Chương I NGUYÊN TỬ SƠ LƯỢC VỀ BẢNG TUẦN HOÀN CÁC NGUYÊN TỐ HOÁ HỌC Bài 2. Nguyên tử MỤC TIÊU: Trình bày được mô hình nguyên tử của Rutherford – Bohr (mô hình sắ

II – Mô hình nguyên tử của Rơ-dơ-pho – Bo Rơ-dơ-pho (Rutherford) (1871 – 1937), nhà vật lí người Niu-di-lân (New Zealand), đã đề xuất mô hình nguyên tử. Theo mô

Làm mô hình nguyên tử carbon theo Bo
Chuẩn bị: bìa carton, giấy màu vàng, các viên bi nhựa to màu đỏ và các viên bi nhỏ màu xanh.
Tiến hành:
Gắn viên bi đỏ vào bìa carton làm hạt nhân nguyên tử carbon.
Cắt giấy màu vàng thành hai đường tròn có bán kính khác nhau và mỗi vòng tròn có độ dày khoảng 1 cm (Hình 2.3). Dán các đường tròn lên bìa carton sao cho tâm của hai đường tròn là viên bi đỏ.
1 cm
Hình 2.3
Gắn các viên bi màu xanh lên hai đường tròn màu vàng như Hình 2.2b.
Thảo luận nhóm và trả lời câu hỏi:
Các đường tròn bằng giấy màu vàng biểu diễn gì?
Em hãy cho biết số electron có trong lớp electron thứ nhất, thứ hai của nguyên tử carbon và chỉ ra lớp electron đã chứa tối đa electron.
Quan sát Hình 2.1 và cho biết các thành phần cấu tạo nên nguyên tử.
Quan sát Hình 2.2, áp dụng mô hình nguyên tử của Bo, mô tả cấu tạo của nguyên tử hydrogen và nguyên tử carbon.
III – Cấu tạo nguyên tử
1. Hạt nhân nguyên tử
Nguyên tử có kích thước vô cùng nhỏ, chỉ khoảng một phần mười tỉ mét. Kích thước của hạt nhân còn nhỏ hơn nữa và chỉ bằng khoảng một phần mười ngàn kích thước của nguyên tử.
Hạt nhân nguyên tử tạo thành từ các hạt proton và neutron. Hạt proton kí hiệu là p, hạt neutron kí hiệu là n. Hạt neutron không mang điện. Mỗi hạt proton mang một đơn vị điện tích dương, quy ước là +1. Số đơn vị điện tích hạt nhân, kí hiệu là Z, bằng tổng số hạt proton có trong hạt nhân.
Ví dụ: Hạt nhân nguyên tử helium có $2p$, $2n$ được mô tả trong Hình 2.4.
Quan sát Hình 2.4 và cho biết:
Hạt nhân nguyên tử có một hay nhiều hạt? Các hạt đó thuộc cùng một loại hạt hay nhiều loại hạt?
Số đơn vị điện tích hạt nhân của helium bằng bao nhiêu?
Electron
Proton
Neutron
Hình 2.4 Mô hình nguyên tử helium

2. Vỏ nguyên tử Vỏ nguyên tử được tạo nên bởi các electron. Mỗi electron mang một đơn vị điện tích âm, quy ước là $-1$. Các electron sắp xếp thành từng lớp. Lớp

Quan sát Hình 2.6 và cho biết: Thứ tự sắp xếp các electron ở vỏ nguyên tử chlorine. Số electron trên từng lớp ở vỏ nguyên tử chlorine. Lớp electron thứ ba Lớp e

Bài 3. Nguyên tố hoá học MỤC TIÊU: Phát biểu được khái niệm về nguyên tố hoá học và kí hiệu nguyên tố hoá học. Viết được kí hiệu hoá học và đọc được tên của 20

Nhận biết nguyên tố hoá học dựa vào số proton
Chuẩn bị: 12 tấm thẻ ghi thông tin (p, n) của các nguyên tử sau: A (1, 0); D (1, 1); E (1, 2); G (6, 6); L (6, 8); M (7, 7); Q (8, 8); R (8, 9); T (8, 10); X (20, 20); Y (19, 20); Z (19, 21).
Thực hiện: xếp các thẻ thuộc cùng một nguyên tố vào một ô vuông.
Thảo luận nhóm và trả lời câu hỏi:
Em có thể xếp được bao nhiêu ô vuông?
Các nguyên tử nào thuộc cùng một nguyên tố hoá học?
Trong tự nhiên, có một số loại nguyên tử mà trong hạt nhân cùng có một proton nhưng có thể có số neutron khác nhau: không có neutron, có một hoặc hai neutron. Hãy giải thích tại sao các loại nguyên tử này đều thuộc về một nguyên tố hoá học là hydrogen.
Số hiệu nguyên tử oxygen là 8. Số proton trong hạt nhân nguyên tử của nguyên tố oxygen là bao nhiêu?
II – Tên gọi và kí hiệu của nguyên tố hoá học
1. Tên gọi của nguyên tố hoá học
Một số nguyên tố hoá học đã được biết đến từ thời cổ xưa như vàng (gold), bạc (silver), sắt (iron), thuỷ ngân (mercury), thiếc (tin), đồng (copper), chì (lead). Trong khi đó lại có nhiều nguyên tố mới được tìm thấy gần đây như rutherfordium, bohrium,... Tên gọi của các nguyên tố hoá học được đặt theo các cách khác nhau. Ngày nay, tên gọi của các nguyên tố được quy định dùng thống nhất trên toàn thế giới theo IUPAC[^1] (xem Bảng tuần hoàn trang 25).
Hãy tìm hiểu và thảo luận nhóm về nguồn gốc tên gọi của một số nguyên tố có nhiều ứng dụng trong cuộc sống như đồng, sắt và nhôm.
2. Kí hiệu của nguyên tố hoá học
Mỗi nguyên tố hoá học có một kí hiệu hoá học riêng. Kí hiệu hoá học được quy định dùng thống nhất trên toàn thế giới. Kí hiệu hoá học gồm một hoặc hai chữ cái có trong tên gọi của nguyên tố, trong đó chữ cái đầu được viết ở dạng chữ in hoa và chữ cái sau viết thường (xem Bảng 3.1).
Ví dụ: Kí hiệu hoá học của nguyên tố hydrogen là H, của nguyên tố oxygen là O, của nguyên tố lithium là Li.
[^1]: IUPAC là viết tắt của tên tiếng Anh International Union of Pure and Applied Chemistry, nghĩa là Liên minh Quốc tế về Hoá học cơ bản và Hoá học ứng dụng.

