thể khi lên Internet để:
a) Kết bạn.
b) Xem tin tức.
c) Tải các phần mềm.
Tin giả và tin phản văn hoá. Ai cũng có thể đưa tin bài lên mạng kể cả các tin bài xấu. Có nhiều tin giả, tin bài phản cảm như những tình tiết có tính bạo lực trong một vụ án hoặc có nội dung dẫn đến các nhận thức lệch lạc.
Lừa đảo trên mạng. Nhiều người lợi dụng mạng để lừa đảo. Một ví dụ là kẻ xấu lấy các ảnh, tin tức trên trang facebook của một người để lập một trang giống hệt rồi kết bạn với những người bạn của nạn nhân. Cuối cùng chúng mạo danh vay mượn để chiếm đoạt tài sản.
Lộ thông tin cá nhân. Thông tin cá nhân bao gồm tên tuổi, số điện thoại, tài khoản email, tài khoản ngân hàng,... và các tài khoản của các ứng dụng trên mạng. Khi lộ tài khoản các ứng dụng phần mềm, ta có thể bị mạo danh. Còn khi lộ tài khoản của ngân hàng, ta có thể mất tiền.
Các biện pháp bảo vệ thông tin cá nhân:
Không ghi chép thông tin cá nhân ở những nơi mà người khác có thể đọc;
Giữ cho máy tính không bị nhiễm các phần mềm gián điệp;
Cẩn trọng khi truy cập mạng qua wifi công cộng vì hầu hết những trạm wifi công cộng không mã hoá thông tin khi truyền.

Bắt nạt trên không gian mạng. Một trong những vấn nạn trên mạng là bắt nạt.
Mức thấp là xỉ vả, lăng nhục. Mức cao là đe doạ tung thông tin cá nhân, đưa tin bịa đặt, vu khống, thậm chí tống tiền hoặc ép buộc làm điều xấu. Hành vi bắt nạt trên mạng ảnh hưởng nghiêm trọng tới tâm lí của nạn nhân vì:
Việc bắt nạt có thể xảy ra dai dẳng,
bất cứ lúc nào; Một số biện pháp phòng chống hành vi
bắt nạt:
Người bắt nạt có thể ẩn danh, không
- Không nên kết bạn dễ dãi qua mạng. biết là ai để đối phó;
- Không trả lời thư từ hay tin nhắn, không
Số người theo dõi, bình luận có thể tranh luận với kẻ bắt nạt trên diễn đàn. rất đông gây áp lực nặng nề, khiến • Hãy lưu giữ tất cả các bằng chứng. nạn nhân có nguy cơ tự cô lập;
- Hãy chia sẻ với bố mẹ hoặc thầy cô.
Nhiều người không tự giải quyết được
- Khi sự việc nghiêm trọng hãy báo cho nhưng không dám nói ra, dẫn đến cơ quan công an kèm theo bằng chứng. trầm cảm và có các hành vi tiêu cực. Bắt nạt là một kiểu khủng bố trên
không gian mạng.
Nghiện mạng. Có một số người dành rất nhiều thời gian cho mạng, đặc biệt
là chơi game đến mức nghiện, ảnh hưởng nghiêm trọng tới sức khoẻ. Đã từng có những thanh niên chơi trò chơi điện tử liên tục nhiều ngày và đột quỵ ngay trên bàn máy tính.
Mạng là môi trường giao tiếp nhanh chóng, thuận tiện nhưng ẩn chứa nhiều nguy cơ gây mất an toàn thông tin.
Chỉ truy cập các trang web tin cậy, hãy cảnh giác với các thông tin giả, lừa đảo.
Hãy giữ bí mật thông tin cá nhân.
Chỉ nên kết bạn với những người quen biết trong mạng xã hội. Khi bị bắt nạt, hãy chia sẻ với người thân hoặc thầy cô.
Không nên sử dụng Internet quá nhiều.
Em hãy đưa ra một số tình huống có thể làm lộ mật khẩu tài khoản.
Em có biết một hành vi lừa đảo nào trên mạng không? Nếu có, em hãy kể cách thức lừa đảo.
2. PHẦN MỀM ĐỘC HẠI
Hoạt động 2 Có những loại phần mềm độc hại nào?
Em hiểu gì về virus máy tính? Có phải tất cả phần mềm độc hại đều là virus?
Một đối tượng gây mất an toàn là phần mềm độc hại (malicious software, viết tắt là malware), những phần mềm được viết ra với ý đồ xấu, gây hại cho người dùng.

Những phần mềm độc hại có mục đích gây ảnh hưởng trên quy mô lớn thường có cơ chế lây nhiễm. Theo cơ chế lây nhiễm, có hai loại phần mềm độc hại là virus và worm. Còn một loại phần mềm độc hại khác là trojan chỉ nhằm chiếm đoạt thông tin hay chiếm quyền sử dụng máy tính sẽ ít chú trọng đến tính năng lây nhiễm.
a) Tìm hiểu về virus, trojan, worm và cơ chế hoạt động
Virus. Virus không phải là các phần mềm hoàn chỉnh, mà chỉ là các đoạn mã độc
và phải gắn với một phần mềm mới phát tác và lây lan được. Khi chạy một phần mềm đã nhiễm virus, đoạn mã độc sẽ được đưa vào bộ nhớ, chờ khi thi hành một phần mềm khác sẽ chèn vào để hoàn thành một chu kì lây lan.
Worm, sâu máy tính. Khác với virus, worm là một phần mềm hoàn chỉnh. Để
lây, worm lợi dụng những lỗ hổng bảo mật của hệ điều hành hoặc dẫn dụ, lừa người dùng chạy để cài đặt vào máy của nạn nhân. Cách lừa thông thường là để một liên kết ngầm trong email hoặc tin nhắn với vỏ bọc là một nội dung lành mạnh, ví dụ "bấm vào đây để nhận tin" nhưng khi bấm vào, ngoài bản tin thì chính phần mềm độc hại cũng được tải vào máy.
Trojan. Phần mềm nội gián, gọi là trojan, theo truyền thuyết "Con ngựa thành
Troa" (Trojan Horse) trong truyện thần thoại Hy Lạp. Tuỳ hành vi, trojan có thể mang những tên khác nhau như:
Spyware: (phần mềm gián điệp) có mục đích ăn trộm thông tin để chuyển ra ngoài.
Keylogger: là một loại spyware ngầm ghi hoạt động của bàn phím và chuột để tìm hiểu người sử dụng máy làm gì.
Backdoor: tạo một tài khoản bí mật, giống như cửa sau, để có thể truy cập ngầm vào máy tính.
Rootkit: chiếm quyền cao nhất của máy, có thể thực hiện được mọi hoạt động kể cả xoá các dấu vết. Rootkit cũng có tài khoản truy nhập ngầm.
b) Tác hại của phần mềm độc hại
Như vậy, hai đặc trưng chính của virus hay worm là lây lan và gây ra các tác động không mong muốn, còn trojan thì thực hiện các hoạt động nội gián. Tác động không mong muốn có khi chỉ gây khó chịu, nhưng các virus hay worm "dữ" có thể làm hỏng các phần mềm khác trong máy, xoá dữ liệu hay làm tê liệt hệ thống máy tính. Virus có thể bị phát hiện theo hành vi, nhưng các worm (sâu) thường do chính nạn nhân bị lừa cài đặt nên rất khó phát hiện. Nhiều sâu đã gây ra những thảm hoạ, ví dụ:
Sâu Melissa (1999) có cơ chế lừa để lây rất hiệu quả đã từng gây thiệt hại hơn 1 tỉ đô la.
Sâu Code Red (2001) lợi dụng một khiếm khuyết bảo mật của Windows, chiếm quyền các máy chủ Windows, trong 10 ngày đã gây thiệt hại khoảng 2 tỉ đô la.
Sâu WannaCry (2017) tống tiền bằng cách mã hoá toàn bộ thông tin có trên đĩa cứng và đòi tiền chuộc mới cho phần mềm hoá giải.
Một số loại virus hay worm được phát tán rộng rãi, trở thành các đội quân ngầm, mỗi khi nhận được lệnh là truy cập đồng thời vào một máy chủ định trước, gây quá tải, làm tê liệt máy chủ. Hình thức tấn công này gọi là tấn công từ chối dịch vụ (Denial of Service - DOS) rất khó chống.

c) Phòng chống phần mềm độc hại
Để phòng ngừa phần mềm độc hại, điều quan trọng đầu tiên là cần thận trọng khi chép các tệp chương trình hay dữ liệu vào máy từ Ổ cứng rời, thẻ nhớ hoặc tải về từ mạng. Rất nhiều phần mềm bẻ khoá cho lấy tự do trên mạng là các phần mềm bị gắn mã độc một cách cố ý.
Để tránh bị lừa, không mở các liên kết trong email hay tin nhắn mà không biết rõ có an toàn hay không. Ngay cả khi nhận thư từ hộp thư của bạn bè, nếu thấy có yêu cầu nháy vào liên kết thì tốt nhất hãy liên lạc qua một phương tiện khác, ví dụ gọi điện cho bạn để xác minh trước khi tải xuống.
Đừng để lộ mật khẩu các tài khoản của mình để tránh bị kẻ xấu chiếm quyền, mạo danh.
Ngoài ra, hãy sử dụng các phần mềm phòng chống các phần mềm độc hại.
Phần mềm độc hại là phần mềm viết ra với ý đồ xấu, gây ra các tác động không mong muốn.
Virus và worm là các phần mềm độc hại có khả năng lây nhiễm; Trojan là phần mềm nội gián để ăn cắp thông tin và chiếm đoạt quyền trên máy.
Để phòng ngừa phần mềm độc hại, không lấy từ trên mạng hoặc sao chép qua các thiết bị nhớ những phần mềm mà mình không biết rõ. Khi nhận được email hay tin nhắn có liên kết, nếu không rõ về nguồn gốc thì không nên mở.
Hãy sử dụng các phần mềm chống phần mềm độc hại để bảo vệ máy tính.
Em hãy tổng kết về ba loại phần mềm độc hại theo bảng sau:
Tính hoàn chỉnh, Cơ chế lây nhiễm, Tác hại
Virus, ?, ?, ?
Trojan, ?, ?, ?
Worm, ?, ?, ?
THỰC HÀNH
Dùng phần mềm phòng chống virus Windows Defender.
Có hàng trăm phần mềm phòng chống virus như Kaspersky, AVG, Avast, McAfee, Norton Antivirus, Panda hay một phần mềm của Việt Nam là BKAV. Thực tế, các phần mềm này không chỉ phát hiện và diệt virus mà còn phòng chống nhiều nguy cơ làm mất an toàn khác như kiểm tra các tệp tải về, cảnh báo truy cập các website có mã đọc,... Chính vì thế, các phần mềm này còn được gọi là Firewall (bức tường lửa) với ý nghĩa ngăn chặn các nguy cơ từ ngoài.
Bài thực hành này giới thiệu sử dụng phần mềm Windows Defender được tích hợp sẵn trong hệ điều hành Windows phiên bản 10, tự động chạy ngầm để bảo vệ các máy tính dùng hệ điều hành Windows. Defender tự động cập nhật các mẫu virus mới mỗi khi hệ điều hành được cập nhật (theo tiện ích Windows Update).

Nhiệm vụ: Thiết lập các lựa chọn và quét virus với Windows Defender. Hướng dẫn. Bước 1: Từ nút Start chọn Settings (có thể dùng cách nhanh hơn là gõ chữ "Defend

Current threats: thống kê những nguy cơ tìm thấy trong thời gian gần nhất khi các tệp được quét kiểm tra. Quick scan: nếu nháy vào nút này phần mềm sẽ quét tất

Thực hành khai thác tài nguyên trên Internet SAU BÀI NÀY EM SẼ: Khai thác được một số dịch vụ và tài nguyên trên Internet phục vụ học tập gồm: phần mềm dịch, kh

1. Nháy chuột vào đây để hiện danh sách các ngôn ngữ Nháy chuột vào đây để chọn ngôn ngữ Hình 10.2. Chọn ngôn ngữ làm việc Bước 3: Nhập văn bản để dịch. Có ba c

Micro ở chế độ ghi âm Hình 10.4. Nhập văn bản bằng giọng nói Google Translate không chỉ "nghe" được mà còn "nói" được. Để nghe máy đọc, ta chỉ cần nháy vào biểu

Hướng dẫn. Khái niệm học liệu mở được dùng rộng rãi khi Học viện Công nghệ Massachusetts của Mỹ năm 2002 đưa toàn bộ nội dung giảng dạy của mình lên Internet để

Bước 3: Xem bài giảng. Để xem học liệu nào, chỉ cần nháy chuột vào ảnh học liệu tương ứng. Khi đó sẽ xuất hiện mô tả của học liệu đó với tên bài, chủ đề, tác gi

CHỦ ĐỀ 3. Đạo đức, pháp luật và văn hoá trong môi trường số
Bài 11. Ứng xử trên môi trường số. Nghĩa vụ tôn trọng bản quyền
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Nêu được những vấn đề nảy sinh về đạo đức, pháp luật và văn hoá khi giao tiếp qua mạng trở nên phổ biến.
Giải thích được một số nội dung pháp lí liên quan tới việc đưa tin lên mạng và tôn trọng bản quyền thông tin, sản phẩm số.
Trong cuộc sống, ai cũng có thể có những xung đột lợi ích với cộng đồng và đôi khi có những hành vi đi ngược lại lợi ích chung. Pháp luật quy định rõ những hành vi nào là vi phạm pháp luật mà Nhà nước sẽ cưỡng chế. Những hành vi khác không phù hợp với lợi ích chung của cộng đồng hay xã hội sẽ được coi là thuộc hành vi vi phạm đạo đức.
Đạo đức là hệ thống các quy tắc, chuẩn mực xã hội mà con người phải tự giác thực hiện cho phù hợp với lợi ích của cộng đồng, của xã hội. Dư luận xã hội và giáo dục là các biện pháp điều chỉnh đạo đức.
Theo em, những vấn đề về đạo đức và pháp luật nảy sinh khi giao tiếp trên mạng đã và đang trở thành phổ biến là gì?
1. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC, PHÁP LUẬT VÀ VĂN HOÁ
Hoạt động 1 Hành vi vi phạm pháp luật hay đạo đức?
Xem xét tình huống sau và trả lời câu hỏi:
Do mâu thuẫn ở một diễn đàn trên mạng, một nhóm nữ sinh đánh một bạn nữ khác. Các bạn ở xung quanh đã không can ngăn mà còn quay phim rồi đưa lên mạng xã hội. Do có nhiều bình luận thiếu thiện ý trên mạng xã hội dẫn đến xấu hổ với bạn bè, nạn nhân đã bỏ nhà ra đi không để lại lời nhắn.
Câu hỏi:
Trong tình huống trên, hành vi nào vi phạm pháp luật, hành vi nào vi phạm đạo đức?
Theo em, yếu tố nào của Internet đã khiến sự việc trở nên trầm trọng?

Việc đánh bạn ít nhất là vi phạm đạo đức. Nếu người đánh bạn đủ tuổi chịu trách
nhiệm hình sự (16 tuổi) và gây thương tích nặng sẽ bị coi là vi phạm pháp luật và sẽ bị xử lí hình sự về tội cố ý gây thương tích, làm nhục người khác. Việc đưa video có nội dung như trên lên mạng, gián tiếp cổ vũ bạo lực học đường là hành vi vi phạm đạo đức.
Có thể kể đến một số loại hành vi xấu khi giao tiếp trên mạng như:
Đưa tin không phù hợp lên mạng (bao gồm cả đăng và chia sẻ tin bài). Tuỳ theo
nội dung thông tin và hậu quả của việc đăng tin, mà những hành vi đó có thể là vi phạm pháp luật hay vi phạm đạo đức.
Công bố thông tin cá nhân hay tổ chức mà không được phép, gây ảnh hưởng
đến uy tín và danh dự của cá nhân hay tổ chức là hành vi vi phạm pháp luật.
Gửi thư rác hay tin nhắn rác. Những thư hay tin nhắn nhằm mục đích quảng cáo
mà người nhận không muốn nhận hoặc không bắt buộc phải nhận theo quy định của pháp luật được gọi là thư hay tin nhắn rác. Về bản chất, quảng cáo bằng tin nhắn không phải là một hành vi xấu và không vi phạm pháp luật, nhưng nếu gửi nhiều mà người nhận đã có phản ứng không muốn tiếp nhận thì lại trở thành hành vi quấy nhiễu.
Vi phạm bản quyền khi sử dụng dữ liệu và phần mềm. Vấn đề bản quyền
không chỉ đặt ra khi giao dịch trên mạng mà trong bất cứ hoàn cảnh nào, những sản phẩm được số hoá và đưa lên mạng rất dễ bị lấy, phát tán, sửa đổi gây thiệt hại cho chủ sở hữu.
Bắt nạt qua mạng. Chúng ta đã tìm hiểu hành vi này trong Bài 9. Lừa đảo qua mạng. Các hình thức lừa đảo trên mạng khá phổ biến và tinh vi.
Nhiều trường hợp lừa đảo qua mạng gây ra những thiệt hại rất lớn.
Ứng xử thiếu văn hoá. Trên các diễn đàn mạng hiện nay, có nhiều người tranh
luận thiếu văn hoá, không tôn trọng người đối thoại, thậm chí chửi tục hay công kích, sỉ nhục lẫn nhau. Trong xã hội thực, phần lớn giao tiếp của con người là trực tiếp, còn trên không gian mạng, giao tiếp không chỉ gián tiếp mà còn có thể ẩn danh. Điều này làm cho kẻ xấu mạnh bạo hơn và hành vi xấu trên mạng khó kiểm soát hơn. Bên cạnh đó, trên không gian mạng người ta có thể gặp nhau bất cứ lúc nào, bất cứ ở đâu miễn là kết nối được với Internet; tin bài đã được lưu trên mạng, lúc nào cũng xem được. Do đó, tin tức đưa lên mạng được phát tán nhanh, rộng và lưu trữ lâu dài. Chính vì thế ảnh hưởng của một hành vi xấu trên mạng có xu hướng trầm trọng hơn. Cần có những quy định pháp luật và các chuẩn mực đạo đức để đảm bảo lợi ích chung của cộng đồng người dùng mạng.
Những hành vi vi phạm về đạo đức, pháp luật và văn hoá khi sử dụng mạng:
Đưa tin không phù hợp lên mạng.
Công bố thông tin cá nhân không được phép.
Phát tán thư điện tử, tin nhắn rác.
Vi phạm bản quyền.
Bắt nạt qua mạng.
Ứng xử thiếu văn hoá.

Em hãy lấy ví dụ về các vấn đề tiêu cực có thể nảy sinh khi tham gia các hoạt động
sau trên mạng. a) Tranh luận trên facebook. b) Gửi thư điện tử.
2. MỘT SỐ QUY ĐỊNH PHÁP LI ĐỐI VỚI NGƯỜI DÙNG TRÊN MẠNG
a) Các văn bản quy phạm pháp luật
Các văn bản quy phạm pháp luật gồm nhiều loại trong đó có: các bộ luật do Quốc hội ban hành và các nghị định do Chính phủ ban hành để cụ thể hoá các điều khoản của luật.
Quốc hội Việt Nam đã ban hành nhiều bộ luật liên quan đến Công nghệ Thông tin (CNTT) như: Luật Giao dịch điện tử (2005), Luật Công nghệ Thông tin (2006), Luật An ninh mạng (2018) và Luật Hình sự (2017).
Cụ thể hoá các bộ luật trên, có những nghị định đề cập đến các hành vi giao dịch trên mạng như: Nghị định 90/2008/NĐ-CP ban hành ngày 13/8/2008 về chống thư rác; Nghị định 72/2013/NĐ-CP ban hành ngày 15/7/2013 về quản lí, cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet; Nghị định 15/2020/NĐ-CP ban hành ngày 3/2/2020 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, CNTT và giao dịch điện tử. Tháng 6/2021, Bộ Thông tin và Truyền thông đã ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội theo Quyết định số 874/QĐ-BTTTT ban hành ngày 17/6/2021.
Các luật và nghị định trên đều quy định rõ trách nhiệm trong hoạt động cung cấp các sản phẩm và dịch vụ của các tổ chức hay cá nhân và trách nhiệm quản lí của các cơ quan nhà nước. Riêng đối với người dùng cá nhân, các văn bản pháp lí trên tập trung vào các quy định về sử dụng không gian mạng và bảo vệ bản quyền của các sản phẩm số.
Hoạt động 2 Hành vi đưa tin lên mạng
1. Em hãy đưa ra một số ví dụ đưa tin lên mạng không đúng.
2. Một cá nhân đưa tin bịa đặt về bệnh dịch xảy ra làm nhiều người hết sức lo lắng.
Hành vi chia sẻ lại tin đó có vi phạm pháp luật hay không?
b) Các quy định của pháp luật đối với người dùng trên không gian mạng
Một trong những trách nhiệm quan trọng nhất của người đưa tin lên Internet là đảm bảo tính đúng đắn của thông tin.
Điều 12 khoản 2 của Luật công nghệ thông tin quy định cấm "Cung cấp, trao đổi, truyền đưa, lưu trữ, sử dụng thông tin số" nhằm các mục đích sau đây:
a) Chống Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam, phá hoại khối đoàn kết toàn dân.
b) Kích động bạo lực, tuyên truyền chiến tranh xâm lược, gây hận thù giữa các dân tộc và nhân dân các nước, kích động dâm ô, đồi trụy, tội ác, tệ nạn xã hội, mê tín dị đoan, phá hoại thuần phong mĩ tục của dân tộc.
c) Tiết lộ bí mật nhà nước, bí mật quân sự, an ninh, kinh tế, đối ngoại và những bí mật khác đã được pháp luật quy định.
d) Xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của tổ chức, danh dự, nhân phẩm, uy tín của công dân.
e) Quảng cáo, tuyên truyền hàng hoá, dịch vụ thuộc danh mục cấm đã được pháp luật quy định.

Điều 8 khoản 1 trong Luật an ninh mạng cấm sử dụng không gian mạng để thực hiện hành vi sau đây:
a) Hành vi quy định tại khoản 1 Điều 18 của Luật này.
b) Tổ chức, hoạt động, câu kết, xúi giục, mua chuộc, lừa gạt, lôi kéo, đào tạo, huấn luyện người chống Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
c) Xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc, xúc phạm tôn giáo, phân biệt đối xử về giới, phân biệt chủng tộc.
d) Thông tin sai sự thật gây hoang mang trong Nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế - xã hội, gây khó khăn cho hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc người thi hành công vụ, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân khác.
e) Hoạt động mại dâm, tệ nạn xã hội, mua bán người; đăng tải thông tin dâm ô, đồi truỵ, tội ác; phá hoại thuần phong, mĩ tục của dân tộc, đạo đức xã hội, sức khoẻ của cộng đồng.
f) Xúi giục, lôi kéo, kích động người khác phạm tội. Một số hành vi vi phạm pháp luật về đưa tin trên mạng xã hội được cụ thể hoá kèm theo mức phạt trong Điều 101, khoản 1 của Nghị định 15/2020/NĐ-CP bao gồm:
a) Cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân.
b) Cung cấp, chia sẻ thông tin cổ suý các hủ tục, mê tín, dị đoan, dâm ô, đồi truỵ, không phù hợp với thuần phong, mĩ tục của dân tộc.
c) Cung cấp, chia sẻ thông tin miêu tả tỉ mỉ hành động chém, giết, tai nạn, kinh dị, rùng rợn.
d) Cung cấp, chia sẻ thông tin bịa đặt, gây hoang mang trong Nhân dân, kích động bạo lực, tội ác, tệ nạn xã hội, đánh bạc hoặc phục vụ đánh bạc.
e) Cung cấp, chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm mà không được sự đồng ý của chủ thể quyền sở hữu trí tuệ hoặc chưa được phép lưu hành hoặc đã có quyết định cấm lưu hành hoặc tịch thu.
f) Quảng cáo, tuyên truyền, chia sẻ thông tin về hàng hoá, dịch vụ bị cấm.
g) Cung cấp, chia sẻ hình ảnh bản đồ Việt Nam nhưng không thể hiện hoặc thể hiện không đúng chủ quyền quốc gia.
h) Cung cấp, chia sẻ đường dẫn đến thông tin trên mạng có nội dung bị cấm. Bộ Thông tin và Truyền thông
đã ban hành Quyết định 874/QĐ- Các nguyên tắc để nâng cao tính an toàn BTTTT (2021) về bộ quy tắc ứng khi chia sẻ thông tin trên môi trường số: xử trên mạng xã hội. Ngoài nội - Trước khi đăng tin, hãy kiểm tra tin bài có dung yêu cầu các tổ chức cá nhân vi phạm pháp luật hay không. tuân thủ những quy định về đưa - Không chia sẻ tin bài vi phạm pháp luật. thông tin lên mạng đã được các Ngoài ra cần phải biết tin tức có chính xác văn bản luật quy định, có thêm các không. Ngày nay trên mạng rất nhiều tin khuyến cáo về việc tuân thủ các giả, việc chia sẻ một tin giả chính là tiếp quy định của nhà cung cấp dịch vụ tay cho hành vi tung tin giả. mạng xã hội, khuyến khích dùng - Ngay cả trong trường hợp việc đưa tin tên thật và khuyến khích đăng tin không vi phạm pháp luật thì cũng phải cân quảng bá hình ảnh đất nước, con nhắc hậu quả, nhất là khía cạnh đạo đức. người và văn hoá Việt Nam; chia Một tin vô hại với người này có thể mang sẻ thông tin tích cực, những tấm lại tai hoạ cho một người khác. gương người tốt, việc tốt.

Khi đưa tin lên mạng, hãy xem xét nội dung các tin bài có vi phạm các quy định của pháp luật hay không. Đừng quên rằng, việc chia sẻ một
tin vi phạm luật cũng là vi phạm luật.
Ngay khi tin đưa không phạm luật, vẫn phải tính đến các hậu quả của
nó khi nó vi phạm những chuẩn mực đạo đức.
Trong đợt bùng phát dịch Covid-19 vào đầu năm 2021, một cá nhân đã đăng tin sai
về hành trình đi lại của một bệnh nhân bị dương tính với virus Covid-19. Sự việc này đã gây hoang mang cho cả một khu dân cư. Theo em, cá nhân trên đã vi phạm điều nào trong bộ các Luật liên quan đến Công nghệ thông tin?
Trên mạng hiện nay có rất nhiều quảng cáo sai sự thật. Quảng cáo sai về tác dụng của một loại thuốc sẽ bị phạt theo mục nào của điều 101 khoản 1 của Nghị định 15/2020/NĐ-CP?
3. QUYỀN TÁC GIẢ VÀ BẢN QUYỀN
a) Quyền tác giả
Hoạt ffộng 3 Tìm hiểu về quyền tác giả
Em hiểu thế nào là quyền tác giả? Tác giả của một tác phẩm (bức tranh, chương trình máy tính) có những quyền gì đối với tác phẩm của mình?
Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra
hoặc sở hữu. Vấn đề này liên quan tới cả các biến thể của tác phẩm (tác phẩm/bản phái sinh), khi từ tác phẩm gốc người ta tạo ra các biến thể, ví dụ một cuốn sách được dịch sang một ngôn ngữ khác hay một phần mềm máy tính được cải biên để dùng trên điện thoại di động,… Trong Luật Sở hữu trí tuệ được Quốc Hội ban hành ngày 25 tháng 6 năm 2019, quy định quyền tác giả đối với tác phẩm (bài thơ, bài báo, bức tranh, hình vẽ, chương trình máy tính, sưu tập dữ liệu,...) bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản. Trong đó:
Quyền nhân thân bao gồm các quyền: Đặt tên cho tác phẩm; Đứng tên thật hoặc bút
danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng; Công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm; Bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kì hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả,...
Quyền tài sản bao gồm các quyền: Làm tác phẩm phái sinh; Sao chép tác phẩm;
Truyền đạt tác phẩm đến công chúng; Cho thuê bản gốc hoặc bản sao, chương trình máy tính,... Trong thực tế, bản quyền và quyền tác giả thường được dùng chung, coi như không có khác biệt. Tuy nhiên, về mặt bản chất, hai thuật ngữ đó không hoàn toàn tương đồng. Quyền tác giả coi người sáng tạo ra tác phẩm (tác giả) là trung tâm và bảo hộ các quyền bao gồm quyền nhân thân và quyền tài sản còn bản quyền ưu tiên bảo vệ quyền lợi đầu tư về kinh tế của người sở hữu quyền tác giả hơn là chính tác giả.

Do quá trình hội nhập quốc tế, những khác biệt này cũng dần được thu hẹp. Các văn bản pháp luật của Việt Nam hiện tại sử dụng thuật ngữ chính thức đó là quyền tác giả.
b) Vi phạm bản quyền đối với các sản phẩm tin học
Hoạt động 4 Tìm hiểu về vi phạm bản quyền
Ai vi phạm bản quyền trong những tình huống sau? 1. Hoàng mua với giá rất rẻ một thẻ nhớ USB chứa các đã sưu tầm từ trên Internet không có thoả thuận gì với tác 2. Lan mua một phần mềm có bản quyền trên đĩa CD. Sau của mình, Lan cài thêm trên máy của một bạn thân., video âm nhạc mà người bán giả hay ca sĩ biểu diễn. khi cài đặt lên máy tính
Vi phạm quyền tài sản hay quyền nhân thân đều là vi phạm bản quyền. Hành vi vi phạm bản quyền rất đa dạng. Sau đây là một số các hành vi vi phạm bản quyền đối với các tác phẩm số. - Mạo danh tác giả. - Công bố mà không được phép. Quyền công bố vốn là quyền nhân thân, nhưng việc công bố không đúng lúc, đúng chỗ có thể ảnh hưởng đến việc kinh doanh nên các tổ chức làm phần mềm không những giữ toàn bộ các quyền tài sản mà còn giữ cả quyền công bố. - Sửa chữa, chuyển thể phần mềm, dữ liệu mà không được phép của tác giả. Hành
vi này phá hoại tính toàn vẹn của sản phẩm, làm ảnh hưởng tới tác giả. - Sử dụng phần mềm lậu, không mua quyền sử dụng phần mềm đối với các phần
mềm phải trả tiền. - Phá khoá phần mềm, vô hiệu hoá các biện pháp kĩ thuật do chủ sở hữu quyền tác giả thiết lập. Mặc dù phá khoá phần mềm tức là thay đổi phần mềm, một hành vi vi phạm tính toàn vẹn của tác phẩm, nhưng việc phá khoá nhằm mục đích sử dụng không trả tiền thì hành vi này lại vi phạm quyền tài sản. Rất nhiều các phần mềm nổi tiếng bị phá khoá và đưa lên mạng công khai để mọi người có thể lấy về dùng. - Làm bản phái sinh, phân phối dữ liệu hay phần mềm, kể cả bản phái sinh mà không
được phép. - Chiếm đoạt mã phần mềm. Thường thì nhân viên phát triển phần mềm cho một công ty là tác giả chứ không sở hữu phần mềm ấy. Có nhiều trường hợp, các nhân viên làm phần mềm ra khỏi công ty đã sử dụng các mã nguồn phần mềm mình đã viết để làm những công việc khác, trong đó có cả việc làm ra các phần mềm cạnh tranh với chính phần mềm gốc. - Đăng tải các tác phẩm, kể cả bản phái sinh mà không được phép của chủ sở hữu.

c) Tôn trọng bản quyền trong tin học
Trong tin học, khi mua phần mềm, cần phân biệt rõ việc mua bản quyền với mua quyền sử dụng (licence). Khi mua bản quyền thì người mua có quyền thực hiện các hoạt động kinh doanh đối với tác phẩm đó giống như cách Google mua Youtube. Còn nếu chỉ mua quyền sử dụng thì chỉ được sử dụng. Chúng ta mua hệ điều hành Windows, các phần mềm văn phòng như Word, Excel, PowerPoint đều chỉ là mua quyền sử dụng. Bản quyền của tất cả các phần mềm đó vẫn thuộc công ty Microsoft. Quyền sử dụng phần mềm tính theo số máy được cài đặt. Nếu mua quyền sử dụng cho một máy, rồi lại cài đặt cho máy thứ hai là vi phạm bản quyền. Vi phạm quyền tài sản sẽ gây thiệt hại trực tiếp đến hoạt động kinh doanh của các chủ sở hữu và gián tiếp đến toàn bộ ngành trong lĩnh vực đó. Hãy tưởng tượng, nếu các phần mềm tin học cứ làm ra là bị ăn cắp mà không bị trừng phạt thì không ai muốn đầu tư để làm phần mềm nữa. Trong lĩnh vực tin học, vi phạm bản quyền có thể gây thiệt hại rất lớn cho người đầu tư vì sản phẩm số có đặc tính: - Dễ sao chép với chi phí rất thấp. Một công ty mất rất nhiều thời gian, tiền bạc, công
sức để làm ra một phần mềm nhưng kẻ cắp thì chỉ mất một vài phút để sao chép. - Dễ phát tán trên quy mô lớn. Nếu phần mềm bị phát tán thì công ty không thể bán
được và có thể mất hết đầu tư. Nhà nước Việt Nam đã có các quy định rất rõ ràng về những hành vi vi phạm quyền tác giả. Ví dụ, Nghị định số 131/2013/NĐ-CP quy định những hành vi vi phạm bản quyền như sau: - "Truyền đạt tác phẩm đến công chúng mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả". Việc đưa dữ liệu hay phần mềm của người khác lên mạng không được phép sẽ bị phạt. - "Sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả". Việc sao
chép lậu dữ liệu hay phần mềm sẽ bị phạt. - "Cố ý huỷ bỏ hoặc làm vô hiệu các biện pháp kĩ thuật, công nghệ do chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện để bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm của mình". Những ai bẻ khoá phần mềm (crack) để dùng sẽ bị phạt.
Quyền tác giả là quyền của tổ chức, cá nhân đối với tác phẩm do mình sáng tạo ra hoặc sở hữu. Khái niệm quyền tác giả và bản quyền không hoàn toàn tương đồng, tuy nhiên, trong thực tế chúng thường được dùng chung. Trong các văn bản pháp luật Việt Nam sử dụng thuật ngữ chính thức là quyền tác giả.
Phần mềm và dữ liệu số rất dễ bị xâm phạm bản quyền do dễ sao chép, dễ phát tán.
Việc vi phạm bản quyền là hành vi phạm pháp, làm tổn hại đến việc kinh doanh của các chủ sở hữu, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển của những ngành tạo ra sản phẩm trí tuệ, trong đó có tin học.
Nhà nước đã ban hành nhiều quy định xử lí các hành vi vi phạm bản quyền. Hãy tôn trọng bản quyền để phát triển các ngành tạo ra sản phẩm trí tuệ, trong đó có tin học.

Trong các hành vi sau, những hành vi nào là vi phạm bản quyền? A. Sao chép các đĩa cài đặt phần mềm. B. Một người bạn của em mua tài khoản học một khoá tiếng An

CHỦ ĐỀ 4. Ứng dụng tin học Bài 12. Phần mềm thiết kế đồ hoạ SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết được khái niệm về thiết kế đồ hoạ, phân biệt được đồ hoạ vector và đồ hoạ đi

Ảnh chụp khi phóng to một phần Hình vẽ khi phóng to một phần Hình 12.2. Phóng to một phần ảnh gốc So sánh giữa đồ hoạ điểm ảnh và đồ hoạ vectơ: Đồ hoạ điểm ảnh

Inkscape, GIMP là các phần mềm được sử dụng miễn phí. Tuỳ vào tính chất của công việc cần chọn loại phần mềm phù hợp. Ví dụ để thiết kế các sản phẩm cần in với kích thước đa dạng như logo, biển quảng cáo,... thì chọn phần mềm Inkscape, để xử lí ảnh dùng phần mềm GIMP.
a) Tải và cài ffiặt phần mềm
Tải phần mềm tại địa chỉ: https://inkscape.org/release/inkscape-1.0/. Chọn phiên bản tương ứng với hệ điều hành đang sử dụng (Windows (32/64 bits), MacOS,…) để tải về máy. Sau khi tải xong, cài đặt theo hướng dẫn.
b) Giao diện của Inkscape
Nháy đúp chuột vào biểu tượng để khởi động phần mềm Inkscape. Màn hình làm việc của Inkscape tương tự như sau:
Thanh điều khiển Hộp thoại lệnh Các nút lệnh Thanh bảng chọn thuộc tính nhanh
Vùng làm việc
Hộp công cụ
Hình 12.3. Màn hình làm việc của Inkscape 1.0.1
Thanh bảng chọn (Menu bar): Chứa các lệnh thường dùng liên quan đến tệp tin, các lệnh tạo và biến đổi đối tượng. Hộp công cụ (Tool box): chứa các công cụ để khởi tạo, vẽ, điều chỉnh các đối tượng đồ hoạ. Đây là các công cụ làm việc chính, cơ bản của phần mềm. Thanh điều khiển thuộc tính (Tool control bar): chứa thuộc tính của đối tượng lựa chọn, các thuộc tính thay đổi tuỳ theo đối tượng đang chọn.
Trang in
Bảng màu Thanh trạng Thanh thiết lập
thái chế độ kết dính
Vùng làm việc (Canvas): là toàn bộ phần nền trắng, ta sẽ thực hiện việc thêm các đối tượng vào để thu được hình vẽ. Phần trang in ứng với kích thước khi in của sản phẩm. Bảng màu (Color Palette): chứa các màu có sẵn để thiết lập màu tô và màu vẽ của đối tượng. Thanh trạng thái (Status bar): chứa chỉ báo đang được kiểu, lớp vẽ hiện tại, vị trí con trỏ, mức thu phóng hiện tại, thay đổi kích thước cửa sổ,...