Một số nguyên tố có kí hiệu hoá học không xuất phát từ tên gọi theo IUPAC mà xuất phát từ tên Latin của nguyên tố. Ví dụ: Nguyên tố sodium (tên Latin là natrium

Đọc thông tin trong Bảng 3.1 và trả lời câu hỏi: Hãy tìm nguyên tố có kí hiệu chỉ gồm một chữ cái và nguyên tố có kí hiệu gồm hai chữ cái. Kí hiệu nguyên tố nào

Chương II PHÂN TỬ • LIÊN KẾT HOÁ HỌC Bài 5. Phân tử – Đơn chất – Hợp chất MỤC TIÊU: Nêu được khái niệm đơn chất, hợp chất và phân tử. Đưa ra được một số ví dụ v

Đơn chất
Các chất như đồng (copper), dùng làm lõi dây điện, đúc tượng,... chỉ được tạo nên từ một nguyên tố đồng; than chì dùng làm ruột bút chì, kim cương dùng làm đồ trang sức, mũi khoan,... chỉ được tạo nên từ một nguyên tố carbon; khí hydrogen dùng làm nhiên liệu,... chỉ được tạo nên từ một nguyên tố hydrogen (xem Hình 5.2).
Tên của đơn chất thường trùng với tên của nguyên tố, trừ một số trường hợp, ví dụ: Ozone tạo nên từ oxygen, than chì và kim cương tạo nên từ carbon.
Những chất kể trên được gọi là đơn chất. Vậy, đơn chất là những chất được tạo nên từ một nguyên tố hoá học.
Một nguyên tố thường chỉ tạo nên một dạng đơn chất.
Tuy nhiên, một số nguyên tố có thể tạo nên các dạng đơn chất khác nhau. Ví dụ: carbon tạo nên các dạng đơn chất như than chì, than gỗ, kim cương; phosphorus tạo nên các dạng đơn chất như phosphorus đỏ, phosphorus trắng;...
Đơn chất được phân loại thành kim loại, phi kim, khí hiếm, tạo nên từ nguyên tố kim loại, phi kim, khí hiếm tương ứng. Ở điều kiện thường, các kim loại (như đồng, sắt, nhôm,...) tồn tại ở thể rắn (trừ thuỷ ngân tồn tại ở thể lỏng); các phi kim có thể tồn tại ở thể rắn (như sulfur, carbon,...), thể khí (như hydrogen, nitrogen,...) và thể lỏng như bromine. Các khí hiếm đều tồn tại ở thể khí.
a) Tượng bằng đồng
b) Trạm bơm nhiên liệu hydrogen
c) Đồ trang sức bằng kim cương
Hình 5.2 Ứng dụng của một số đơn chất
Tượng đồng, nhiên liệu hydrogen, đồ trang sức bằng kim cương trong Hình 5.2 là ví dụ về ứng dụng của đồng, hydrogen và carbon. Em hãy kể ra các ứng dụng khác của đồng, hydrogen và carbon mà em biết.

2. Hợp chất
Hợp chất là chất được tạo nên từ hai hay nhiều nguyên tố hoá học. Hiện nay, người ta đã biết hàng chục triệu hợp chất khác nhau.
Hợp chất chứa hai nguyên tố như nước chứa H và O, carbon dioxide chứa C và O cần thiết cho quá trình quang hợp của cây xanh; các loại khí đốt cung cấp năng lượng cho hoạt động của con người, có thành phần chính là hydrocarbon, chứa C và H; muối ăn (sodium chloride) chứa Na và Cl có vai trò giữ cân bằng nước trong cơ thể người;...
Các hợp chất chứa ba nguyên tố như calcium carbonate chứa Ca, C và O là thành phần chính của đá vôi, được sử dụng trong rất nhiều công trình xây dựng và trong nông nghiệp; các loại đường chứa C, H và O như glucose, saccharose (đường ăn),... cung cấp nhiều năng lượng cho cơ thể người.
Các chất phức tạp như protein có vai trò cấu tạo, duy trì và phát triển cơ thể, chứa các nguyên tố C, H, O, N,...
Các hợp chất như nước, carbon dioxide, muối ăn, calcium carbonate,... là hợp chất vô cơ. Những hợp chất như glucose (có nhiều trong quả nho chín), saccharose, protein,... là hợp chất hữu cơ.
Hãy trình bày sự khác biệt giữa đơn chất oxygen và hợp chất carbon dioxide về thành phần nguyên tố và vai trò của chúng đối với sự sống và sự cháy.
Hãy dự đoán số lượng của các đơn chất nhiều hơn hay ít hơn số lượng của các hợp chất. Giải thích.
II – Phân tử
1. Khái niệm
Phân tử là hạt đại diện cho chất, gồm một số nguyên tử liên kết với nhau và thể hiện đầy đủ tính chất hoá học của chất.
Phân tử đơn chất được tạo nên bởi các nguyên tử của cùng một nguyên tố hoá học.
Ví dụ: Hai nguyên tử nitrogen liên kết với nhau thành phân tử nitrogen (Hình 5.3a).
Phân tử hợp chất được tạo nên bởi các nguyên tử của các nguyên tố hoá học khác nhau.
Ví dụ: Phân tử hợp chất methane gồm một nguyên tử carbon liên kết với bốn nguyên tử hydrogen (Hình 5.3b); phân tử nước gồm một nguyên tử oxygen liên kết với hai nguyên tử hydrogen (Hình 5.3c).

a) Nitrogen b) Methane c) Nước Hình 5.3. Mô hình biểu diễn phân tử của một số chất 2. Khối lượng phân tử Khối lượng phân tử của một chất bằng tổng khối lượng củ

Bài 6. Giới thiệu về liên kết hoá học
MỤC TIÊU:
Nêu được mô hình sắp xếp các electron trong vỏ nguyên tử của một số nguyên tố khí hiếm.
Nêu được sự hình thành liên kết cộng hoá trị theo nguyên tắc dùng chung electron để tạo ra lớp electron ngoài cùng giống nguyên tử nguyên tố khí hiếm. Áp dụng được cho các phân tử đơn giản như $H_2$, $Cl_2$, $NH_3$, $H_2O$, $CO_2$, $N_2$,...
Nêu được sự hình thành liên kết ion theo nguyên tắc cho và nhận electron để tạo ra ion có lớp electron ngoài cùng giống nguyên tử nguyên tố khí hiếm. Áp dụng cho các phân tử đơn giản như NaCl, MgO,...
Chỉ ra được sự khác nhau về một số tính chất của hợp chất ion và hợp chất cộng hoá trị.
Trong tự nhiên, chỉ có các khí hiếm tồn tại ở dạng đơn nguyên tử bền vững, còn nguyên tử của các nguyên tố khác thường có xu hướng kết hợp với nhau bằng các liên kết hoá học. Các liên kết hoá học được hình thành như thế nào?
I – Cấu trúc electron bền vững của khí hiếm
Ở điều kiện thường, các khí hiếm tồn tại dưới dạng đơn nguyên tử bền vững, khó bị biến đổi hoá học. Lớp electron ngoài cùng của chúng chứa 8 electron (trừ He chứa 2 electron). Nguyên tử của các nguyên tố khác có xu hướng tham gia liên kết hoá học để đạt được lớp electron ngoài cùng giống khí hiếm bằng cách nhường, nhận hay dùng chung các electron.
Helium trơ, rất khó cháy hay nổ, được sử dụng để bơm vào khinh khí cầu thay thế cho hydrogen. Vì hydrogen dễ gây cháy nổ.
a) He; b) Ne; c) Ar
Hình 6.1. Mô hình sắp xếp electron trong vỏ nguyên tử khí hiếm
Quan sát Hình 6.1, so sánh số electron lớp ngoài cùng của He, Ne và Ar.

II – Liên kết ion
Sự hình thành liên kết ion trong phân tử muối ăn
Khi hình thành phân tử sodium chloride (NaCl), các nguyên tử đã có sự nhường và nhận electron như sau:
Nguyên tử natri (Na) nhường một electron ở lớp electron ngoài cùng cho nguyên tử chlorine (Cl) để tạo thành ion dương $\text{Na}^+$ có vỏ bền vững giống vỏ nguyên tử khí hiếm Ne.
Nguyên tử Cl nhận vào lớp electron ngoài cùng một electron của nguyên tử Na để tạo thành ion âm $\text{Cl}^-$ có vỏ bền vững giống vỏ nguyên tử khí hiếm Ar (xem Hình 6.2).
Nguyên tử trung hoà về điện, khi nguyên tử nhường hay nhận electron, nó trở thành phân tử mang điện gọi là ion.
Điện tích của ion được viết ở phía trên, bên phải của kí hiệu hoá học.
Hình 6.2 Sơ đồ mô tả sự hình thành liên kết ion trong phân tử NaCl
Hai ion được tạo thành mang điện tích ngược dấu hút nhau để hình thành liên kết ion trong phân tử muối ăn. Nói chung, khi kim loại tác dụng với phi kim, nguyên tử kim loại nhường electron cho nguyên tử phi kim. Nguyên tử kim loại trở thành ion dương và nguyên tử phi kim trở thành ion âm. Các ion dương và âm hút nhau tạo thành liên kết trong hợp chất ion. Vậy liên kết ion là liên kết được hình thành bởi lực hút giữa các ion mang điện tích trái dấu.
Các hợp chất ion như muối ăn,... là chất rắn ở điều kiện thường, khó bay hơi, khó nóng chảy và khi tan trong nước tạo thành dung dịch dẫn được điện.
Quan sát Hình 6.2 và so sánh số electron ở lớp ngoài cùng của nguyên tử Na, Cl với ion $\text{Na}^+$, $\text{Cl}^-$.
Cho sơ đồ mô tả sự hình thành liên kết ion trong phân tử magnesium oxide như sau:
Hình 6.3 Sơ đồ mô tả sự hình thành liên kết ion trong phân tử MgO
Hãy cho biết nguyên tử Mg đã nhường hay nhận bao nhiêu electron.