Có hai loại phần mềm đồ hoạ: Phần mềm tạo, chỉnh sửa hình vectơ và phần mềm xử lí ảnh bitmap.
Inkscape là phần mềm miễn phí để tạo, chỉnh sửa sản phẩm đồ hoạ vectơ.
Cần thiết kế một bộ các sản phẩm bút, sổ, danh thiếp, bì thư, túi giấy. Theo em nên
dùng phần mềm nào? A. Photoshop. B. Inkscape.
Em hãy cho biết có thể vẽ hình vào đâu trên màn hình làm việc của Inkscape. A. Toàn bộ vùng làm việc. B. Trong khu vực trang in.
3. CÁC ĐỐI TƯỢNG ĐỒ HOẠ CỦA HÌNH VẼ
Hoạt động 3 Sắp xếp các đối tượng
Nếu chúng ta có một quả dưa hấu và một quả cam ở trên bàn. Xác định xem cần xếp hai quả này như thế nào để:
a) Nhìn thấy đủ cả hai quả, không quả nào bị che khuất.
b) Chỉ nhìn thấy quả dưa hấu.
c) Nhìn thấy đủ quả cam, quả dưa hấu bị che một phần.
d) Nhìn thấy đủ quả dưa hấu, quả cam bị che một phần.
Khi em khởi động Inkscape, phần mềm sẽ mở một tệp trống và sẵn sàng để cho em
vẽ hình. Em cũng có thể tạo tệp mới bằng lệnh File/New… hoặc nhấn tổ hợp phím
Ctrl + N.
Các đối tượng được thêm vào hình bằng cách tạo ra các bản sao của các đối tượng đã có trong vùng làm việc hoặc chọn đối tượng từ hộp công cụ và vẽ vào vùng làm việc. Các đối tượng sẽ xuất hiện theo thứ tự lớp, đối tượng vẽ trước sẽ ở lớp dưới, đối tượng này có thể bị che khuất toàn bộ hay một phần bởi các đối tượng vẽ sau ở lớp trên.
Để thêm các đối tượng có sẵn trên hộp công cụ như hình chữ nhật, hình vuông, hình tròn, hình elip, cung tròn, ngôi sao, đa giác, hình xoắn ốc hoặc vẽ đối tượng tự do hay chèn chữ,… ta thực hiện theo ba bước: Bước 1: Chọn công cụ tương ứng trên hộp công cụ.
Hình vuông, Hình tròn, Hình đa Bút vẽ Văn bản hình chữ nhật hình elip giác, hình sao
Hình 12.4. Một số công cụ có sẵn trong hộp công cụ
Bước 2: Chỉnh tuỳ chọn trên thanh điều khiển thuộc tính nếu cần. Bước 3: Xác định vị trí hình vẽ trong vùng làm việc, kéo thả chuột để vẽ hình.
Ta có thể chọn đối tượng trên hình vẽ bằng cách chọn công cụ Select trong hộp công cụ rồi nháy chuột vào đối tượng. Đối tượng được chọn có thể được di chuyển, phóng to, thu nhỏ, xoay, thay đổi thứ tự lớp hay tô màu,…

Để chọn màu cho một đối tượng, ta cần xác định màu tô (Fill Color) và màu vẽ (Stroke Color). Ta chọn màu tô và màu vẽ trên bảng màu (lưu ý để chọn màu vẽ cần nhấn giữ phím Shift khi chọn màu). Sau khi hoàn thành việc vẽ hình, em lưu tệp bằng lệnh File/Save hoặc nhấn tổ hợp phím Ctrl + S. Phần mềm Inkscape lưu lại sản phẩm đã tạo dưới dạng tệp hình vectơ có phần mở rộng là svg.
Mỗi hình vẽ bao gồm các đối tượng đồ hoạ. Các đối tượng này sẽ xuất hiện theo thứ tự lớp, các đối tượng vẽ trước sẽ ở lớp dưới, đối tượng vẽ sau sẽ ở lớp trên. Ta có thể thay đổi thứ tự lớp của đối tượng.
Theo em, thanh công cụ nào được sử dụng nhiều nhất trong Inkscape?
A. Bảng màu. B. Thanh thiết lập chế độ kết dính. C. Thanh điều khiển thuộc tính. D. Hộp công cụ.
THỰC HÀNH
Nhiệm vụ 1. Vẽ một bông hoa (Hình 12 .5). Hướng dẫn. Bước 1: Chọn công cụ trên hộp công cụ, vẽ hình tròn và hình elip là nhuỵ hoa và cánh hoa, chọn màu bông hoa ở bảng màu (Hình 12.5a). Bước 2: Chọn hình elip rồi nháy nút phải chuột, chọn Duplicate để có các bản sao của cánh hoa (Hình 12.5b). Bước 3: Quay cánh hoa và di chuyển đến vị trí phù hợp. - Chọn công cụ trên hộp công cụ. Nháy chuột lên một cánh hoa, nháy lần một để
hiển thị chế độ phóng to thu nhỏ (Hình 12.5c), nháy lần hai để hiển thị chế độ quay (Hình 12.5d). - Nháy chuột vào các mũi tên, kéo thả chuột để điều chỉnh cánh hoa quay hướng phù
hợp (Hình 12.5e). - Nháy chuột vào cánh hoa và kéo thả đến vị trí phù hợp (Hình 12.5g).
a) b) c) d) e)
Hình 12.5. Vẽ bông hoa từ hình tròn và những hình elip
Nhiệm vụ 2. Vẽ Quốc kì Việt Nam (Hình 12 .6). Hướng dẫn. Bước 1: Vẽ ngôi sao 5 cánh. - Chọn công cụ trên hộp công cụ.
g)

Trên thanh điều khiển thuộc tính, chọn nút lệnh , đặt giá trị Corners là 5 và Spoke ratio là 0.4. Vẽ hình và tô màu vàng cho ngôi sao (quay cho thẳng nếu cần) (

Bài 13. Bổ sung các đối tượng đồ hoạ SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết và sử dụng được một số chức năng của các lệnh tạo, điều chỉnh các đối tượng đồ hoạ đơn giản. Biết v

Corners, Số đỉnh của đa giác hoặc số cánh của hình sao.
Rounded, Độ cong tại các đỉnh của hình.
Hình đa giác,
hình sao (, ), Spoke ratio Randomized, Tỉ lệ bán kính từ tâm đến góc trong và từ tâm tới đỉnh đầu hình sao. Tham số làm méo hình ngẫu nhiên.
Ta có thể thay đổi thuộc tính của mỗi đối tượng được tạo từ công cụ có sẵn trên hình vẽ.
Nếu trên hình vẽ có sẵn một hình sao 5 cánh nhọn, em cần thay đổi tham số nào để các đỉnh ngôi sao trở nên cong?
2. THIẾT LẬP MÀU TÔ, MÀU VẼ VÀ TÔ MÀU CHO ĐỐI TƯỢNG
Hoạt động 2 So sánh điểm khác nhau
Quan sát các hình sau và nhận xét các hình có điểm gì khác nhau:
Hình 13 .3
Trong Inkscape có một số tuỳ chọn khác nhau cho màu tô và màu vẽ của một đối
tượng. Có thể thiết lập màu tô và màu vẽ độc lập với nhau. Để tuỳ chỉnh màu tô và màu vẽ ta sử dụng hộp thoại Fill and Stroke sau:
Không màu (trong suốt). Màu vẽ Kiểu nét vẽ Kiểu tô
Màu tô Màu đồng nhất. Màu chuyển giữa hai hoặc
nhiều màu.
Màu chuyển giữa hai hoặc nhiều màu từ tâm của đối tượng.
Hoa văn (đối tượng được lấp
đầy bởi một mẫu hoa văn). Hình 13.4. Hộp thoại Fill and Stroke Huỷ đặt (loại bỏ tất cả các thiết lập liên quan đến màu sắc của đối tượng, điều này cần thiết khi ta sao chép đối tượng và thay đổi thuộc tính cho đối tượng).
Các bước thực hiện việc chỉnh sửa nền và đường nét: Bước 1: Chọn đối tượng cần chỉnh, chọn lệnh Objects/Fill and Stroke (hoặc nháy nút phải chuột chọn Fill and Stroke) xuất hiện hộp thoại Fill and Stroke. Bước 2: Chọn Fill để chọn kiểu tô cho màu tô, chọn Stroke paint để chọn kiểu tô cho màu vẽ, chọn Stroke style để thay đổi thiết lập kiểu nét vẽ và độ dày mỏng của nét.

Bước 3: Tuỳ chỉnh màu sắc bằng cách chọn kiểu tô và thiết lập màu. Lưu ý: Khi tô màu chuyển thì màu của đối tượng được tô sẽ chuyển dần từ màu này sang màu khác. Để tô màu chuyển ta sử dụng hai kiểu tô là và . Nháy vào biểu tượng cây bút phía dưới của hộp thoại Fill and Stroke để thay đổi thông số của màu chuyển. Ta có thể thay đổi thông số của màu chuyển bằng bảng điều khiển hoặc kéo thả chuột tại các vị trí điều khiển. Khi sử dụng kiểu tô ta có thể sao chép màu tại một vị trí nào đó trong vùng làm việc bằng cách sử dụng công cụ phía dưới của hộp thoại Fill and Stroke. Giá trị Opacity thể hiện độ trong suốt của màu khi tô lên đối tượng, độ trong suốt của màu cũng được xác định bởi giá trị A (alpha) khi sử dụng bảng màu.
Có thể thiết lập màu tô, màu vẽ và các thuộc tính về màu tô và màu vẽ cho đối tượng.
1. Để hộp, xác định đường viền của đối tượng dạng nét đứt, em cần chọn trang nào trong thoại Fill and Stroke?
A. Fill. B. Stroke paint. C. Stroke style. D. Cả A và B.
Để chỉnh thông số của màu chuyển, em cần chọn biểu tượng nào? A. B. C. D.
3. CÁC PHÉP GHÉP ĐỐI TƯỢNG ĐỒ HOẠ
Hoạt ộng 3 Ghép các ối tượng hình khối
Tìm cách xếp ba mẩu giấy như Hình 13.5 thành một hình trái tim. Gợi ý. Em có thể xoay hình và xếp các hình lên nhau., Hình 13.5
Các hình phức tạp có thể thu được bằng cách ghép từ Các phép ghép được sử dụng để ghép và cắt hình, các hình đơn giản. trong Inkscape gồm: hợp, hiệu,
giao, hiệu đối xứng, chia, cắt của hai hay nhiều đối tượng đơn. Các phép ghép này được thực hiện bằng cách chọn lệnh trong bảng chọn Path.
Phép hợp (Union, nhấn tổ hợp phím Ctrl + +): là tất cả các phần thuộc một trong
các hình đơn.
Phép hiệu (Difference, nhấn tổ hợp phím Ctrl + -): là phần thuộc hình lớp dưới
nhưng không thuộc hình lớp trên.
Phép giao (Intersection, nhấn tổ hợp phím Ctrl + *): là phần thuộc cả hai hình được chọn. Phép hiệu đối xứng (Exclusion, nhấn tổ hợp phím Ctrl + ^): là phần hình thuộc
các hình trừ phần giao nhau.
Phép hiệu đôi xứng (Exclusion, nhấn tổ hợp phím Ctrl + ). là phần hình thuộc các hình trừ phần giao nhau. Phép chia (Division, nhấn tổ hợp phím Ctrl + /): Hình lớp dưới được chia thành các phần bởi đường nét của hình lớp trên.
các phần bởi đường nét của hình lớp trên.

Phép cắt (Cut Path, nhấn tổ hợp phím Ctrl + Alt + /): Cắt hình lớp dưới thành các phần bởi các điểm giao ở viền với hình lớp trên. Kết quả là các hình mới không

Bước 4: Tăng cỡ hình của hình tròn trắng và di chuyển các hình cho phù hợp (Hình 13.13.d). Ta được sản phẩm hình cầu. a) b) c) d) Hình 13.13. Vẽ hình cầu LUYỆN

Bài 14. Làm việc với đối tượng đường và văn bản
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết các thao tác chỉnh sửa hình.
Thực hiện được việc vẽ, chỉnh sửa hình để được đường cong mong muốn.
Biết tạo và định dạng văn bản.
Cần ít nhất bao nhiêu điểm để xác định một đường thẳng? Đường parabol? Đường elip?
1. LÀM QUEN VỚI ĐỐI TƯỢNG DẠNG ĐƯỜNG
Hoạt động 1 So sánh hai hình chữ nhật
Quan sát hai hình chữ nhật ở Hình 14.1 và tìm ra điểm khác nhau giữa hai hình.
Hình 14.1
Hình khối là đối tượng được định nghĩa sẵn trong Inkscape và xác định bởi các tính chất toán học chặt chẽ. Đối tượng tự do dạng đường do người dùng tạo ra, là tổ hợp của một hay nhiều đoạn cong hoặc thẳng nối lại với nhau.
Khi điều chỉnh hình khối ta thu được hình khối mới với đặc trưng không đổi, trong khi đó với các đối tượng tự do dạng đường có thể điều chỉnh các đoạn độc lập với nhau để tạo ra hình dạng khác.
Ví dụ, đối tượng hình khối chữ nhật (Hình 14.2a) cho phép thay đổi thuộc tính là độ cong tại bốn góc (Hình 14.2b). Trong khi đó Hình 14.2c và Hình 14.2d là các đối tượng tự do có hình dạng ban đầu là hình chữ nhật có thể điều chỉnh thành các hình dạng khác nhau.
Hình 14.2. Hình chữ nhật sau khi điều chỉnh
Đối tượng đường thường được biểu diễn bởi một chuỗi các đoạn thẳng hoặc đoạn cong nối với nhau. Mỗi đoạn cong biểu diễn bởi bốn điểm, hai điểm đầu mút và hai điểm điều khiển. Mỗi điểm điều khiển kết hợp với một điểm đầu mút tạo ra tiếp tuyến của đường cong tại điểm mút tương ứng (Hình 14.3).
Điểm điều khiển
Điểm mút
Hình 14.3. Một đoạn cong

Các bước vẽ đối tượng đường: Bước 1: Chọn công cụ Pen trên hộp công cụ. Bước 2: Chọn kiểu trên thanh điều khiển thuộc tính để tạo đường cong. Bước 3: Nháy chuột

Điểm neo trơn có hai đường chỉ hướng luôn cùng phương với nhau. Các bước thực hiện việc chỉnh sửa điểm neo: Bước 1: Chọn công cụ trên hộp công cụ. Bước 2: Nháy chuột vào hình muốn chỉnh sửa. Bước 3: Nháy vào điểm neo cần sửa, chọn điểm neo hoặc điểm chỉ hướng rồi kéo thả chuột sang vị trí mới. Nếu muốn loại bỏ, thêm mới hay chuyển đổi loại điểm neo,… ta chọn vào biểu tượng tương ứng trên thanh điều khiển thuộc tính (Hình 14.6). Thêm điểm Gộp điểm Thêm liên kết Chuyển đổi loại điểm neo
Bỏ điểm Tách điểm Bỏ liên kết Chuyển một đối tượng hình khối
thành đối tượng đường
Hình 14.6. Các biểu tượng trên thanh điều khiển thuộc tính
Cụ thể: - Để chuyển loại điểm neo, ta nháy chuột vào điểm neo muốn chuyển và nháy chuột
vào biểu tượng điểm neo tương ứng ( là neo góc, còn lại là neo trơn). - Muốn thêm một điểm neo vào giữa hai điểm neo, ta nháy chuột vào đoạn đó trên
đường cong và chọn biểu tượng thêm điểm. - Muốn bỏ một hay nhiều điểm neo, ta chọn các điểm này và chọn biểu tượng
bỏ điểm. - Muốn gộp hai hay nhiều điểm ta chọn các điểm đó và chọn biểu tượng gộp điểm. - Biểu tượng tách điểm sẽ tách điểm được chọn thành hai điểm rời nhau, sau khi
thực hiện tách điểm, ta nháy chuột vào vị trí điểm neo và kéo ra chỗ khác sẽ thấy được hai điểm tách rời - không có đường nối liên kết ở giữa. - Giữa hai điểm neo không liên kết và vẫn còn dư liên kết (mỗi điểm mới liên kết với
không quá một điểm khác) ta có thể thêm đường nối bằng cách chọn biểu tượng thêm liên kết. - Với hai điểm neo đã có sẵn liên kết, đoạn liên kết này có thể bỏ đi bằng cách chọn
biểu tượng bỏ liên kết.
Ta có thể tinh chỉnh đối tượng đường dựa vào điểm neo và các điểm, đường chỉ hướng.
Hình 14.7 có mấy đoạn cong? Xác định điểm neo trơn
và neo góc của hình.
Hình 14.7

3. ĐỐI TƯỢNG VĂN BẢN
Hoạt động 3 Tìm hiểu đối tượng văn bản
Trong các cách trình bày văn bản sau, em thấy em đã học có thể thiết kế văn bản như vậy a) Hình 14.8. Trình, cách nào đẹp hơn? Các phần mềm không? b) bày văn bản trên hình
Inkscape có thể tạo các đối tượng văn bản như tiêu đề và chú thích,… một cách đơn giản. Đồng thời có thể điều chỉnh các đối tượng này để cho sinh động và phù hợp với nội dung.
Để bổ sung đối tượng văn bản, ta chọn biểu tượng trên hộp công cụ. Inkscape cung cấp các tính năng chuẩn để điều chỉnh một đoạn văn bản như thay đổi phông chữ, kiểu chữ, màu chữ, kích thước, khoảng cách giữa các dòng và căn chỉnh lề đoạn văn bản. Văn bản có thể nằm ngang hoặc dọc. Mỗi kí tự trong văn bản có thể được chọn và tuỳ chỉnh riêng lẻ. Văn bản có thể được đặt trong một khuôn dạng hoặc uốn lượn theo một đường có sẵn hay theo một đường có hình dạng tuỳ ý. Ta có thể tuỳ chỉnh từng phần trong một đối tượng văn bản bằng cách chọn đối tượng văn bản và bôi đen phần văn bản muốn căn chỉnh, sau đó điều chỉnh tham số trên thanh điều khiển thuộc tính hoặc lệnh trong bảng chọn Text. Bốn ô đầu tiên trên thanh điều khiển thuộc tính (Hình 14.9) cho phép ta thay đổi phông chữ, kiểu chữ (bình thường/ in nghiêng/ in đậm/ in đậm và nghiêng), cỡ chữ và khoảng cách giữa các dòng,...
Hình 14.9. Điều chỉnh phông chữ, cỡ chữ, kiểu chữ, khoảng cách dòng
Năm ô phía sau điều chỉnh các thông tin như trên Hình 14.10.
Dịch chuyển cụm từ theo Khoảng cách giữa các từ phương thẳng đứng
Khoảng cách giữa các kí tự Dịch chuyển cụm kí tự Xoay các kí tự
theo phương ngang được chọn
Hình 14.10. Điều chỉnh thuộc tính từng cụm kí tự

Ví dụ: Với đoạn văn bản:
TIẾT KIỆM ĐIỆN, NƯỚC LÀ GÓP PHẦN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
Trong đó ĐIỆN, NƯỚC là cụm kí tự được bôi đen, kết quả thu được khi ta thay đổi giá trị tham số như sau:
Bảng các lệnh điều chỉnh đối tượng văn bản
Ý nghĩa, Lệnh, Kết quả
Thay đổi khoảng cách giữa các kí tự, AA 20.00 − +, TIẾT KIỆM D I E N , N Ư Ớ C LÀ GÓP PHẦN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
Thay đổi khoảng cách giữa các từ, word spacing icon 20.00 − +, TIẾT KIỆM ĐIỆN, NƯỚC LÀ GÓP PHẦN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
Dịch cụm kí tự theo chiều ngang, AJA 20.00 − +, TIẾT KIỆM ĐIỆN,NƯỚC PHÂN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
Dịch cụm kí tự theo chiều thẳng đứng, AJA 20.00 − +, TIẾT KIỆM LÀ GÓP PHẦN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG ĐIỆN, NƯỚC
Quay cụm kí tự được chọn một góc (20 độ), AIA 20.00 − +, TIẾT KIỆM ĐIỆN, NƯỚC LÀ GÓP PHẦN BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
Muốn bỏ các tuỳ chỉnh đã đặt, ta chọn đối tượng văn bản rồi chọn lệnh Text/Remove Manual Kerns.
Muốn đặt văn bản theo đường đã có, ta chọn đối tượng văn bản và đối tượng đường, sau đó chọn lệnh Text/Put on Path.
Muốn bỏ đặt văn bản theo đường, ta chọn đối tượng và chọn lệnh Text/ Remove from Path.
Trong Inkscape, văn bản được bổ sung có thể tuỳ chỉnh theo từng kí tự và có thể đặt đoạn văn bản theo đường hoặc vào một khuôn dạng.
Hãy cho biết phát biểu nào sau đây là **sai** khi làm việc với đoạn văn bản trong Inkscape.
A. Trong một đoạn văn có nhiều chữ ta có thể tô mỗi chữ bằng một màu khác nhau.
B. Nếu đặt đoạn văn uốn lượn theo một đường, ta không thể thay đổi định dạng đó.
C. Trong một đoạn văn có nhiều chữ, ta có thể tuỳ chỉnh để mỗi chữ độ cao thấp khác nhau.
D. Ta có thể đặt đoạn văn bản theo một khuôn dạng nhất định.
THỰC HÀNH
Nhiệm vụ 1. Vẽ chiếc lá và tô màu cho chiếc lá (Hình 14.11).
Hướng dẫn.
Bước 1: Vẽ hình chữ nhật ta được hình chữ nhật với các điểm neo như Hình 14.12a.
Hình 14.11. Chiếc lá

Bước 2: Chọn hình chữ nhật và chọn lệnh Path/Object to Path để đưa hình chữ nhật thành bốn cạnh với các điểm neo rời nhau (Hình 14.12b). Bước 3: Chọn hai điểm n

Điểm thứ nhất Điểm thứ hai Điểm thứ ba a) b) c) CHÚC MỪNG NĂM MỚI! d) CHÚC MỪNG NĂM MỚI! e) CHÚC MỪNG NĂM MỚI! f) Hình 14.14. Các bước vẽ đường cong và tạo chữ

Bước 3: Chọn tất cả các tam giác trong dây ban đầu và thực hiện Union. Bước 4: Xếp dây tam giác đã Union vào trên đỉnh của hình chữ nhật và thực hiện Difference

Bước 3: Để trang trí cho gáy sách (Hình 15.4c) ta có thể :
Thêm các vạch phía trên và dưới (lưu ý làm hai khoảng màu đậm nhạt như bước 1 và 2).
Thêm dấu sao hoặc tròn cho những sách cùng bộ.
Thêm tên sách và quay dọc theo chiều gáy sách.
Bước 4: Sắp xếp và tô màu cho phù hợp để hoàn thiện một quyển sách (Hình 15.4d). Sau đó sao chép các quyển sách và chỉnh sửa kích cỡ các hình chữ nhật, màu sắc và chi tiết trang trí để thu được các quyển sách khác nhau.
Bước 5: Vẽ giá sách bằng hình chữ nhật nằm ngang và tô màu phù hợp.
Xếp sách lên giá, quay một vài quyển để tạo cảm giác tự nhiên. Gom cụm cả phần giá sách và đặt lên trên phần nền.
Nhiệm vụ 4. Nhập các đoạn văn bản.
Hướng dẫn.
Bước 1: Lần lượt nhập từng đoạn văn bản – mỗi nội dung là đối tượng khác nhau (Hình 15.5).
Hình 15.5. Các đoạn văn bản
Bước 2: Định dạng cỡ chữ và màu sắc phù hợp, sau đó sắp xếp vào vị trí tương ứng.
Nhiệm vụ 5. Vẽ bóng hội thoại.
Hướng dẫn.
Bước 1: Vẽ hình elip và hình tam giác (Hình 15.6a).
Bước 2: Xếp hai hình chồng nhau và chọn Union (Hình 15.6b).
Bước 3: Có thể chỉnh lại như Hình 15.6c, tô màu phù hợp.
Hình 15.6. Cách vẽ bong bóng hội thoại
Đặt bóng hội thoại vào vị trí và đặt các cụm chữ tương ứng vào bóng hội thoại và chỉnh lớp (layer) để hiển thị phù hợp.
Nhiệm vụ 6. Vẽ đoạn nét đứt nằm giữa thời gian và địa điểm.
Hướng dẫn.
Bước 1: Chọn công cụ Pen ![img] trên hộp công cụ. Vẽ đoạn thẳng đứng để tạo vạch ngăn.
Hình 15.7. Điều chỉnh nét
Bước 2: Mở hộp thoại Fill and Stroke điều chỉnh lại độ dày Width là 1 và Dashes là kiểu nét đứt (Hình 15.7).
Bước 3: Điều chỉnh lại bố cục, đổi màu vẽ để thu được hình ảnh hoàn thiện như mẫu.

Nhiệm vụ 7. Xuất sản phẩm hoàn thiện ra định dạng đồ hoạ điểm ảnh. Hướng dẫn. Sau khi hoàn tất sản phẩm, ta có thể xuất ra tệp dạng đồ hoạ điểm ảnh để dễ dàng s

Chủ đề 5. Giải quyết vấn đề với sự trợ giúp của máy tính Bài 16. Ngôn ngữ lập trình bậc cao và Python SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết khái niệm ngôn ngữ lập trình bậc c

Python là ngôn ngữ lập trình bậc cao do Guido van Rossum, người Hà Lan tạo ra và ra mắt lần đầu năm 1991. Các câu lệnh của Python có cú pháp đơn giản. Môi trường lập trình Python dễ sử dụng, không phụ thuộc vào hệ điều hành, chạy trên nhiều loại máy tính, điện thoại thông minh, robot giáo dục,... Python có mã nguồn mở nên thu hút nhiều nhà khoa học cùng phát triển. Nhờ có các thư viện chương trình phong phú về trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu, kĩ thuật robot,... Python là ngôn ngữ lập trình được dùng phổ biến trong nghiên cứu và giáo dục.
Ngôn ngữ lập trình bậc cao có các câu lệnh được viết gần với ngôn ngữ tự nhiên giúp cho việc đọc, hiểu chương trình dễ dàng hơn.
Python là một ngôn ngữ lập trình bậc cao phổ biến trong nghiên cứu và giáo dục.
Theo em, viết chương trình bằng loại ngôn ngữ lập trình nào dễ nhất?
A. Ngôn ngữ máy. B. Hợp ngữ. C. Ngôn ngữ lập trình bậc cao.
2. MÔI TRƯỜNG LẬP TRÌNH PYTHON
Hoạt động 2 Làm quen với môi trường lập trình Python
1. Tìm hiểu cách viết và thực hiện các lệnh trong môi trường lập trình Python.
2. Phân biệt chế độ gõ lệnh trực tiếp và chế độ soạn thảo chương trình của Python.
Sau khi khởi động, màn hình làm việc của Python có dạng tương tự như sau:
Đây là nơi nhập lệnh. Sau khi nhập xong, nhấn phím Enter để thực hiện lệnh. Đây là dấu nhắc của Python
Hình 16.2. Màn hình làm việc của Python
Phần mềm Python là một môi trường lập trình cho phép soạn thảo chương trình bằng ngôn ngữ Python, hỗ trợ gỡ lỗi, phân tích cú pháp dòng lệnh và thực hiện các chương trình Python (chương trình hoàn chỉnh hoặc từng câu lệnh). Môi trường lập trình Python có hai chế độ:
Chế độ gõ lệnh trực tiếp thường được dùng để tính toán và kiểm tra nhanh các lệnh. - Chế độ soạn thảo dùng để viết các chương trình có nhiều dòng lệnh.
a) Chế độ gõ lệnh trực tiếp
Trong một phiên làm việc với Python, em có thể gõ lệnh trực tiếp sau dấu nhắc >>> và nhấn phím Enter để thực hiện lệnh như sau:
>>> <lệnh Python>

b) Chế độ soạn thảo Trong môi trường lập trình Python, chúng ta cũng có thể soạn thảo chương trình hoàn chỉnh bằng cách chọn File/New File để mở ra màn hình soạ

Ví dụ 3. Lệnh print(). >>> print(12) 12 Chú ý: nếu lệnh print() nhiều giá trị thì các >>> print(10,3.4 + 4.1, "hoà bình") dữ liệu này sẽ được đưa ra trên một dò

Bước 2: Chọn chế độ soạn thảo chương trình của môi trường lập trình Python: Trong môi trường lập trình Python, chọn File/New File. Bước 3: Nhập nội dung chương

Bài 17. Biến và lệnh gán SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết cách thiết lập biến. Phân biệt được biến và từ khoá. Biết sử dụng lệnh gán và thực hiện một số phép toán trên k

Sau câu lệnh gán, kiểu dữ liệu của biến được xác định. Cần ghi nhớ điều này để tránh thực hiện các phép toán giữa các biến có kiểu dữ liệu khác nhau. Chẳng hạn,

Biến là tên của một vùng nhớ dùng để lưu trữ giá trị (dữ liệu) và giá trị đó có thể được thay đổi khi thực hiện chương trình. Cú pháp lệnh gán: <biến> = <biểu t

>>> 4**2**3 >>> (4**2)**3 4096 Các phép toán cơ bản với dữ liệu kiểu số (số thực và số nguyên) trong Python là phép cộng "+", trừ "-", nhân "*", chia "/" , lấy

3. TỪ KHOÁ Hoạt động 3 Phân biệt biến và từ khoá Quan sát các lệnh sau, tìm hiểu vì sao Python báo lỗi. >>> if = 12 SyntaxError: invalid syntax >>> with = "Độ r

Hướng dẫn. Các phép tính trên có thể thực hiện trong môi trường lập trình Python như sau: >>> (1+2+3+4+5+6+7+8+9+10)**3 >>> 1/2+1/3+1/4+1/5 >>> x, y = 2, 5 >>>

Bài 18. Các lệnh vào ra đơn giản
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết và thực hiện được một số lệnh vào, ra đơn giản.
Thực hiện được một số chuyển đổi dữ liệu giữa các kiểu dữ liệu cơ bản.
Để tương tác với người sử dụng trong khi thực hiện chương trình, các ngôn ngữ lập trình có các câu lệnh để đưa dữ liệu ra màn hình hay nhập dữ liệu vào từ bàn phím. Em đã biết Python có lệnh print() dùng để đưa dữ liệu ra màn hình. Để nhập dữ liệu từ bàn phím khi thực hiện chương trình, Python sử dụng câu lệnh input().
Em dự đoán lệnh nhập dữ liệu input() có cú pháp và chức năng như thế nào?
1. CÁC LỆNH VÀO RA ĐƠN GIẢN
Trong Bài 1 chúng ta đã biết quá trình xử lí thông tin trong máy tính thực chất cũng là xử lí dữ liệu. Do vậy, trong các ngôn ngữ lập trình bậc cao cần có các câu lệnh tương ứng để nhập, xuất dữ liệu. Trong Python, lệnh print() có chức năng đưa dữ liệu ra, còn lệnh input() đưa dữ liệu vào.
Hoạt động 1 Tìm hiểu chức năng của lệnh input()
Quan sát lệnh sau và trả lời các câu hỏi: Lệnh input() cho phép nhập dữ liệu từ đâu? Giá trị được nhập sẽ là số hay xâu?
>>> input("Nhập một số: ")
Nhập một số: 12
'12'
Lệnh input() có chức năng nhập dữ liệu từ thiết bị vào chuẩn, thường là bàn phím. Nội dung nhập có thể nhập số, biểu thức hay xâu và cho kết quả là một xâu kí tự. Cú pháp của lệnh input() như sau:
<biến> = input(<Dòng thông báo>)
Cần nhập một xâu kí tự thì có thể dùng lệnh input() tương tự như sau:
name = input("Nhập họ tên em: ")
print("Xin chào ", name)
Lệnh print() có chức năng đưa dữ liệu ra thiết bị ra chuẩn, thường là màn hình. Thông tin cần đưa ra có thể bao gồm một hay nhiều dữ liệu với kiểu khác nhau, cho phép cả biểu thức tính toán.

Các lệnh vào ra đơn giản của Python bao gồm lệnh input() và lệnh print(). 2. CHUYỂN ĐỔI KIỂU DỮ LIỆU CƠ BẢN CỦA PYTHON Hoạt động 2 Nhận biết kiểu dữ liệu của bi

Lệnh int() có chức năng chuyển đổi số thực hoặc xâu chứa số nguyên thành số nguyên. Quan sát các lệnh sau: >> int(12.6) 12 >>> int("123"), Lệnh int() không chuy

Nếu cần nhập số nguyên thì sau khi nhập giá trị số cần dùng lệnh int() để chuyển đổi sang kiểu số nguyên như sau:
>>> n = int(input("Nhập số tự nhiên: "))
Nhập số tự nhiên: 13
Nếu cần nhập số thực thì sau khi nhập giá trị số cần dùng lệnh float() để chuyển đổi sang kiểu số thực như sau:
>>> x = float(input("Nhập số thực x: "))
Dùng lệnh x = input("Nhập số x:") để nhập số cho biến x là đúng hay sai?
THỰC HÀNH. Nhập dữ liệu từ bàn phím bằng lệnh input().
Nhiệm vụ 1. Viết chương trình nhập lần lượt ba số tự nhiên m, n, p, sau đó in ra tổng
của ba số này. Hướng dẫn. Cần thực hiện lần lượt ba lệnh nhập các số m, n, p. Chú ý cách nhập số nguyên cần dùng lệnh int() để chuyển đổi dữ liệu nhập từ bàn phím. Chương trình có thể viết như sau:
m = int(input("Nhập số nguyên m: "))
n = int(input("Nhập số nguyên n: "))
p = int(input("Nhập số nguyên p: "))
print("Tổng ba số đã nhập là",m+n+p)
Nhiệm vụ 2. Viết chương trình nhập họ tên, sau đó nhập tuổi của học sinh. Chương
trình đưa ra thông báo, ví dụ: Bạn Nguyễn Hoà Bình 15 tuổi. Hướng dẫn. Cần thực hiện hai lệnh nhập dữ liệu, một lệnh nhập tên học sinh, lệnh thứ hai nhập tuổi, sau đó thông báo ra màn hình. Chú ý khi nhập tuổi cần chuyển đổi dữ liệu.
ten = input("Nhập họ tên học sinh: "))
tuoi = int(input("Nhập tuổi: "))
print("Bạn", ten, tuoi, "tuổi")
LUYỆN TẬP
Những lệnh nào trong các lệnh sau sẽ báo lỗi? a) int("12+45") b) float(123.56) c) float("123,5.5")
Vì sao khi nhập một số thực cần viết lệnh float(input())?
VẬN DỤNG
Viết chương trình nhập giá trị ss là số giây từ bàn phím. Thông báo ra màn hình thời gian ss giây này sau khi đổi thành thời gian tính bằng ngày, giờ, phút, giây.
Viết chương trình nhập ba số thực dương a, b, c và tính chu vi, diện tích của tam giác có độ dài các cạnh là a, b, c (a, b, c > 0 và thoả mãn bất đẳng thức tam giác). Gợi ý: Công thức Heron tính diện tích tam giác: S c) = p(p - a)(p - b)(p - với p là nửa chu vi tam giác.