III – Liên kết cộng hoá trị Các nguyên tử riêng rẽ của các nguyên tố hydrogen và oxygen không bền vững, chúng có xu hướng kết hợp với nguyên tử khác bằng liên k

2. Liên kết cộng hoá trị trong phân tử hợp chất
Sự hình thành phân tử nước
Khi hình thành phân tử nước, hai nguyên tử $H$ đã liên kết với một nguyên tử $O$ bằng cách nguyên tử $O$ góp chung với mỗi nguyên tử $H$ một electron tạo thành cặp electron dùng chung (xem Hình 6.6).
Hình 6.6 Sơ đồ mô tả sự hình thành liên kết cộng hoá trị trong phân tử nước
Các chất hydrogen, oxygen và nước chỉ chứa các liên kết cộng hoá trị, được gọi là chất cộng hoá trị. Các chất ammonia, carbon dioxide, đường ăn,… cũng là chất cộng hoá trị. Các chất cộng hoá trị có thể là chất khí, chất lỏng hay chất rắn. Các chất cộng hoá trị thường có nhiệt độ nóng chảy và nhiệt độ sôi thấp.
Quan sát Hình 6.6 và cho biết khi nguyên tử $O$ liên kết với hai nguyên tử $H$ theo cách dùng chung electron thì lớp vỏ của nguyên tử oxygen giống với lớp vỏ của nguyên tử khí hiếm nào?
Hãy mô tả sự hình thành liên kết cộng hoá trị trong phân tử carbon dioxide, ammonia (gồm một nguyên tử $N$ liên kết với ba nguyên tử $H$).
EM ĐÃ HỌC
Nguyên tử khí hiếm có lớp electron ngoài cùng bền vững.
Nguyên tử của các nguyên tố khác có thể đạt được lớp electron ngoài cùng của khí hiếm bằng cách tạo thành liên kết hoá học.
Liên kết ion là liên kết được hình thành bởi lực hút giữa các ion mang điện tích trái dấu.
Liên kết cộng hoá trị được tạo nên do sự dùng chung một hay nhiều cặp electron.
Hợp chất ion thường khó bay hơi, khó nóng chảy,… Chất cộng hoá trị thường có nhiệt độ nóng chảy và nhiệt độ sôi thấp.
EM CÓ THỂ
Vận dụng khái niệm liên kết hoá học để giải thích được vì sao trong tự nhiên, muối ăn ở dạng rắn, khó nóng chảy, khó bay hơi, còn đường ăn, nước đá ở thể rắn dễ nóng chảy và nước ở thể lỏng dễ bay hơi.

Bài 7. Hoá trị và công thức hoá học
MỤC TIÊU:
Trình bày được khái niệm về hoá trị (cho chất cộng hoá trị), cách viết công thức hoá học.
Viết được công thức hoá học của một số đơn chất và hợp chất đơn giản, thông dụng.
Nêu được mối liên hệ giữa hoá trị của nguyên tố với công thức hoá học của hợp chất.
Tính được phần trăm nguyên tố trong hợp chất khi biết công thức hoá học của nó.
Xác định được công thức hoá học của hợp chất dựa vào phần trăm nguyên tố và khối lượng phân tử.
Trong phân tử nước, một nguyên tử O liên kết với hai nguyên tử H, người ta nói rằng O có hoá trị II. Vậy hoá trị có mối liên hệ với công thức hoá học của hợp chất như thế nào?
I – Công thức hoá học
Công thức hoá học của một chất là cách biểu diễn chất bằng kí hiệu hoá học của nguyên tố kèm theo chỉ số ở chân bên phải kí hiệu hoá học. Ví dụ: công thức hoá học của oxygen và carbon dioxide lần lượt là $\mathrm{O_2}$ và $\mathrm{CO_2}$.
Carbon kim cương hay carbon than chì là những phân tử rất lớn, bao gồm rất nhiều nguyên tử C liên kết cộng hoá trị với nhau, tuy nhiên chúng đều có chung công thức hoá học là C.
Cách viết công thức hoá học:
– Công thức hoá học của đơn chất:
Đối với các đơn chất được tạo thành từ nguyên tố kim loại, khí hiếm và một số phi kim thì kí hiệu hoá học của nguyên tố được coi là công thức hoá học.
Ví dụ: Công thức hoá học của đồng là Cu, sắt là Fe, helium là He, carbon là C, lưu huỳnh là S,...
Một số phi kim có phân tử gồm hai hay ba nguyên tử liên kết với nhau thì thêm chỉ số này ở chân bên phải kí hiệu hoá học.
Ví dụ: Công thức hoá học của hydrogen là $\mathrm{H_2}$, oxygen là $\mathrm{O_2}$, ozone là $\mathrm{O_3}$,...
– Công thức hoá học của hợp chất gồm kí hiệu hoá học của những nguyên tố tạo ra hợp chất kèm theo chỉ số ở chân bên phải kí hiệu hoá học. Chỉ số là những số nguyên, cho biết số nguyên tử của mỗi nguyên tố trong phân tử hợp chất. Chỉ số bằng 1 thì không ghi.
Ví dụ: Công thức hoá học của khí methane là $\mathrm{CH_4}$, muối ăn là NaCl.