Bài 19. Câu lệnh rẽ nhánh if
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết và trình bày được các phép toán với kiểu dữ liệu logic.
Sử dụng được lệnh rẽ nhánh if trong lập trình.
Trong cuộc sống, chúng ta vẫn thường gặp các tình huống một việc được thực hiện hay không phụ thuộc vào một điều kiện. Ví dụ, em dự định, nếu ngày mai trời không mưa em sẽ đi chơi cùng bạn, ngược lại nếu trời mưa em sẽ ở nhà làm bài tập. Các tình huống như vậy trong lập trình được gọi là rẽ nhánh. Em hãy điền thông tin ở tình huống trên vào vị trí <Điều kiện> và lệnh tương ứng trong sơ đồ cấu trúc rẽ nhánh ở Hình 19.1.
Hình 19.1
1. BIỂU THỨC LOGIC
Hoạt động 1 Khái niệm biểu thức logic
Biểu thức nào sau đây có thể đưa vào vị trí <điều kiện> trong lệnh: Nếu <điều kiện> thì <lệnh> của các ngôn ngữ lập trình bậc cao?
A. m, n = 1, 2. B. a + b > 1. C. a * b < a + b. D. 12 + 15 > 2 * 13.
Trong Python, biểu thức logic là biểu thức chỉ nhận giá trị True (đúng) hoặc False (sai). Biểu thức logic đơn giản nhất là các biểu thức so sánh số hoặc xâu kí tự. Trong Hoạt động 1, các phương án B, C, D là biểu thức logic.
Quan sát các lệnh sau để nhận biết kiểu dữ liệu logic.
>>> a,b,s = 10,2,"Number" ← Gán a = 10, b = 2, s = "Number"
>>> a > 10
False
>>> b < 3
True
a > 10 là sai, b < 3 là đúng.
>>> s == "number" ← s và "number" là hai xâu có giá trị khác nhau.
False
Các phép so sánh các giá trị số trong Python:
<, nhỏ hơn, >, lớn hơn, ==, bằng nhau
<=, nhỏ hơn hoặc bằng, >=, lớn hơn hoặc bằng, !=, khác nhau
Chú ý: Với xâu kí tự cũng có đầy đủ các phép so sánh (sẽ học sau).
Các phép toán trên kiểu dữ liệu logic bao gồm phép and (và), or (hoặc) và not (phủ định). Bảng các phép toán logic như sau:

Phép toán and X True True False False Phép toán or X True True False False Phép toán not X True False Ví dụ. Cho các lệnh sau và dự đoán giá trị của các biến lo

Khi thực hiện lệnh, Python sẽ kiểm tra <điều kiện> nếu đúng thì thực hiện
<khối lệnh>, ngược lại thì bỏ qua chuyển sang lệnh tiếp theo sau lệnh if.
Câu lệnh rẽ nhánh dạng đủ:
if <điều kiện>: - Từ khoá if và else cần viết thẳng
lề trái.
<khối lệnh 1>
Các khối lệnh 1 và khối lệnh 2 cần else: viết lùi vào và thẳng hàng, mặc định
<khối lệnh 2> là 1 tab hay 4 dấu cách.
Khi thực hiện lệnh, Python sẽ kiểm tra <điều kiện> nếu đúng thì thực hiện <khối lệnh 1>, ngược lại thì thực hiện <khối lệnh 2>. Sai
<Điều kiện>
Ví dụ, nếu a, b là hai số đã được tạo thì lệnh
Đúng
sau sẽ in ra giá trị tuyệt đối của hiệu hai số:
if a > b: Khối lệnh 1 Khối lệnh 2
print(a - b)
else:
print(b - a) Hình 19.3
Chú ý: Các khối lệnh trong Python đều cần viết sau dấu ":" và lùi vào, thẳng hàng. Đây là điểm khác biệt của Python với các ngôn ngữ lập trình khác.
Câu lệnh rẽ nhánh if thể hiện cấu trúc rẽ nhánh trong Python. Khối lệnh rẽ nhánh của if được viết sau dấu ":", cần viết lùi vào và thẳng hàng.
Đoạn chương trình sau thực hiện công việc gì?
k = int(input("Nhập một số nguyên dương: "))
if k <= 0:
print("Bạn nhập sai rồi!")
THỰC HÀNH
Các bài tập liên quan đến kiểu dữ liệu bool và lệnh if. Nhiệm vụ 1. Viết chương trình nhập số tự nhiên n từ bàn phím. Sau đó thông báo số
em đã nhập là số chẵn hay số lẻ phụ thuộc vào n là chẵn hay lẻ. Hướng dẫn. Để kiểm tra một số tự nhiên n là chẵn hay lẻ, ta dùng phép toán lấy số dư n%2. Nếu số dư bằng 0 thì n là số chẵn, ngược lại n là số lẻ. Chương trình có thể như sau:
n = int(input("Nhập số tự nhiên n: "))
if n%2 == 0:
print("Số đã nhập là số chẵn.")
else:
print("Số đã nhập là số lẻ.")

Nhiệm vụ 2. Giả sử giá điện sinh hoạt trong khu vực gia đình em ở được tính luỹ kế
theo từng tháng như sau (giá tính theo từng kWh điện tiêu thụ). - Với mức điện tiêu thụ từ 0 đến 50 kWh, giá thành mỗi kWh là 1,678 nghìn đồng. - Với mức từ 51 đến 100, giá thành mỗi kWh là 1,734 nghìn đồng. - Từ mức 101 trở lên, giá thành mỗi kWh là 2,014 nghìn đồng.
Viết chương trình nhập số điện tiêu thụ trong tháng của gia đình em và tính số tiền điện phải trả. Hướng dẫn. Gọi k là số kWh điện tiêu thụ của gia đình em. Khi đó theo cách tính luỹ kế trên chúng ta cần tính dựa trên các điều kiện sau: - Nếu k ≤ 50 thì số tiền cần trả là k × 1,678 nghìn đồng. - Nếu 50 < k ≤ 100 thì số tiền cần trả là 50 × 1,678 + (k - 50) × 1,734 nghìn đồng. - Nếu k > 100 thì số tiền cần trả là: 50 × 1,678 + 50 × 1,734 + (k - 100) × 2,014
nghìn đồng. Chúng ta sử dụng lệnh round(t) để làm tròn số thực t. Chú ý trong máy tính dùng dấu "." để viết các số thập phân. Chương trình có thể như sau:
k = float(input("Nhập số kWh tiêu thụ điện nhà em: "))
if k<= 50:
t = k*1.678
else:
if k <= 100:
t = 50*1.678 + (k-50)*1.734
else:
t = 50*1.678 + 50*1.734 + (k-100)*2.014
print("Số tiền điện phải trả là:",round(t), "nghìn đồng")
LUYỆN TẬP
Viết biểu thức lôgic ứng với mỗi câu sau:
a) Số x nằm trong khoảng (0; 10).
b) Số y nằm ngoài đoạn [1; 2].
c) Số z nằm trong đoạn [0; 1] hoặc [5; 10].
Tìm một vài giá trị m, n thoả mãn các biểu thức sau:
a) 100%m == 0 and n%5 != 0
b) m%100 == 0 and m%400 != 0
c) n%3 == 0 or (n%3 != 0 and n%4 == 0)
VẬN DỤNG
Giá bán cam tại siêu thị tính như sau: nếu khối lượng cam mua dưới 5 kg thì giá bán là 12 000 đồng/kg, nếu khối lượng mua lớn hơn hoặc bằng 5 kg thì giá bán là 10 000 đồng/kg. Viết chương trình nhập số lượng mua (tính theo kg) sau đó tính số tiền phải trả.
Năm n là năm nhuận nếu giá trị n thoả mãn điều kiện: n chia hết cho 400 hoặc n chia hết cho 4 đồng thời không chia hết cho 100. Viết chương trình nhập số năm n và cho biết năm n có phải là nhuận hay không.

Bài 20. Câu lệnh lặp for
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết được ý nghĩa của vùng giá trị tạo bởi lệnh range( ).
Biết được chức năng của lệnh lặp for và cách dùng trong Python.
Em có thể đã gặp những trường hợp cần thực hiện một số công việc lặp đi lặp lại nhiều lần. Ví dụ, để kể tên tất cả các bạn trong lớp có 30 học sinh, em cần lần lượt đọc tên từng bạn; để đếm số lượng các số chia hết cho 3 trong khoảng từ 1 đến 50, em có thể kiểm tra lần lượt các số từ 1 đến 50 và ghi ra các số chia hết cho 3 (chẳng hạn, 3, 6, 9,...) rồi đếm các số đó. Ngôn ngữ lập trình bậc cao có các câu lệnh cho phép viết một cách ngắn gọn các bước cần thực hiện lặp đi lặp lại để tạo thành một cấu trúc lập trình được gọi là cấu trúc lặp.
Em có thể xác định được trong mỗi ví dụ trên công việc nào cần phải lặp và được lặp lại bao nhiêu lần không?
1. LỆNH LẶP FOR
Hoạt động 1 Làm quen với lệnh lặp for
Thực hiện đoạn chương trình sau trong chế độ gõ lệnh trực tiếp của Python để tính tổng $0 + 1 + ... + 9$. Tổng này có giá trị bao nhiêu? Giải thích kết quả.
>>> S = 0
>>> for k in range(10):
S = S + k
>>> print(S)
45
Trong đoạn chương trình trên, lệnh range(10) trả lại một vùng giá trị gồm 10 số 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9. Lệnh for sẽ thực hiện 10 lần lặp, mỗi lần lặp ứng với một giá trị k trong vùng giá trị trên. Sau lệnh lặp for trên, biến S sẽ có giá trị là tổng $0 + 1 + ... + 9 = 45$.
Lệnh range(n) trả lại vùng giá trị gồm n số từ 0 đến n – 1. Cú pháp của lệnh lặp với số lần biết trước for trong Python như sau:
for <i> in range(n):
<khối lệnh>
Khi thực hiện, ở mỗi vòng lặp biến i sẽ được gán lần lượt các giá trị trong vùng giá trị của lệnh range() và thực hiện <khối lệnh>.
Hình 20.1

Ví dụ 1. Tính tổng các số tự nhiên chẵn nhỏ hơn n, với n cho trước (n = 10). n = 10 S = 0 for k in range(n): if k%2 == 0: Điều kiện k là số chẵn là k%2 = 0 S =

Lệnh tạo vùng giá trị có cú pháp range(start, stop) trả lại vùng giá trị gồm các số nguyên liên tiếp từ start đến stop - 1. Hãy biểu diễn các dãy sau đây bằng l

Bài 21. Câu lệnh lặp while
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết và thực hành giải các bài toán sử dụng lệnh lặp while với số lần không biết trước.
Biết ba cấu trúc lập trình cơ bản: tuần tự, rẽ nhánh, lặp.
Cho các việc được ghi trong cột A và cột B của bảng sau:
A, B
Vận động viên chạy 20 vòng xung quanh sân vận động., Vận động viên chạy nhiều vòng xung quanh sân vận động trong thời gian 2 tiếng.
Em làm 5 bài tập thầy cô giao về nhà., Em làm các bài tập về nhà đến giờ ăn cơm thì dừng lại.
Em đi lấy 15 xô nước giúp mẹ., Em xách các xô nước giúp mẹ cho đến khi đầy thùng nước.
Đối với mỗi hàng, em hãy cho biết công việc được lặp đi lặp lại là gì? Điều kiện để dừng công việc là gì? Số lần thực hiện việc lặp giữa hai cột có gì khác nhau?
1. LỆNH LẶP WHILE
Hoạt động 1 Làm quen với lệnh lặp while
Quan sát đoạn chương trình sau, giải thích kết quả in ra.
>>> S = 0
>>> k = 1
>>> while k < 100:
S = S + k
k = k + 7
>>> print(S)
750
Điều kiện lặp: nếu <điều kiện> là False thì dừng lặp.
Khối các lệnh lặp được viết lùi vào và thẳng hàng. Sau mỗi vòng lặp, k tăng lên 7.
Lệnh lặp while thực hiện khối lệnh với số lần lặp không biết trước. Khối lệnh lặp được thực hiện cho đến khi <điều kiện> = False.
Cú pháp của lệnh while như sau:
while <điều kiện>:
<khối lệnh>
Sau dấu ":", khối lệnh lặp cần được viết lùi vào và thẳng hàng. Mặc định các lệnh sẽ lùi vào 1 tab hoặc 4 dấu cách.
Trong đó <điều kiện> là biểu thức logic. Khi thực hiện lệnh, Python sẽ kiểm tra <điều kiện>, nếu đúng thì thực hiện <khối lệnh>, nếu sai thì kết thúc lệnh while.
Hình 21.1
Trong đoạn chương trình ở Hoạt động 1, lệnh lặp sẽ dừng khi $k \ge 100$ và giá trị S nhận được là tổng $1 + 8 + 15 + ... + 99$.

Ví dụ 1. Quan sát đoạn chương trình sau và cho biết S là giá trị của biểu thức toán
học nào?
S = 0
k = 1
while k*k < 100:
S = S + k*k
k = k + 1
Giải thích: Đoạn chương trình tính tổng 12 + 22 +... + k2 với điều kiện k2 < 100. Vậy S chính là tổng bình phương các số tự nhiên nhỏ hơn 10.
Ví dụ 2. Thực hiện các lệnh sau. Kết quả sẽ in ra những số nào?
>>> k = 2
>>> while k < 50:
print(k,end = " ")
k = k + 3
Giải thích: Vòng lặp while sẽ dừng khi k vượt quá 50. Bắt đầu vòng lặp, k = 2.
Sau mỗi bước lặp k tăng lên 3 đơn vị. Do vậy, kết quả sẽ phải in ra dãy sau:
2 5 8 11 14 17 20 23 26 29 32 35 38 41 44 47
while là lệnh lặp với số lần không biết trước. Số lần lặp của lệnh while phụ thuộc vào điều kiện của lệnh.
1. Lệnh 2. Viết, while kiểm tra điều kiện trước hay sau khi thực hiện khối lệnh lặp? đoạn chương trình tính tổng 2 + 4 + ... + 100 sử dụng lệnh while.
Lưu ý:
1. Vì lệnh while không biết trước số lần lặp, mà phụ thuộc vào điều kiện. Do đó,
cần chú ý đến điều kiện của lệnh while để tránh bị lặp vô hạn.
2. Trong trường hợp nếu muốn dừng và thoát ngay khỏi vòng lặp while hoặc for
có thể dùng lệnh break.
>>> for k in range(10):
print(k,end = " ")
if k == 5:
break
0 1 2 3 4 5
2. CẤU TRÚC LẬP TRÌNH
Hoạt động 2 Các cấu trúc lập trình cơ bản
Đọc, thảo luận để hiểu các cấu trúc lập trình cơ bản trong ngôn ngữ lập trình bậc cao.
Với việc sử dụng câu lệnh rẽ nhánh if và các câu lệnh lặp for, while ta có thể thấy
một chương trình trên Python nói chung có thể được chia thành các khối lệnh sau: - Khối gồm các lệnh được thực hiện theo trình tự từ trên xuống dưới. Khối này tương
ứng với cấu trúc tuần tự trong chương trình và được thể hiện bằng các câu lệnh như gán giá trị, nhập/xuất dữ liệu,...

Khối các câu lệnh chỉ được thực hiện tuỳ thuộc vào điều kiện nào đó là đúng hay
sai. Khối lệnh này tương ứng với cấu trúc rẽ nhánh và được thể hiện bằng câu lệnh rẽ nhánh if. - Khối các câu lệnh được thực hiện lặp đi lặp lại tuỳ theo điều kiện nào đó vẫn còn
đúng hay sai. Khối lệnh này tương ứng với cấu trúc lặp và được thể hiện bằng các câu lệnh lặp for, while. Ba cấu trúc chương trình trên được gọi là các cấu trúc lập trình cơ bản của các ngôn ngữ lập trình bậc cao.
Ba cấu trúc lập trình cơ bản của các ngôn ngữ lập trình bậc cao gồm: cấu trúc tuần tự, cấu trúc rẽ nhánh, cấu trúc lặp.
THỰC HÀNH. Sử dụng lệnh lặp while và các lệnh đã học
Nhiệm vụ 1. Viết chương trình in toàn bộ dãy các số tự nhiên từ 1 đến 100 trên một
hàng ngang. Hướng dẫn. Mở phần mềm Python và nhập chương trình sau:
k = 0
while k < 100:
k = k + 1
print(k, end = " ")
Nhiệm vụ 2. Viết chương trình in ra màn hình dãy các chữ cái tiếng Anh từ "A" đến
"Z" theo ba hàng ngang trên màn hình, hai hàng ngang đầu có 10 chữ cái, hàng thứ ba có 6 chữ cái. Hướng dẫn. Chúng ta đã biết các chữ cái tiếng Anh từ A đến Z chiếm các vị trí từ 65 đến 90 trong bảng mã ASCII. Với số thứ tự k của bảng mã ASCII, chúng ta sử dụng lệnh chr(k) trả lại kí tự tương ứng trong bảng mã này.
i = 0
k = 65 # bắt đầu từ số thứ tự của chữ cái A.
while k <= 90:
i = i + 1
if i%10 == 0: Với các chữ cái ở cuối hàng sẽ in ra và
print(chr(k)) xuống dòng.
else:
print(chr(k), end = " ") Với các chữ cái khác thì in ra trên một k = k + 1 hàng ngang.
LUYỆN TẬP
Cho dãy số 1, 4, 7, 10,.... Viết chương trình in ra phần tử lớn nhất của dãy nhưng nhỏ hơn 100.
Viết chương trình đếm trong dãy 100 số tự nhiên đầu tiên có bao nhiêu số thoả mãn điều kiện: hoặc chia hết cho 5 hoặc chia cho 3 dư 1.
VẬN DỤNG
Viết chương trình in các số tự nhiên từ 1 đến 100 ra màn hình thành 10 hàng, mỗi hàng 10 số, có dạng như sau:
1 2 3 ... 10 11 12 .... 20 ................. 91 92 ..... 100

Bài 22. Kiểu dữ liệu danh sách
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết được kiểu dữ liệu danh sách (list), cách khởi tạo và truy cập từng phần tử của danh sách.
Biết và thực hiện được cách duyệt các phần tử của danh sách bằng lệnh for.
Thực hành được một số phương thức đơn giản trên dữ liệu danh sách.
Em đã được học những kiểu dữ liệu cơ bản của Python như số nguyên, số thực, xâu kí tự, kiểu dữ liệu logic. Tuy nhiên, khi em cần lưu một dãy các số hay một danh sách học sinh thì cần kiểu dữ liệu dạng danh sách (còn gọi là dãy hay mảng). Kiểu dữ liệu danh sách được dùng nhiều nhất trong Python là kiểu list.
Em hãy tìm một số dữ liệu kiểu danh sách thường gặp trên thực tế.
1. KIỂU DỮ LIỆU DANH SÁCH
Hoạt động 1 Khởi tạo và tìm hiểu dữ liệu kiểu danh sách
Khởi tạo dữ liệu danh sách như thế nào? Cách truy cập, thay đổi giá trị và xoá một phần tử trong danh sách như thế nào?
Ví dụ 1. Quan sát các lệnh sau để tìm hiểu kiểu dữ liệu danh sách.
>>> A = [1,2,3,4,5]
![](https://cloud.olm.vn/upload/thuvienso/sgk/md/tin-hoc-10/5aa136262cb9a7bc.webp)
>>> B = [1.5, 2, "Python", "List", 0]
>>> A[0]
1
>>> B[2]
'Python'
Có thể truy cập từng phần tử của danh sách thông qua chỉ số. Chỉ số của list đánh số từ 0.
Kiểu dữ liệu danh sách trong Python được khởi tạo như sau:
<tên list> = [<v₁>, <v₂>, ..., <vₙ>]
Trong đó các giá trị $<v_k>$ có thể có kiểu dữ liệu khác nhau (số nguyên, số thực, xâu kí tự,...). Ta có thể truy cập từng phần tử của danh sách thông qua chỉ số. Chỉ số bắt đầu từ 0.
Việc chỉ số hoá từng phần tử của danh sách cho thấy, có thể dùng danh sách để biểu diễn dữ liệu tương tự như kiểu mảng trong nhiều ngôn ngữ lập trình bậc cao khác. Tuy nhiên, danh sách của Python có một khác biệt quan trọng, đó là nó có thể gồm các phần tử có kiểu dữ liệu khác nhau.
Ví dụ 2. Quan sát các lệnh sau để biết cách thay đổi hoặc xoá phần tử của danh sách.
>>> A = [1,2,3,4,5]
>>> len(A)
5
Lệnh len() tính độ dài của danh sách.

>>> A[1] = "One", Thay đổi giá trị từng phần tử bằng >>> A, lệnh gán. [1, 'One', 3, 4, 5] >>> del A[4] Lệnh del để xoá một phần tử của danh sách. >>> A [1, 'One

Ví dụ 2. Duyệt và in một phần của danh sách. >>> A = [3, 2, 1, 5, 6, 10, 7, 12, 18] >>> for i in range(2,5): print(A[i],end = " ") 1 5 6 Hai ví dụ trên cho thấy

THỰC HÀNH Khởi tạo, nhập dữ liệu, thêm phần tử cho danh sách Nhiệm vụ 1. Nhập số n từ bàn phím, sau đó nhập danh sách n tên các bạn lớp em và in ra danh sách cá

Bài 23. Một số lệnh làm việc với dữ liệu danh sách SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết cách duyệt danh sách bằng toán tử in. Biết và thực hiện được một số phương thức thườn

Giả sử A = ["0","1","01","10"]. Các biểu thức sau trả về giá trị đúng hay sai? a) 1 in A b) "01" in A 2. Hãy giải thích ý nghĩa từ khoá in trong câu lệnh sau: f

>>> A.insert(100,2) Lệnh này chèn số 2 vào cuối danh sách A. >>> A [1, 2] Một số lệnh làm việc với dữ liệu danh sách: A.append(x), Bổ sung phần tử x vào cuối da

A.remove(A[i]) else: i = i + 1 print(A) Nhiệm vụ 3. Cho trước dãy số A. Viết chương trình tìm và chỉ ra vị trí đầu tiên của dãy số A mà ba số hạng liên tiếp có

Bài 24. Xâu kí tự SAU BÀI NÀY EM SẼ: Hiểu được xâu kí tự là kiểu dữ liệu cơ bản của Python. Biết và thực hiện được lệnh for để xử lí xâu kí tự. Em đã biết dữ li

Python không cho phép thay đổi từng kí tự của một xâu. Điều này khác với danh sách. Python không có kiểu dữ liệu kítự. Kítự chính là xâu có độ dài 1. Xâu rỗng đ

Có thể duyệt các kí tự của xâu bằng lệnh for tương tự như với danh sách. s1 in s2 trả lại giá trị True nếu s1 là xâu con của s2. Sau khi thực hiện các lệnh sau,

for i in range(len(S)-1): if S[i] == "1" and S[i+1] == "0": kq = True break if kq: print("Xâu gốc có chứa xâu '10'") else: print("Xâu gốc không chứa xâu '10'")

Bài 25. Một số lệnh làm việc với xâu kí tự SAU BÀI NÀY EM SẼ: • Biết và thực hiện được một số lệnh thường dùng với xâu kí tự. Bài toán tìm kiếm xâu con trong mộ

Tương tự danh sách, Python cũng có một số lệnh đặc biệt dành riêng cho xâu kí tự (phương thức). Cách thực hiện phương thức là: <xâu>.<phương thức> Cú pháp đơn c

Lệnh split() tách một xâu thành các từ và đưa vào một danh sách. Kí tự tách dùng để phân tách các từ mặc định là dấu cách, tuy nhiên có thể thay thế kí tự tách bằng kí tự khác. Cú pháp của lệnh split().
<xâu mẹ>.split(<kí tự tách>)
Ví dụ 2. Lệnh join() nối danh sách gồm các từ thành một xâu.
>>> A = ['Tiên', 'học', 'lễ', 'hậu', 'học', 'văn']
>>> " ".join(A) Lệnh join() này sẽ nối các phần tử 'Tiên học lễ hậu học văn' của danh sách A bởi dấu cách.
>>> B = ['0', '1', '2', '3', '4', '5', '6', '10']
>>> ",".join(B) Lệnh join() này sẽ nối các phần tử
của danh sách B bởi dấu ",".
'0,1,2,3,4,5,6,10'
Lệnh join() có tác dụng ngược với lệnh split(), có chức năng nối các phần tử (là xâu) của một danh sách thành một xâu. Cú pháp của lệnh join() là:
"kí tự nối".join(<danh sách>)
Python có các lệnh đặc biệt để xử lí xâu là split() dùng để tách xâu thành danh sách và lệnh join() dùng để nối danh sách các xâu thành một xâu.
Cho xâu kí tự: "gà,vịt,chó,lợn,ngựa,cá". Em hãy trình bày cách làm để xoá các dấu ","
và thay thế bằng dấu " " trong xâu này.
THỰC HÀNH
Một số bài toán liên quan đến xâu kí tự. Nhiệm vụ 1. Viết chương trình nhập nhiều số nguyên từ bàn phím, các số cách nhau
bởi dấu cách. Khi nhập xong thông báo số lượng các số đã nhập và in các số này thành hàng ngang. Hướng dẫn. Dữ liệu nhập vào là một xâu. Dùng lệnh split() để tách thành danh sách. Chuyển các phần tử của danh sách này thành số và in ra màn hình.
s = input("Nhập các số nguyên cách nhau bởi dấu cách: ")
sline = s.split()
n = len(sline)
nline = []
for x in sline:
nline.append(int(x))
print("Bạn đã nhập",n,"số.")
for k in nline:
print(k, end = " ")

Nhiệm vụ 2. Viết chương trình nhập một xâu kí tự có thể có nhiều dấu cách giữa các từ. Sau đó chỉnh sửa xâu kí tự đó sao cho giữa các từ chỉ có một dấu cách. In

Bài 26. Hàm trong Python
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết được chương trình con là hàm.
Biết cách tạo hàm.
Các chương trình giải những bài toán thực tế phức tạp thường có rất nhiều dòng lệnh, trong đó có không ít những khối lệnh tương ứng với một số thao tác được lặp đi lặp lại nhiều lần ở những vị trí khác nhau. Để đỡ công viết đi viết lại các khối lệnh đó, trong tổ chức chương trình viết bằng ngôn ngữ lập trình bậc cao, người ta thường gom các khối lệnh như vậy thành những chương trình con. Khi đó, trong chương trình người ta chỉ cần thay cả khối lệnh bằng một lệnh gọi chương trình con tương ứng. Trong Python, các hàm chính là các chương trình con.
Em có thể kể tên một số hàm trong số các lệnh đã học hay không? Các hàm đó có những đặc điểm chung gì?
1. MỘT SỐ HÀM THIẾT KẾ SẴN CỦA PYTHON
Hoạt động 1 Tìm hiểu một số hàm của Python
Quan sát một số câu lệnh trong Bảng 26.1 và cho biết những câu lệnh này có điểm chung gì.
Bảng 26.1. Một số lệnh trong Python
abs(), len(), range(), bool(), float()
list(), round(), chr(), input(), ord()
str(), divmod(), int(), print(), type()
Trước tiên, về hình thức, em có thể thấy các lệnh trên đều có các dấu mở đóng ngoặc đi sau tên lệnh. Tiếp đó, khi viết trong chương trình, bên trong các dấu ngoặc, nói chung, em có thể cần ghi thêm các tham số là các đại lượng, các biến hoặc thậm chí, trong một số trường hợp, cả các biểu thức. Ví dụ:
– Lệnh print("Thời khoá biểu") thực hiện việc in xâu kí tự "Thời khoá biểu" trong dấu ngoặc ra màn hình.
– Lệnh x = int("52") chuyển xâu "52" thành số nguyên 52.
– Lệnh type(y) trả lại kiểu dữ liệu của biến y.
Trong một số trường hợp bên trong dấu ngoặc có thể bỏ trống. Ví dụ, lệnh x = input() thực hiện yêu cầu nhập vào một xâu kí tự bất kì và gán cho biến x.

Các lệnh trong Bảng 26.1 chính là các chương trình con được thiết kế sẵn của Python, cho phép người dùng tuỳ ý sử dụng trong các chương trình của riêng mình. Tr

Cú pháp thiết lập hàm có trả lại giá trị.
def <tên hàm>(<tham số>): <khối lệnh> return <giá trị>
Cú pháp thiết lập hàm không trả lại giá trị.
def <tên hàm>(<tham số>): <khối lệnh> return
Để thiết lập hàm trả lại giá trị, câu lệnh return trong khai báo hàm cần
có <giá trị> đi kèm. Để thiết lập hàm không trả lại giá trị có thể dùng
lệnh return không có <giá trị> hoặc không cần có return.
Quan sát các hàm sau, giải thích cách thiết lập và chức năng của mỗi hàm.
Cần có lệnh return <giá trị>. Hàm sẽ kết thúc khi gặp lệnh return và trả lại <giá trị>.
Lệnh return không có giá trị trả lại. Hàm kết thúc khi gặp lệnh return. Nếu hàm không trả lại giá trị thì có thể không cần lệnh return.
a) b)
def Nhap_xau(): def Inday(n):
msg = input("Nhập một xâu: ") for k in range(n):
return msg print(k, end = " ")
THỰC HÀNH
Thiết lập hàm trong Python. Nhiệm vụ 1. Viết hàm yêu cầu người dùng nhập họ tên rồi đưa lời chào ra màn hình.
Hướng dẫn. Chương trình có thể như sau:
def meeting():
ten = input("Nhập họ tên của em: ")
print("Xin chào ",ten)
meeting()
Nhiệm vụ 2. Viết hàm prime(n) với tham số là số tự nhiên n và trả lại True nếu n là
số nguyên tố, trả lại False nếu n không phải là số nguyên tố. Hướng dẫn. Số nguyên tố là số tự nhiên lớn hơn 1, không có ước nào ngoài 1 và chính nó. Để thiết lập hàm prime(n) chúng ta cần tính số ước thực sự của n (từ 1 đến n - 1). Biến C dùng để đếm số các ước thực sự của n. Khi đó, n sẽ là số nguyên tố khi và chỉ khi C = 1. Hàm prime(n) và chương trình có thể được thiết lập như sau:
def prime(n):
Ban đầu đặt k = 1. Vòng lặp sẽ tăng k lên 1 đơn
C = 0, vị cho đến khi k = n thì dừng. Với mỗi k, kiểm tra
k = 1, nếu k là ước của n thì tăng C lên 1.

while k < n: if n%k == 0: C = C + 1 k = k + 1 if C == 1: return True else: return False LUYỆN TẬP Viết hàm với tham số là số tự nhiên n in ra các số là ước nguy

Bài 27. Tham số của hàm SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết cách thiết lập các tham số của hàm. Hiểu được cách truyền giá trị thông qua đối số hàm. Biết viết chương trình c

Giải thích:
Dòng 1: Hàm f() đã được định nghĩa với ba tham số a, b, c. Hàm có trả lại giá trị là
a + b + c. Chú ý trong định nghĩa hàm, các tham số được coi như biến. - Dòng 3: Hàm f() được gọi với ba giá trị cụ thể là 1, 2, 3. Các giá trị được truyền qua
tham số được gọi là đối số. Đối số tại dòng 3 là các số cụ thể. - Dòng 6: Hàm f() được gọi với ba biến x, y, z, đã được gán giá trị (dòng 5). Các biến
được truyền qua tham số được gọi là đối số, kết quả trả lại là x + y + z. - Dòng 10: Hàm f() được gọi với ba biến a, b, c không xác định giá trị nên lời gọi hàm
f(a, b, c) báo lỗi do không xác định được giá trị của a, b, c.
Tham số của hàm được định nghĩa khi khai báo hàm và được dùng như biến trong định nghĩa hàm. Đối số là giá trị được truyền vào khi gọi hàm. Khi gọi hàm, các tham số (parameter) sẽ được truyền bằng giá trị thông qua đối số (argument) của hàm, số lượng giá trị được truyền vào hàm bằng với số tham số trong khai báo của hàm.
1. Một được, hàm khi khai báo có một tham số, nhưng khi gọi hàm có thể có hai đối số không?
Giả sử hàm f có hai tham số x, y khi khai báo, hàm sẽ trả lại giá trị x + 2y. Lời gọi hàm f(10,a) có lỗi hay không?
2. CÁCH SỬ DỤNG CHƯƠNG TRÌNH CON
Hoạt động 2 Khi nào nên sử dụng chương trình con?
Bài toán đưa ra là viết chương trình chính yêu cầu nhập số tự nhiên n từ bàn phím và in các số nguyên tố nhỏ hơn hoặc bằng n ra màn hình. Trong phần thực hành của Bài 26 em đã biết hàm prime(n) kiểm tra số n có là số nguyên tố. Em sẽ viết chương trình giải bài toán này như thế nào?
Ví dụ 1. Việc kiểm tra một số có là số nguyên tố được lặp đi lặp lại từ 1 đến n và do
đó nên sử dụng hàm prime(n) để kiểm tra sẽ giúp chương trình cấu trúc rõ ràng và dễ hiểu hơn. Chương trình hoàn chỉnh giải bài toán trên có thể được viết như sau:
def prime(n):
C = 0
k = 1
while k < n:
if n%k == 0:
C = C + 1
k = k + 1

if C == 1: return True else: return False # Chương trình chính n = int(input("Nhập số tự nhiên n: ")) for k in range(1,n+1): if prime(k): Sử dụng hàm prime đã đ

THỰC HÀNH Truyền giá trị cho đối số của hàm. Nhiệm vụ 1. Thiết lập hàm f_sum(A,b) có chức năng tính tổng các số của danh sách A theo quy định sau: Nếu b = 0 thì

Hướng dẫn. Gọi S là xâu kết quả sau khi gộp hai xâu s1 và s2, chương trình có thể như sau: def merge_str(s1, s2): S = "" l1 = len(s1) l2 = len(s2) l = min(l1, l

Bài 28. Phạm vi của biến SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết và trình bày được ý nghĩa của phạm vi hoạt động của biến trong chương trình và hàm. Một biến được định nghĩa tr

Trong Python tất cả các biến khai báo bên trong hàm đều có tính địa phương (cục bộ), không có hiệu lực ở bên ngoài hàm. 1. Giả >>>, sử có các lệnh sau: a,b = 1,

Lưu ý: Nếu muốn biến bên ngoài vẫn có tác dụng bên trong hàm thì cần khai báo lại biến này bên trong hàm với từ khoá global. >>> def f(n): global t Biến t được

Nếu c = 0, danh sách B là các từ được chuyển thành chữ in hoa. - Nếu c = 1, danh sách B là các từ được chuyển thành chữ in thường. - Nếu c = 2, danh sách B là c

for x in A: if x > 0: B.append(x) return B def getC(A): C = [] for x in A: if x < 0: C.append(x) return C # Chương trình chính A = Nhap_Dulieu() print("Danh sác

Bài 29. Nhận biết lỗi chương trình SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết và phân loại được một số loại lỗi chương trình. Biết được một vài lỗi ngoại lệ thường gặp. Một chương

$Khi chạy chương trình sẽ báo lỗi: 1 3 10 0 Traceback (most recent call last): File "C:\Python\Array_b1.py", line 3, in <module> print(A[i],end = " ") IndexError$

Khi chạy chương trình sẽ báo lỗi:
1 3 10 0 Traceback (most recent call last):
File "C:\Python\Array_b1.py", line 3, in <module>
print(A[i],end = " ")
IndexError: list index out of range
Trường hợp 4. Chương trình thực hiện bình thường nhưng kết quả không đúng với
yêu cầu của bài toán. Đây là lỗi lôgic bên trong chương trình.
#Tính tổng của ba số nguyên dương đầu tiên
>>> s = 0
>>> for i in range(3)
s = s + i
>>> print(s)
3
Chương trình cho kết quả là 3 mà kết quả đúng là 1 + 2 + 3 = 6. Lí do là hàm
range(3) trả lại vùng giá trị là 0, 1, 2 chứ không phải là 1, 2, 3.
Giải thich: ́
Với trường hợp 1, chương trình dừng và thông báo lỗi Syntax Error (lỗi cú pháp). - Với trường hợp 2, khi người dùng nhập dữ liệu sai, hàm int() không thể thực
hiện được, chương trình dừng lại và báo lỗi. Mã lỗi là ValueError. Đây là lỗi
Runtime (lỗi trong khi đang thực hiện) hay còn gọi là lỗi ngoại lệ (Exceptions error).
Với trường hợp 3, chương trình phát hiện lỗi chỉ số vượt quá giới hạn tại dòng 3.
Chương trình dừng và báo lỗi. Mã lỗi là IndexError. Đây là lỗi Runtime. - Với trường hợp 4, chương trình không còn lỗi Runtime, nhưng kết quả đưa ra sai.
Không có mã lỗi nào được trả lại. Đây là lỗi ngữ nghĩa hoặc lỗi lôgic bên trong chương trình.
Tổng thể có thể phân biệt lỗi chương trình Python làm ba loại:
Lỗi khi có lệnh viết sai cú pháp hoặc sai cấu trúc ngôn ngữ Python quy định. Chương trình sẽ lập tức dừng và thông báo lỗi Syntax Error.
Lỗi khi không thể thực hiện một lệnh trong chương trình. Chương trình dừng lại và thông báo một mã lỗi. Lỗi này gọi lỗi ngoại lệ (Exceptions
Error), mã lỗi trả lại gọi là mã lỗi ngoại lệ.
Chương trình chạy không lỗi ngoại lệ, nhưng kết quả đưa ra sai, không chính xác. Đây là lỗi lôgic bên trong chương trình.
Với mỗi loại lỗi trên, cách xử lí và kiểm soát lỗi sẽ khác nhau.
Khi gõ sai cú pháp một lệnh, chương trình sẽ dừng lại và báo lỗi, đó là lỗi loại gì?
Bài toán yêu cầu sắp xếp dãy số ban đầu thành dãy tăng dần. Giả sử dãy số ban đầu là [3, 1, 8, 10, 0]. Kết quả thu được dãy [1, 3, 8, 10, 0]. Chương trình có lỗi không? Nếu có thìlỗi đó thuộc loại gì?