Ý nghĩa của công thức hoá học:
Công thức hoá học cho biết:
Các nguyên tố hoá học tạo nên chất.
Số nguyên tử hay tỉ lệ số nguyên tử của các nguyên tố hoá học có trong phân tử.
Khối lượng phân tử của chất.
Ví dụ: Công thức hoá học của calcium carbonate là $\mathrm{CaCO_3}$, cho biết:
Calcium carbonate gồm ba nguyên tố là Ca, C, O.
Trong một phân tử calcium carbonate có một nguyên tử Ca, một nguyên tử C, ba nguyên tử O và tỉ lệ số nguyên tử Ca : C : O là 1 : 1 : 3.
Khối lượng phân tử bằng $40 + 12 + 3 \cdot 16 = 100$ (amu).
Biết công thức hoá học, tính được phần trăm khối lượng của các nguyên tố trong hợp chất:
Bước 1: Tính khối lượng phân tử hợp chất.
Bước 2: Tính phần trăm khối lượng các nguyên tố trong hợp chất:
% khối lượng nguyên tố = $\dfrac{\text{khối lượng nguyên tử} \cdot \text{số nguyên tử của nguyên tố} \cdot 100%}{\text{khối lượng phân tử}}$
Ví dụ: Tính phần trăm khối lượng của các nguyên tố trong phân bón $\mathrm{KNO_3}$.
Khối lượng phân tử $\mathrm{KNO_3}$ bằng: $39 \cdot 1 + 14 \cdot 1 + 16 \cdot 3 = 101$ (amu).
Phần trăm khối lượng các nguyên tố trong $\mathrm{KNO_3}$:
$% \mathrm{K} = \dfrac{39 \cdot 1 \cdot 100%}{101} \approx 38{,}6%; \qquad % \mathrm{N} = \dfrac{14 \cdot 1 \cdot 100%}{101} \approx 13{,}9%;$
$% \mathrm{O} = 100% - 38{,}6% - 13{,}9% = 47{,}5%.$
Copper sulfate ($\mathrm{CuSO_4}$) được dùng làm chất chống xoăn lá cho cây cà chua. Em hãy cho biết số nguyên tử của từng nguyên tố có trong một phân tử copper sulfate và xác định phần trăm khối lượng của các nguyên tố trong hợp chất này.
II – Hoá trị
1. Khái niệm hoá trị
Trong chất cộng hoá trị, hoá trị của nguyên tố được xác định bằng số cặp electron dùng chung của nguyên tử nguyên tố đó với nguyên tử khác.
Ví dụ: Trong phân tử nước, mỗi nguyên tử H có một cặp electron dùng chung với nguyên tử O nên H có hoá trị I; nguyên tử O có hai cặp electron dùng chung với hai nguyên tử H nên O có hoá trị II.
Hoá trị là con số biểu thị khả năng liên kết của nguyên tử nguyên tố này với nguyên tử nguyên tố khác.

? Sơ đồ sau mô tả sự hình thành liên kết cộng hoá trị trong phân tử HCl: Cặp electron dùng chung Xác định hoá trị của chlorine trong hợp chất trên. 2. Quy tắc h

Hoá trị của nhóm nguyên tử được xác định tương tự như cách xác định hoá trị của nguyên tố. Ví dụ: Trong phân tử sulfuric acid (H₂SO₄), nhóm (SO₄) liên kết với 2

$Theo quy tắc hoá trị: $x \cdot \mathrm{IV} = y \cdot \mathrm{II}$. Chuyển biểu thức này thành tỉ lệ: $\dfrac{x}{y} = \dfrac{\mathrm{II}}{\mathrm{IV}} = \dfrac{1$

Theo quy tắc hoá trị: $x \cdot \mathrm{IV} = y \cdot \mathrm{II}$.
Chuyển biểu thức này thành tỉ lệ: $\dfrac{x}{y} = \dfrac{\mathrm{II}}{\mathrm{IV}} = \dfrac{1}{2}$.
Thường thì tỉ lệ số nguyên tử trong phân tử là những số nguyên đơn giản nhất, vì vậy lấy: $x = 1$ và $y = 2$.
Công thức hoá học của hợp chất: $\mathrm{SO}_2$.
2. Lập công thức hoá học của hợp chất theo phần trăm các nguyên tố
Ví dụ: Lập công thức hoá học của hợp chất tạo bởi carbon và hydrogen, biết phần trăm khối lượng của C, H lần lượt là 75%, 25% và khối lượng phân tử của hợp chất là 16 amu.
Bước 1: Viết công thức hợp chất là $\mathrm{C}_x\mathrm{H}_y$.
Bước 2: Khối lượng phân tử của hợp chất là: $12 \cdot x + 1 \cdot y = 16$.
Bước 3: Lập biểu thức tính phần trăm khối lượng của C, H để tìm x và y:
$% \mathrm{C} = \dfrac{12 \cdot x \cdot 100%}{16} = 75%; \qquad % \mathrm{H} = \dfrac{1 \cdot y \cdot 100%}{16} = 25%.$
$\Rightarrow x = 1; y = 4.$
Vậy công thức của hợp chất là $\mathrm{CH}_4$.
Khí carbon dioxide luôn có thành phần như sau: cứ 1 phần khối lượng carbon có tương ứng 2,667 phần khối lượng oxygen. Hãy lập công thức hoá học của khí carbon dioxide, biết khối lượng phân tử của nó là 44 amu.
Hãy lập công thức phân tử của khí hydrogen sulfide, biết lưu huỳnh trong hợp chất này có hoá trị II. Tính thành phần phần trăm về khối lượng của lưu huỳnh và của hydrogen trong hợp chất đó.
EM ĐÃ HỌC
Công thức hoá học gồm kí hiệu hoá học của một nguyên tố (đơn chất) hay hai, ba,... nguyên tố (hợp chất) và chỉ số ở chân bên phải mỗi kí hiệu.
Công thức hoá học cho biết: thành phần các nguyên tố hoá học tạo nên chất; số nguyên tử hay tỉ lệ số nguyên tử của các nguyên tố trong phân tử; khối lượng phân tử của chất.
Nguyên tố H có hoá trị I. Nguyên tố O có hoá trị II. Hoá trị của nguyên tố khác được xác định từ hoá trị của H hoặc của O.
EM CÓ THỂ
Xác định được phần trăm khối lượng các nguyên tố hoá học có trong các chất dựa vào công thức phân tử trên nhãn mác sản phẩm như phân bón, thức ăn, đồ uống...

Chương III TỐC ĐỘ Bài 8. Tốc độ chuyển động MỤC TIÊU: Nêu được ý nghĩa vật lí của tốc độ, xác định được tốc độ qua quãng đường vật đi được trong khoảng thời gia

$Thương số $\dfrac{s}{t}$ đặc trưng cho sự nhanh, chậm của chuyển động được gọi là tốc độ chuyển động, gọi tắt là tốc độ. Bạn A chạy 120 m hết 35 s. Bạn B chạy 1$

III – Bài tập vận dụng công thức tính tốc độ Bài tập ví dụ: Một bạn đi từ nhà đến trường bằng xe đạp với tốc độ không đổi, xuất phát từ nhà lúc 6 h 45 min, đến

a) Vận động viên Usain Bolt người Jamaica b) Con báo Gê-pa c) Vết nứt ở đáy đại dương d) Con ốc sên Hình 8.1 Một số ví dụ về chuyển động nhanh, chậm EM ĐÃ HỌC Đ

Bài 9. Đo tốc độ
MỤC TIÊU:
Mô tả được sơ lược cách đo tốc độ bằng đồng hồ bấm giây và cổng quang điện trong dụng cụ thực hành ở nhà trường; thiết bị "bắn tốc độ" trong kiểm tra tốc độ các phương tiện giao thông.
Theo em để xác định tốc độ chuyển động người ta phải đo những đại lượng nào và dùng những dụng cụ nào để đo? Tại sao?
I – Đo tốc độ dùng đồng hồ bấm giây
1. Dụng cụ đo
Ngoài đồng hồ bấm giây dùng để đo thời gian chuyển động t, người ta còn phải dùng các loại thước khác nhau để đo độ dài của quãng đường đi được s. Cách sử dụng các dụng cụ đo độ dài và đo thời gian này đã được học trong môn Khoa học tự nhiên ở lớp 6.
Dụng cụ dùng để đo tốc độ của các phương tiện giao thông như ô tô, xe máy,... gọi là tốc kế (Hình 9.1).
Hình 9.1 Tốc kế trên ô tô
2. Cách đo
Có hai cách đo:
Cách 1: Chọn quãng đường s trước, đo thời gian t sau.
Cách 2: Chọn thời gian t trước, đo quãng đường s sau.
Trong phòng thực hành thường chọn cách 1.
Để đo tốc độ dùng đồng hồ bấm giây trong phòng thực hành cần thực hiện các bước sau đây:
Dùng thước đo độ dài của quãng đường s. Xác định vạch xuất phát và vạch đích.
Dùng đồng hồ bấm giây đo thời gian t từ khi vật bắt đầu chuyển động từ vạch xuất phát cho đến khi tới vạch đích.
Thông thường thực hiện các phép đo 3 lần để lấy giá trị trung bình.
Lập bảng ghi kết quả đo, tính trung bình quãng đường và thời gian trong 3 lần đo, sau đó tính tốc độ.
Dùng công thức $v = \frac{s}{t}$ tính tốc độ.
Nhận xét kết quả đo.
Hãy mô tả cách tiến hành kiểm tra chạy cự li ngắn 60 m của các em trong môn Giáo dục thể chất. Cách tiến hành này có gì giống và khác với cách đo tốc độ ở trên?