2. MỘT SỐ LỖI NGOẠI LỆ THƯỜNG GẶP
Chúng ta đã biết, nếu gặp lỗi ngoại lệ, chương trình Python sẽ dừng lại và báo lỗi. Một
trong những vấn đề được đưa ra khi kiểm soát lỗi là làm thế nào để vẫn phát hiện lỗi, xử lílỗi nhưng chương trình không bị dừng lại trong khi thực hiện.
Hoạt động 2 Nhận biết một số lỗi ngoại lệ thường gặp
Đọc, thảo luận để nhận biết một số lỗi ngoại lệ thường gặp trong chương trình Python.
Mã lỗi ngoại lệ
ZeroDivisionError
IndexError
NameError
TypeError
ValueError
IndentationError
SyntaxError
Hãy nêu mã lỗi ngoại lệ của mỗi lệnh sau nếu xảy ra lỗi.
a) A[1.5] c) "10"*3.5
THỰC HÀNH
Lập trình và kiểm tra khả năng sinh lỗi khi chạy chương trình.
Nhiệm vụ 1. Viết chương trình nhập các số nguyên m, n từ bàn phím, cách nhau bởi dấu cách. Chương trình đưa ra tổng, hiệu, thương của hai số đã nhập.
Mô tả lỗi
Lỗi này xảy ra khi lệnh thực hiện phép chia cho giá trị 0. Lỗi xảy ra khi lệnh cố gắng truy cập phần tử của danh sách nhưng chỉ số vượt quá giới hạn. Lỗi xảy ra khi chương trình muốn tìm một tên nhưng không thấy. Ví dụ khi lệnh gọi một hàm nhưng không có hàm đó. Lỗi kiểu dữ liệu. Một số ví dụ lỗi loại này: - Lệnh truy cập một phần tử của danh sách nhưng chỉ số không là số nguyên. - Lệnh tính biểu thức số nhưng lại có một toán hạng không phải là số. Lỗi liên quan đến giá trị của đối tượng. Lỗi khi thực hiện lệnh chuyển đổi kiểu dữ liệu, đối số của hàm có giá trị mà hàm không hỗ trợ. Ví dụ khi thực hiện
lệnh int("1.55") sẽ sinh lỗi loại này.
Lỗi khi các dòng lệnh thụt vào không thẳng hàng hoặc không đúng vị trí. Lỗi cú pháp.
b) int("abc")
d) 12 + x(10)
Hướng dẫn. Chương trình chính là khối các lệnh nhập từ bàn phím hai số nguyên m, n. Các số này được nhập bằng lệnh input(), kết quả là một xâu kí tự. Xâu này sẽ được tách thành danh sách các xâu con bằng lệnh split(). Kết quả thu được sẽ

chuyển đổi thành hai số m, n bằng lệnh int(). Nhập chương trình sau và kiểm tra khả năng sinh lỗi khi chạy chương trình.
s = input("Nhập hai số m, n cách nhau bởi dấu cách: " )
sline = s.split()
m, n = int(sline[0]),int(sline[1])
print("Tổng, hiệu, thương 2 số đã nhập là:",m+n, m-n,m/n)
Gợi ý. Các khả năng sinh lỗi của chương trình: - Các số m, n khi nhập vào không là số nguyên. - Giữa hai số m, n không có dấu cách. - Số n nhập vào là số 0.
Nhiệm vụ 2. Viết chương trình nhập số tự nhiên n và nhập lần lượt n số nguyên đưa
vào danh sách số A. Sau khi nhập xong in danh sách A ra màn hình. Hướng dẫn. Nhập chương trình sau và kiểm tra khả năng sinh lỗi khi chạy.
n = int(input("Nhập số tự nhiên n: "))
A = []
for k in range(n):
num = int(input("Nhập số thứ "+str(k+1)+" : "))
A.append(num)
print("Dãy đã nhập:",A)
Gợi ý. Các khả năng sinh lỗi của chương trình: - Số n được nhập không là số nguyên. - Mỗi số hạng của danh sách nhập vào không là số nguyên.
LUYỆN TẬP
Các lệnh sau có sinh lỗi chương trình không? Nếu có thì mã lỗi là gì?
>>> A = [1,3,5,10,0] >>> s1, s2 = "101010",1010101
>>> for k in >>> s = s1 + s2
range(1,len(A)+1):
print(A[k])
Để tính giá trị trung bình của một danh sách số A, người lập trình đã dùng lệnh sau để tính:
gttb = sum(A)/len(A)
lệnh này có thể sinh lỗi ngoại lệ không? Nếu có thì là những lỗi gì?
VẬN DỤNG
Giả sử em được yêu cầu viết một chương trình nhập số tự nhiên n từ bàn phím, kết quả đưa ra là danh sách các ước số thực sự của n, tính cả 1 và không tính n. Hãy viết chương trình và kiểm tra các khả năng sinh lỗi khi thực hiện chương trình.
Em hãy viết một chương trình nhỏ để khi chạy sẽ sinh mã lỗi NameError.

Bài 30. Kiểm thử và gỡ lỗi chương trình
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Biết được một vài phương pháp đơn giản kiểm thử chương trình.
Biết được một vài cách gỡ lỗi đơn giản một chương trình.
Bài học trước em đã biết khái niệm lỗi ngoại lệ khi chạy chương trình Python. Tuy nhiên, một chương trình chạy không có lỗi ngoại lệ (chương trình không bị dừng) thì không có nghĩa là chương trình không có lỗi. Thậm chí các "lỗi" không tường minh này (các lỗi này được gọi bug) càng khó phát hiện và khó sửa.
Theo em, làm thế nào để kiểm tra (test) và gỡ lỗi (debug) một chương trình? Môi trường lập trình có công cụ nào hỗ trợ việc đó không?
1. MỘT VÀI PHƯƠNG PHÁP KIỂM THỬ CHƯƠNG TRÌNH
Hoạt động Tìm hiểu một số phương pháp kiểm thử chương trình
Đọc và thảo luận nhóm các phương pháp, công cụ sau để biết chức năng, tác dụng của từng công cụ trong công việc kiểm thử chương trình.
Có rất nhiều phương pháp và công cụ khác nhau để kiểm thử chương trình. Các công cụ này không những có mục đích tìm ra lỗi (hay bug) của chương trình mà còn có tác dụng phòng ngừa và ngăn chặn các lỗi phát sinh tiếp trong tương lai.
a) Quan sát mã lỗi Runtime và bắt lỗi ngoại lệ
Nếu chương trình có lỗi Runtime (tức là đang chạy bị dừng lại), cần quan sát các mã lỗi (mã lỗi ngoại lệ) để kiểm tra vị trí dòng lệnh sinh ra lỗi này. Từ đó phân tích, tìm và sửa lỗi.
b) Kiểm thử chương trình với các bộ dữ liệu test
Chương trình cần được thử với một số bộ dữ liệu test gồm đầu vào tiêu biểu phụ thuộc đặc thù của bài toán và kết quả đầu ra đã biết trước. Các bộ test có thể có đầu vào theo các tiêu chí khác nhau như độ lớn và tính đa dạng của dữ liệu. Cần chú ý một số điểm sau:
– Cần có nhiều bộ test (theo các tiêu chí khác nhau như độ lớn, tính đa dạng của dữ liệu,...).
– Cần có bộ test ngẫu nhiên. Việc sinh ngẫu nhiên dữ liệu đầu vào trong miền xác định của chương trình làm tăng khả năng tìm lỗi nếu có.
– Cần có bộ test dữ liệu ở vùng biên. Ví dụ dữ liệu đầu vào là cặp (x, y) xác định trên miền $0 \le x, y \le 1$. Khi đó cần kiểm tra chương trình với bộ dữ liệu biên là (0; 0), (0; 1), (1; 0) và (1; 1). Thực tế cho thấy thường phát sinh lỗi tại các vùng biên hoặc lân cận của biên. Một ví dụ khác của dữ liệu biên là cần tìm các bộ test với n và các giá trị $(x_1, x_2,..., x_n)$ rất lớn (vùng cận biên lớn).

c) In các thông số trung gian
Bổ sung vào giữa các dòng lệnh các lệnh print() để in ra các biến trung gian, qua đó kiểm tra các quy trình hay thuật toán được viết có đúng không.
Giả sử chương trình có đầu vào là (x1, x2, ..., xn), đầu ra là (a1, a2, ..., am) nhưng có sử dụng các biến trung gian (y1, y2, ..., yk). Khi đó với mỗi bộ test đầu vào, chúng ta sẽ bổ sung vào các dòng lệnh của chương trình để in ra các giá trị trung gian:
(x1, x2,..., xn), (y1, y2, .., yk), (a1, a2,..., am).
Thông qua các giá trị trung gian trong quá trình thực hiện chương trình, nếu kết quả cuối cùng có lỗi thì sẽ dễ tìm ra lỗi đó.
d) Sử dụng công cụ break point (điểm dừng)
Công cụ break point cho phép tạo ra các "điểm dừng" bên trong chương trình. Khi chạy, chương trình sẽ tạm dừng lại tại các "điểm dừng" cho phép người kiểm thử có thể quan sát các thông tin khác bên trong chương trình, qua đó kiểm tra tính đúng đắn của chương trình.
Trên thực tế sử dụng phương pháp điểm dừng thường kết hợp với phương pháp in các giá trị trung gian sẽ là hiệu quả hơn để kiểm thử chương trình.
Một số ghi nhớ:
Sử dụng công cụ in các biến trung gian.
Sử dụng công cụ sinh các bộ dữ liệu test.
Sử dụng công cụ điểm dừng trong phần mềm soạn thảo lập trình.
Quan sát các mã lỗi của chương trình nếu phát sinh.
2. VÍ DỤ MINH HOẠ
Xét ví dụ sau: Nhập từ bàn phím hai số tự nhiên m, n, tính ƯCLN của hai số này.
Gọi gcd(m, n) là ƯCLN của hai số tự nhiên m, n. Thuật toán của bài toán này
dựa trên thuật toán sau:
(1) gcd(m, m) = m. (2) Nếu n > m thì gcd(m, n) = gcd(m, n-m). (3) Nếu n < m thì gcd(m, n) = gcd(m-n, n). Phần cơ bản nhất của chương trình sẽ là một vòng lặp while, vòng lặp sẽ kết thúc khi m = n. Chương trình như sau:

Chúng ta sẽ tiến hành kiểm thử chương trình này. Cần tập trung kiểm tra kĩ khối lệnh của lệnh lặp while. Cách 1: In ra các giá trị trung gian để kiểm soát chươn

Khi chạy chương trình sẽ dừng lại trước mỗi vòng lặp, chúng ta sẽ ghi lại các giá trị m, n vào một bảng như bảng sau. Khi kết thúc hết vòng lặp thì kết quả chươ

Thực hành viết chương trình đơn giản SAU BÀI NÀY EM SẼ: Thực hành viết chương trình đơn giản bằng ngôn ngữ Python. Thực hành được các bước gỡ rối chương trình b

Chạy chương trình với công cụ gỡ lỗi của phần mềm lập trình. Thiết lập một điểm dừng tại dòng 20 của chương trình như sau: Điểm dừng của chương trình được đặt t

Nếu a = b = c = 0 phương trình có vô số nghiệm. - Nếu a = b = 0; c ≠ 0, phương trình vô nghiệm. - Nếu a = 0; b ≠ 0 phương trình là bậc nhất và có nghiệm duy nhấ

def GiaiPT2(a,b,c): if a == 0: GiaiPT1(b,c) else: delta = b*b - 4*a*c if delta > 0: x1 = (-b + sqrt(delta))/(2*a) x2 = (-b - sqrt(delta))/(2*a) print("Phương tr

Ôn tập lập trình Python SAU BÀI NÀY EM SẼ: Thực hành ôn tập lập trình Python. Thực hành lập trình giải bài toán có tính liên môn. Nhiệm vụ 1. Viết chương trình

Trong đó P là trọng lượng tính bằng N, m là khối lượng tính bằng kg, g là gia tốc trọng trường của Trái Đất (hay hành tinh), tính theo m/s2. Trên Trái Đất, g = 9.8 m/s2. Trên mỗi hành tinh các giá trị g sẽ khác nhau. Danh sách các hành tinh được lưu trong biến planet, các trọng lực tương ứng lưu trong danh sách gravities. Biết trọng lượng của một người trên Trái Đất (ví dụ P0) thì sẽ dễ dàng tính được trọng lượng của người này trên một hành tinh khác nếu biết giá trị g của hành tinh đó. Gọi P là trọng lượng cần tìm, khi đó ta có công thức sau, suy trực tiếp từ công thức (1).
m = P0/9.8 = P/g, vậy suy ra P = P0× g/9.8. (2) Em hãy nhập chương trình sau và kiểm tra tính đúng đắn của chương trình.
weight.py
def string(w):
s = ""
for i in range(len(w)):
s = s+str(i+1)+". "+w[i] + " "
return s
planet = ["Mặt Trăng","Hoả tinh","Kim tinh","Mộc tinh","Thổ tinh", "Mặt Trời"]
gravities = [1.62, 3.711, 8.83, 24.79, 10.44, 274.0]
P_earth = float(input("Nhập trọng lượng của em, tính theo N: "))
k = int(input("Nhập số thứ tự hành tinh\n"+string(planet)+": "))
Grp = gravities[k-1]
P = round(P_earth*Grp/9.8,3)
print("Trọng lượng của em trên",planet[k-1],"là:",P,"N")
Nhiệm vụ 3. Kiểm tra tính hợp lệ của ba tham số ngày, tháng, năm.
Chương trình sẽ yêu cầu nhập ba số tự nhiên: ngày, tháng, năm từ bàn phím theo khuôn dạng, ví dụ nhập 08-02-2021. Chương trình sẽ thông báo bộ dữ liệu đã nhập là hợp lệ hay không hợp lệ. Hướng dẫn. Bộ dữ liệu chính cần nhập sẽ đặt tên là day, month, year. Nhiệm vụ của bài toán là nhập bộ dữ liệu này và kiểm tra tính hợp lệ theo các yêu cầu về lịch của ngày, tháng, năm. Điểm đặc biệt nhất cần chú ý là kiểm tra năm year có phải là nhuận không, nếu là nhuận thì tháng 2 phải có 29 ngày so với các năm không nhuận tháng 2 có 28 ngày. Chúng ta sử dụng biến danh sách số thang để lưu số ngày của các tháng trong năm. Sau mỗi lần nhập ba số day, month, year cần kiểm tra năm nhuận để cập nhật tháng 2. Khi đó, chương trình kiểm tra có thể viết đơn giản như sau:

date.py
thang = [31,28,31,30,31,30,31,31,30,31,30,31]
def nhuan(year):
return year%400 == 0 or (year%4 == 0 and year%100 != 0)
date = input("Nhập thời gian theo dạng ngày - tháng - năm: ")
tg = date.split("-")
day,month,year = int(tg[0]),int(tg[1]),int(tg[2])
if nhuan(year):
thang[1] = 29
else:
thang[1] = 28
if year > 0 and 1 <= month <= 12 and 1<= day <= thang[month-1]:
print(day,"-",month,"-",year, "là hợp lệ")
else:
print("Bộ dữ liệu đã nhập không hợp lệ")
LUYỆN TẬP
Viết chương trình nhập số n, sau đó nhập danh sách tên học sinh với họ, đệm, tên. Sắp xếp tên học sinh trong lớp theo bảng chữ cái. Đưa kết quả ra màn hình.
VẬN DỤNG
Trong các phần mềm bảng tính điện tử, dữ liệu ngày tháng được coi là số ngày tính từ ngày 1-1-1990. Viết chương trình: - Nhập số tự nhiên n từ bàn phím và tính xem số đó ứng với ngày, tháng, năm nào. - Nhập thời gian theo khuôn dạng ngày - tháng - năm (ví dụ 8-10-2021), tính số ngày ứng với ngày này theo phần mềm bảng tính điện tử.
Mở rộng bài tập trong phần luyện tập như sau: - Việc sắp xếp thứ tự phải ưu tiên tính theo tên trước, rồi đến họ, rồi đến đệm. - Sắp xếp theo thứ tự của bảng chữ cái tiếng Việt. Chú ý: Bảng chữ cái tiếng Việt (bao gồm cả dấu thanh) được sắp xếp theo thứ tự sau: AÀÁẢÃẠẰẮẲẴẶẦẤẨẪẬBCDĐEÈÉẺẼẸÊỀẾỂỄỆGHIÌÍỈĨỊKLMNOÒÓỎÕỌ ÔỒỐỔỖỘƠỜỚỞỠỢPQRSTUÙÚỦŨỤƯỪỨỬỮỰVXYỲÝỶỸỴ.
Nếu n là hợp số thì dễ thấy n phải có ước số nguyên tố nhỏ hơn hoặc bằng . Viết chương trình tối ưu hoá hơn nhiệm vụ 1, bài 31, theo cách sau: để tìm ước số nguyên tố nhỏ nhất chỉ cần tìm trong các số 2, 3, …, . Nếu trong dãy trên không tìm thấy ước của n thì kết luận ngay n là nguyên tố.

CHỦ ĐỀ 6. Hướng nghiệp với Tin học Bài 33. Nghề thiết kế đồ hoạ máy tính SAU BÀI NÀY EM SẼ: Biết được khái niệm, kiến thức và kĩ năng cần có của nghề thiết kế đ

Nghề thiết kế đồ hoạ đã có từ thời xa xưa, ban đầu nhằm mục đích truyền tin hoặc ghi nhớ. Cùng với sự phát triển của xã hội loài người, thiết kế đồ hoạ đã trở thành một lĩnh vực nghệ thuật ứng dụng nhằm mục đích trang trí, làm đẹp không thể thiếu trong đời sống tinh thần của con người. Ngày nay, nhờ máy tính và các phần mềm đồ
hoạ, thiết kế đồ hoạ đã trở thành một nghề phổ biến, dễ tiếp cận hơn với nhiều người.
Thiết kế đồ hoạ đem lại nhiều lợi ích cho mọi ngành nghề, lĩnh vực khác nhau: - Giúp tạo dựng hình ảnh chuyên nghiệp
của tổ chức hoặc cá nhân đối với mọi người thông qua các sản phẩm như logo, áp phích, danh thiếp, thẻ nhân viên, hình ảnh trên mạng xã hội,… - Mang lại trải nghiệm đặc biệt cho độc
giả, người xem thông qua các hình ảnh truyền thông thu hút và hấp dẫn. - Tăng hiệu quả tiếp thị và tăng doanh thu
nhờ các tờ rơi, quảng cáo,... với các hình ảnh sản phẩm bắt mắt, ấn tượng.
Hình 33.2. Áp phích quảng bá du lịch
Thiết kế đồ hoạ là sáng tạo các thông điệp truyền thông kết hợp giữa hình ảnh, kiểu chữ, màu sắc để truyền tải thông tin đến người xem.
Thiết kế đồ hoạ đem lại nhiều lợi ích cho mọi ngành nghề, lĩnh vực.
Hãy chọn một công việc được nêu trong Hình 33.1 liên quan trực tiếp tới thiết kế đồ
hoạ và cho biết thiết kế đồ hoạ có thể hỗ trợ những gì cho công việc đó.
2. KIẾN THỨC, KĨ NĂNG CẦN CÓ CỦA NGƯỜI THIẾT KẾ ĐỒ HỌA
Hoạt động 2 Các kĩ năng của người làm thiết kế đồ hoạ
Theo em để làm nghề thiết kế đồ hoạ cần có những kĩ năng nào? Em có thấy bản thân mình phù hợp với nghề này không?
Bất cứ ngành nghề nào cũng cần phải có kiến thức, kĩ năng nhất định. Đối với ngành
thiết kế đồ hoạ, ngoài kĩ năng vẽ, sắp xếp các đối tượng đồ hoạ thì còn đòi hỏi những yêu cầu sau: - Có kiến thức về công nghệ nói chung và thành thạo kĩ năng máy tính và các
thiết bị thông minh nói riêng, đặc biệt là kiến thức và kĩ năng làm việc trên các phần mềm đồ hoạ máy tính như Adobe Photoshop, CorelDraw, GIMP, InDesign, Scribus, AutoCad, Corel Designer, Solid Works,... Ngoài ra, có kiến thức về công nghệ in ấn cũng là điểm cộng đối với những người làm thiết kế đồ hoạ.