3. Ví dụ Đo tốc độ của một ô tô đồ chơi chạy trên một mặt dốc. Dụng cụ: Một ô tô đồ chơi nhỏ, không có động cơ; một tấm gỗ phẳng, dài khoảng 80 cm; thước dài, b

2. Cách đo Hãy dựa vào Hình 9.3 để mô tả sơ lược cách đo tốc độ dùng cổng quang điện và đồng hồ đo thời gian hiện số khi viên bi chuyển động từ cổng quang điện

Camera dùng để ghi và tính thời gian ô tô chạy qua hai vạch mốc
Vạch mốc 1
$s$
Vạch mốc 2
Hình 9.4 Sơ đồ hoạt động của thiết bị bắn tốc độ đơn giản
Camera của thiết bị bắn tốc độ ở Hình 9.4 ghi và tính được thời gian ô tô chạy từ vạch mốc 1 sang vạch mốc 2 cách nhau 5 m là 0,35 s.
a) Hỏi tốc độ của ô tô bằng bao nhiêu?
b) Nếu tốc độ giới hạn của cung đường là 60 km/h thì ô tô này có vượt quá tốc độ giới hạn không?
Đo tốc độ bằng đồng hồ điện tử đeo tay, điện thoại di động
Một số đồng hồ điện tử đeo tay và điện thoại di động có trang bị phần mềm GPS (GPS là tên viết tắt tiếng Anh của “Hệ thống định vị toàn cầu”) có thể xác định vị trí của người sử dụng tại các thời điểm khác nhau dựa vào các tín hiệu do GPS của thiết bị gửi đến các vệ tinh nhân tạo và các tín hiệu phản hồi của các vệ tinh này gửi về thiết bị. Khi người, phương tiện giao thông thiết bị có cài GPS chuyển động thì thiết bị này theo dõi sự thay đổi vị trí của người dùng để xác định quãng đường và thời gian chuyển động của người dùng, từ đó tự động tính tốc độ chuyển động.
EM ĐÃ HỌC
Để đo tốc độ chuyển động, cần đo độ dài và đo thời gian. Để đo thời gian có thể dùng đồng hồ bấm giây hoặc cổng quang điện và đồng hồ đo thời gian hiện số.
Các thiết bị bắn tốc độ được sử dụng để đo tốc độ của các phương tiện giao thông đường bộ.
EM CÓ THỂ
Sử dụng được thước, đồng hồ bấm giây để xác định tốc độ chạy cự li ngắn 60 m của mỗi thành viên trong tổ mình.
Giải thích được sơ lược nguyên tắc làm việc của thiết bị “bắn tốc độ” đơn giản.

Bài 10. Đồ thị quãng đường – thời gian MỤC TIÊU: Vẽ được đồ thị quãng đường – thời gian cho chuyển động thẳng. Từ đồ thị quãng đường – thời gian cho trước, tìm

Sau đây là cách vẽ đồ thị dựa trên các số liệu trong Bảng 10.1: Vẽ hai tia Os và Ot vuông góc với nhau tại O. – Trục thẳng đứng (trục tung) Os được dùng để biểu

II – Sử dụng đồ thị quãng đường – thời gian Từ đồ thị ở Hình 10.2: a) Mô tả lại bằng lời chuyển động của ô tô trong 4 h đầu. b) Xác định tốc độ của ô tô trong 3

Bài 11. Thảo luận về ảnh hưởng của tốc độ trong an toàn giao thông MỤC TIÊU: Dựa vào tranh ảnh (hoặc học liệu điện tử) thảo luận để nêu được ảnh hưởng của tốc đ

2. Một số ví dụ về tư liệu cần sưu tầm a) Một số biển báo giao thông đường bộ TỐC ĐỘ TỐI ĐA CHO PHÉP XE CƠ GIỚI THAM GIA GIAO THÔNG TRÊN ĐƯỜNG BỘ KHÔNG CÓ DẢI P

Hình 11.3 Biển báo khoảng cách trên đường cao tốc Trường hợp điều khiển xe chạy với tốc độ dưới 60 km/h, người lái xe phải chủ động giữ khoảng cách an toàn phù