Người làm đồ hoạ máy tính cần luôn học hỏi những điều mới, cần có kiến thức rộng về các lĩnh vực như toán học, vật lí, nghệ thuật, xã hội,… để có thể ứng dụng trong công việc của mình. Đồng thời, họ cần phải có kĩ năng nhận biết được những xu hướng, nắm bắt được nhu cầu của xã hội, tìm kiếm thông tin, tra cứu tài liệu để học hỏi và theo kịp với xu thế của đời sống, xã hội. Bên cạnh đó, người làm thiết kế đồ hoạ không thể thiếu được khả năng sáng tạo, sự yêu thích cái đẹp, kĩ năng đánh giá, phản biện, phân tích, cũng như tư duy với những con số và khả năng ngoại ngữ.
Người làm nghề thiết kế đồ hoạ cần có: • Khả năng sáng tạo, yêu thích và cảm nhận được cái đẹp. • Kiến thức về công nghệ nói chung, công nghệ in ấn, công nghệ thông tin và truyền thông nói riêng. • Kiến thức rộng về các lĩnh vực như toán học, vật lí, nghệ thuật, xã hội,... • Kĩ năng vẽ, sắp xếp các đối tượng đồ hoạ. • Kĩ năng sử dụng máy tính và thiết bị thông minh, sử dụng thành thạo phần mềm thiết kế đồ hoạ. • Kĩ năng học hỏi những điều mới, công nghệ mới, kĩ năng tìm kiếm thông tin. • Kĩ năng đánh giá, phản biện, phân tích cũng như tư duy với những con số.
Theo A. Có, em, những kĩ năng, tố chất nào là cần thiết nhất cho người thiết kế đồ hoạ: hiểu biết sâu về toán học.
B. Có khả năng sử dụng thành thạo phần mềm đồ hoạ máy tính và có kiến thức về công nghệ. C. Biết chơi nhiều nhạc cụ khác nhau. D. Có khả năng cảm nhận cái đẹp và khả năng sáng tạo.
3. HỌC TẬP VÀ VIỆC LÀM TRONG NGÀNH THIẾT KẾ ĐỒ HOẠ
Hoạt, động 3 Học tập và việc làm trong ngành thiết kế đồ hoạ
2., những môn học gì? Em biết trường đại học nào có đào tạo chuyên ngành thiết kế đồ hoạ? công việc gì?
Để bắt đầu với lĩnh vực thiết kế đồ hoạ, các em có thể theo học tại các trung tâm,
trường dạy nghề. Các em cũng có thể theo học bậc đại học, cao đẳng tại các trường về mĩ thuật, kiến trúc, thiết kế hoặc nhiều trường đào tạo ngành Công nghệ thông tin cũng đào tạo chuyên ngành Thiết kế đồ hoạ trên máy tính.

Các em có thể tìm kiếm thông tin về hướng nghiệp, việc làm trên Internet thông qua các công cụ tìm kiếm phổ biến như Google Search, Bing,... với các từ khoá về nghề như thiết kế đồ hoạ, thiết kế mĩ thuật, thiết kế 3D, thiết kế giao diện, nhận diện thương hiệu, thiết kế quảng cáo,... Các em cũng có thể truy cập vào các diễn đàn, dịch vụ tìm kiếm việc làm như LinkedIn, Vietnamworks,... để tìm kiếm cũng như trao đổi thông tin. Hiện nay, nhu cầu lao động làm việc trong ngành Thiết kế đồ hoạ rất cao. Vì thế, theo học ngành này, em có nhiều cơ hội phát triển nghề nghiệp trong tương lai. Những cơ hội nghề nghiệp dành cho sinh viên tốt nghiệp ngành này có thể kể đến: chuyên viên thiết kế, tư vấn thiết kế tại các công ty quảng cáo, công ty thiết kế, công ty truyền thông và tổ chức sự kiện, studio nghệ thuật, xưởng phim hoạt hình và truyện tranh, các toà soạn, các nhà xuất bản, cơ quan truyền hình, báo chí,... Ngoài ra, sau khi tốt nghiệp, sinh viên có thể tự thành lập doanh nghiệp, các công ty thiết kế, dịch vụ studio hoặc tư vấn, giảng dạy tại các trường học, trung tâm, câu lạc bộ,... Hơn nữa, như một đặc thù ưu ái, ngành Thiết kế đồ hoạ luôn mang lại những cơ hội làm thêm hấp dẫn tại nhà như thiết kế website, thiết kế logo để nhận diện thương hiệu,... Khi đã có những kinh nghiệm cần thiết, em hoàn toàn có thể tự mở công ty riêng cho mình, nhận dự án của các công ty, tổ chức,…
Theo học lĩnh vực thiết kế đồ hoạ tại các trung tâm, trường dạy nghề, các trường đại học, cao đẳng có chuyên ngành thiết kế đồ hoạ, thiết kế đồ hoạ trên máy tính.
Có thể tìm kiếm thông tin về hướng nghiệp trên Internet hay qua các diễn đàn nghề nghiệp.
Nhu cầu nhân sự cao với nhiều công việc và cách thức làm việc đa dạng.
LUYỆN TẬP
Thiết kế đồ hoạ là thao tác: A. Tạo ra các thành phần đồ hoạ. B. Lựa chọn các thành phần đồ hoạ. C. Sắp xếp các thành phần đồ hoạ. D. Tất cả các thao tác trên.
Sau khi tốt nghiệp các trường đào tạo về thiết kế đồ hoạ, em có thể làm việc ở những đơn vị nào?
VẬN DỤNG
Hãy tìm các kênh thông tin giới thiệu việc làm liên quan đến thiết kế đồ hoạ và chia sẻ với bạn bè về kênh thông tin đó.
Sử dụng công cụ tìm kiếm trên Internet để biết các phần mềm công cụ đồ hoạ như Illustrator, Photoshop, InDesign, AutoCad,... được dùng để làm gì?

Bài 34. Nghề phát triển phần mềm
SAU BÀI NÀY EM SẼ:
Hiểu được khái niệm nghề phát triển phần mềm và một số kiến thức, kĩ năng cần có của người làm nghề phát triển phần mềm.
Biết các ngành học ở bậc đại học, cao đẳng liên quan đến phát triển phần mềm và cơ hội nghề nghiệp liên quan đến phát triển phần mềm.
Theo em, phát triển phần mềm có phải chỉ là việc viết các đoạn mã lệnh bằng một ngôn ngữ lập trình nào đó để máy tính có thể hiểu và giải quyết một bài toán trong thực tế?
1. PHÁT TRIỂN PHẦN MỀM LÀ GÌ?
Hoạt động 1 Hiểu về phát triển phần mềm
Nhiều em mong muốn biết lập trình để làm ra các phần mềm ứng dụng. Vậy em có biết việc sản xuất phần mềm gồm các công đoạn nào không?
Nếu như kết quả của một bài tập lập trình thông thường chỉ dài vài chục câu lệnh và thường do một người làm ra, thì phần mềm ứng dụng có thể lên tới hàng vạn, hàng triệu dòng lệnh và nói chung do nhiều người thực hiện. Các công việc cơ bản, cũng chính là các công đoạn cần thực hiện để sản xuất một phần mềm gồm có:
Điều tra khảo sát: Tiếp xúc với khách hàng, tìm hiểu về yêu cầu nghiệp vụ, xây dựng hồ sơ yêu cầu của hệ thống.
Phân tích hệ thống: Dựa trên các tài liệu điều tra khảo sát, chuyên viên phân tích sẽ tạo ra tài liệu mô tả đầy đủ yêu cầu của phần mềm.
Thiết kế hệ thống: Dựa vào tài liệu phân tích, chuyên viên thiết kế sẽ đưa ra thiết kế tổng thể, thiết kế dữ liệu và thiết kế chức năng và có thể cả giao diện chi tiết.
Lập trình: Dựa vào tài liệu thiết kế, các lập trình viên sẽ tiến hành tạo cơ sở dữ liệu nếu cần và viết các đoạn mã thực hiện các chức năng.
Kiểm thử: Phát hiện để loại bỏ các lỗi cũng như các bất hợp lí trong sử dụng chương trình nếu có; kiểm tra kết quả thực hiện theo chức năng đã thiết kế,...
Chuyển giao: Cài đặt, khởi tạo dữ liệu, hướng dẫn sử dụng và chuyển giao.

Bảo trì: Nói chung, các phần mềm khi mới đưa vào vận hành có thể còn những
sai sót hoặc không đáp ứng đầy đủ yêu cầu của người dùng. Bảo trì là công việc rất quan trọng nhằm khắc phục triệt để các lỗi, nâng cấp cả về tính năng và giao diện của phần mềm. Công việc này có thể là một vòng phát triển mới, liên quan tới tất cả các công việc sản xuất phần mềm nêu trên. Hoạt động có tính bao trùm lên toàn bộ các công việc cơ bản của sản xuất phần mềm là quản trị dự án phần mềm, bao gồm lập kế hoạch, điều phối nhân sự, tài chính, phương tiện, kiểm soát chất lượng, để đảm bảo thành công của dự án. Tất cả các công việc và hoạt động nêu trên được gọi chung là phát triển phần mềm mà lập trình chỉ là một hoạt động trong đó. Những người tham gia vào các công việc và hoạt động đó đều được gọi là người phát triển phần mềm (Software Developer).
Phát triển phần mềm gồm các công việc: điều tra, khảo sát, phân tích và thiết kế hệ thống; lập trình, kiểm thử, chuyển giao; bảo trì và quản trị dự án.
Theo em điều nào là đúng nhất trong các điều sau khi nói về phát triển phần mềm?
A. Phát triển phần mềm là lập trình.
B. Phát triển phần mềm là quá trình gồm nhiều công việc và hoạt động.
C. Phát triển phần mềm là quá trình gồm nhiều công việc và hoạt động, có thể lặp đi lặp lại.
D. Phát triển phần mềm là quản trị dự án phần mềm.
2. KIẾN THỨC, KĨ NĂNG CỦA NGƯỜI PHÁT TRIỂN PHẦN MỀM
Hoạt động 2 Tìm hiểu về các vị trí trong phát triển phần mềm
Theo em, phát biểu "tất cả những người phát triển phần mềm đều có vai trò như nhau" là đúng hay sai?
Có ba hoạt động chính trong phát triển phần mềm là: - Lập trình. - Các hoạt động khác đảm bảo cho lập trình như phân tích, thiết kế, kiểm thử,
bảo trì,... - Quản trị dự án phát triển phần mềm. Khởi đầu, lập trình viên chỉ cần có các hiểu biết cơ bản về một ngôn ngữ lập trình phù hợp để có thể bắt đầu phụ trách những đoạn mã ngắn, đơn giản theo thiết kế sau khi trải qua một khoá đào tạo cơ bản tại các trường nghề, các trung tâm đào tạo hay các công ty phần mềm. Với kiến thức và kĩ năng có được, ngoài việc lập trình, họ có thể tham gia một số công đoạn khác như kiểm thử, chuyển giao hay bảo trì phần mềm. Ở cấp độ cao hơn, lập trình viên được trang bị thêm các kiến thức về thuật toán, cấu trúc dữ liệu, trí tuệ nhân tạo, mật mã,… để có thể viết các chương trình phức tạp đòi hỏi hiểu biết chuyên sâu về toán học và khoa học máy tính.

Hiểu biết thuật toán, cấu trúc dữ liệu, có những kiến thức về khoa học máy tính, có đức tính cẩn thận, tỉ mỉ, làm chủ được môi trường lập trình là các tố chất cần thiết đối với lập trình viên. Khái niệm kĩ sư phần mềm thường để chỉ những người tổ chức làm phần mềm. Họ có thể phụ trách các khâu quan trọng như phân tích, thiết kế hay trực tiếp tham gia hoặc chủ trì quản trị dự án phần mềm. Thông thường, những người thiết kế đồng thời là những người phân tích hệ thống. Những hiểu biết về toán học, lôgic, phân tích, thiết kế là các yếu tố giúp họ thiết lập kiến trúc của phần mềm, xác định các thành phần chức năng (phần mềm làm gì), tổ chức các dữ liệu và có thể định ra các thuật toán phù hợp,... đồng thời giúp họ xây dựng tài liệu phân tích, thiết kế hệ thống. Người phân tích, thiết kế phần mềm không chỉ biết xây dựng các giải pháp tin học mà còn phải có khả năng học hỏi, nắm bắt công việc trong lĩnh vực ứng dụng. Chẳng hạn để viết một phần mềm kế toán thì các chuyên viên phân tích phải hiểu nghề như một kế toán giỏi,... Sự khác biệt giữa các kĩ sư phần mềm và lập trình viên tương tự như giữa kiến trúc sư và thợ xây trong xây dựng công trình. Kĩ sư phần mềm không nhất thiết phải lập trình nhưng hiểu biết về lập trình rất quan trọng giúp họ có giải pháp thiết kế tốt. Trong thực tế, chuyên viên phân tích và thiết kế nói chung đều trải qua hoạt động lập trình. Quản trị dự án xuyên suốt quá trình hình thành, triển khai và kết thúc dự án phần mềm. Người quản trị dự án cần có tầm nhìn, hiểu biết về quy trình làm phần mềm, hiểu biết xu hướng công nghệ, có khả năng tổ chức, lập kế hoạch, điều phối các nguồn lực, tổ chức giám sát. Nếu đã từng trải qua công việc lập trình hay phân tích và thiết kế hệ thống thì đây sẽ là một lợi thế cho người quản trị dự án. Đối với các dự án phần mềm lớn, hoạt động quản trị dự án đóng vai trò cốt yếu cho sự thành công của dự án phần mềm.
Lập trình viên; kĩ sư phần mềm; người quản trị dự án là những người đảm nhận những công việc quan trọng nhất trong phát triển phần mềm.
Có những kiến thức nhất định về toán học, cấu trúc dữ liệu và giải thuật nói riêng và về khoa học máy tính nói chung ở các mức độ khác nhau cùng khả năng vận dụng thuần thục các kiến thức ấy vào thực tế là những yêu cầu cần có đối với lập trình viên và kĩ sư phần mềm - người đảm nhận những vị trí quan trọng trong tổ chức phát triển phần mềm.
Quản trị dự án là công việc xuyên suốt quá trình sản xuất phần mềm, có vai trò cốt yếu cho sự thành công của dự án phần mềm. Có tầm nhìn, hiểu biết về quy trình làm phần mềm, hiểu biết xu hướng công nghệ, có khả năng tổ chức, lập kế hoạch, điều phối các nguồn lực, tổ chức giám sát,... là những yêu cầu không thể thiếu đối với người quản trị dự án phát triển phần mềm.

Hãy ghép mỗi hoạt động phát triển phần mềm ở cột trái với tố chất ở cột phải cho thích hợp.
Hoạt động, Tố chất
1) Lập trình (viết code). 2) Phân tích và thiết kế hệ thống. 3) Quản trị dự án., a) Cẩn thận, tỉ mỉ. b) Có khả năng học hỏi, tìm hiểu nghiệp vụ của lĩnh vực ứng dụng. c) Có kiến thức toán, thuật toán tốt. d) Làm chủ được ngôn ngữ lập trình. e) Hiểu biết công nghệ. g) Có tầm nhìn, kĩ năng tổ chức và điều phối nguồn lực.
3. CÔNG VIỆC PHÁT TRIỂN PHẦN MỀM
Hoạt động 3 Công việc của người phát triển phần mềm
Em có biết làm thế nào để trở thành người tham gia phát triển phần mềm? Theo em có những cơ hội nghề nghiệp nào cho người phát triển phần mềm?
Để trở thành người phát triển phần mềm, các em có thể bắt đầu với các khoá đào tạo về lập trình, phát triển phần mềm tại các trung tâm, các trường dạy nghề, hoặc các công ty, tập đoàn, dần dần tích luỹ kinh nghiệm thông qua các công việc thực tế. Nếu muốn tham gia phát triển phần mềm ở vị trí kĩ sư phần mềm, em cần theo học ở bậc đại học về tin học hay công nghệ thông tin.
Sau khi tốt nghiệp các khoá, ngành đào tạo, em có thể tham gia các công việc phát triển phần mềm ở nhiều lĩnh vực như:
– Lập trình ứng dụng: Viết chương trình với tác vụ cụ thể.
– Phát triển giao diện người dùng: Xây dựng các giao diện thân thiện với người dùng.
– Phát triển ứng dụng trên web, các phần mềm hệ thống hoặc quản trị các hệ thống thông tin, các kho dữ liệu,...
– Lập trình trí tuệ nhân tạo/máy học: Các chương trình có thể bắt chước các hành động của con người, có khả năng học và cải thiện kết quả hành động.
– Phát triển games: Xây dựng các phần mềm trò chơi trên máy tính.
– Phát triển ứng dụng di động: Viết các ứng dụng cho điện thoại di động, máy tính bảng và các thiết bị di động khác.
Ở Việt Nam, phát triển phần mềm luôn là công việc được đánh giá cao trong lĩnh vực kĩ thuật, công nghệ cũng như các lĩnh vực liên quan tới STEM. Nhu cầu nhân lực phát triển phần mềm chiếm tỉ lệ cao nhất trong nhu cầu tuyển dụng ngành Công nghệ thông tin. Nhu cầu đó thường xuyên thay đổi và phát triển cùng với sự phát triển ứng dụng khoa học và công nghệ trong mọi lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội. Đặc biệt, trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ tư, với sự phát triển mạnh mẽ các ứng dụng của AI, IoT, điện toán đám mây, chuỗi khối (BlockChain),... những cơ hội nghề nghiệp lớn lao đang không ngừng mở ra cho những người phát triển phần mềm.
Người muốn tham gia phát triển phần mềm có thể tìm kiếm cơ hội tại các hội chợ việc làm do các tỉnh, thành phố, các công ty, tập đoàn công nghệ như FPT, Viettel, VNPT,... hay các trường đại học tổ chức. Các em cũng có thể tìm kiếm cơ hội việc

làm thông qua các trang thông tin tuyển dụng trực tuyến của các doanh nghiệp, hay các trang chuyên về tuyển dụng như TopDev, Vietnamworks, LinkedIn. Có thể theo

Báo lỗi

Giao bài

Đang tải dữ liệu câu hỏi