III – Thảo luận
Để việc thảo luận có kết quả tốt, cần sử dụng các tư liệu đã sưu tầm được và các tư liệu tham khảo trong bài học. Nội dung thảo luận như sau:
Nội dung thảo luận 1: Tại sao phải quy định tốc độ giới hạn đối với các phương tiện giao thông khác nhau, trên những cung đường khác nhau? So sánh tốc độ tối đa của các phương tiện giao thông khác nhau trong bảng và giải thích tại sao có sự khác biệt giữa các tốc độ này (Xem Hình 11.1).
Nội dung thảo luận 2: Giải thích sự khác biệt về tốc độ tối đa khi trời mưa và khi trời không mưa của biển báo tốc độ trên đường cao tốc ở Hình 11.2.
Nội dung thảo luận 3: Tại sao người ta phải quy định khoảng cách an toàn ứng với các tốc độ khác nhau giữa các phương tiện giao thông đường bộ (xem Bảng 11.1). Tìm cách chứng tỏ người điều khiển phương tiện giao thông có tốc độ càng lớn thì càng không có đủ thời gian cũng như khoảng cách để tránh va chạm gây tai nạn.
Nội dung thảo luận 4: Các biển báo khoảng cách trên đường cao tốc dùng để làm gì?
Dùng quy tắc “3 giây” để ước tính khoảng cách an toàn khi xe chạy với tốc độ 68 km/h.
Nội dung thảo luận 5: Để đảm bảo an toàn giao thông thì người tham gia giao thông phải:
– Có ý thức tôn trọng các quy định về an toàn giao thông.
– Có hiểu biết về ảnh hưởng của tốc độ trong an toàn giao thông.
Hãy thảo luận về tầm quan trọng của hai yếu tố trên.
EM ĐÃ HỌC
Cần phải tuân thủ các quy định về tốc độ khi tham gia giao thông để đảm bảo an toàn.
Người tham gia giao thông vừa phải có ý thức thực hiện an toàn giao thông vừa phải có hiểu biết về ảnh hưởng của tốc độ trong an toàn giao thông.
EM CÓ THỂ
Tham gia thảo luận được về ảnh hưởng của tốc độ trong an toàn giao thông.

Bài 12. Sóng âm Bài 12. SÓNG ÂM MỤC TIÊU: Thực hiện thí nghiệm tạo sóng âm (như gảy đàn, gõ vào thanh kim loại,...) để chứng tỏ được sóng âm có thể truyền được

– Khi cho một đầu của lò xo dao động thì dao động này cũng được truyền đi trên lò xo và tạo thành sóng trên lò xo. Dọc theo dây lò xo xuất hiện những đoạn nén v

Tìm thêm ví dụ cho thấy sóng âm truyền từ nguồn âm theo mọi phương ra môi trường xung quanh. IV – Các môi trường truyền âm Môi trường truyền được sóng âm gọi là

Tìm thêm ví dụ về âm truyền trong chất khí, chất rắn và chất lỏng. Hãy trả lời câu hỏi nêu ra ở phần mở đầu của bài học. Hiện tượng mô tả trong Hình 12.8 cho ta

Bài 13. Độ to và độ cao của âm MỤC TIÊU: Từ hình ảnh hoặc đồ thị xác định được biên độ và tần số sóng âm. Nêu được đơn vị của tần số là héc (kí hiệu là Hz). Nêu

Hãy so sánh biên độ của sóng âm trong Hình 13.2b và 13.2c từ đó rút ra mối quan hệ giữa biên độ của sóng âm và biên độ dao động của nguồn âm. Micrô Bộ khuếch đạ

Nếu một dây đàn ghita dao động 880 lần mỗi giây thì tần số của nó là bao nhiêu? Nếu một mặt trống dao động với tần số 100 Hz thì nó thực hiện được bao nhiêu dao

Một con muỗi khi bay vỗ cánh 3 000 lần trong 5 giây và một con ong mật khi bay vỗ cánh 4 950 lần trong 15 giây. a) Tính tần số dao động của cánh muỗi và cánh on

Bài 14. Phản xạ âm, chống ô nhiễm tiếng ồn MỤC TIÊU: Lấy được ví dụ về vật phản xạ âm tốt, vật phản xạ âm kém. Giải thích được một số hiện tượng đơn giản thường

II – Vật phản xạ âm tốt, vật phản xạ âm kém Thí nghiệm Dụng cụ: Hộp làm bằng vật liệu cách âm (1); một tấm gỗ nhẵn, một tấm gỗ sần sùi, một tấm xốp mềm hình chữ

Những âm thanh to, kéo dài có thể có hại đến sức khoẻ và hoạt động bình thường của con người gọi là tiếng ồn. Ở những nơi thường xuyên có tiếng ồn, ta nói môi t

Các biện pháp để giảm ảnh hưởng của tiếng ồn đến sức khoẻ: Hạn chế nguồn gây ra tiếng ồn. Phân tán tiếng ồn trên đường truyền. Ngăn cản bớt sự lan truyền của ti

Bài 15. Năng lượng ánh sáng. Tia sáng, vùng tối ÁNH SÁNG Bài 15. NĂNG LƯỢNG ÁNH SÁNG. TIA SÁNG, VÙNG TỐI MỤC TIÊU: Thực hiện thí nghiệm thu được năng lượng ánh

Khi chưa bật đèn, kim điện kế chỉ số 0, chứng tỏ pin quang điện không phát điện. Khi bật đèn, kim điện kế bị lệch đi, chứng tỏ pin quang điện đã nhận được năng

Quy ước vẽ chùm sáng bằng hai đường thẳng giới hạn chùm sáng, có mũi tên chỉ chiều truyền của ánh sáng (Hình 15.4). Hình 15.4 Biểu diễn các loại chùm sáng a) Ch

III – Vùng tối Trong trò chơi tạo bóng (Hình 15.7), khi dùng bóng đèn dây tóc thì bóng của vật sẽ rõ nét; còn khi dùng bóng đèn ống thì bóng của vật không rõ né

2. Vùng tối do nguồn sáng rộng Làm lại thí nghiệm trên với đèn LED 20 W dùng làm nguồn sáng rộng. a) Hình vẽ mô tả thí nghiệm b) Biểu diễn vùng tối do nguồn sán

Khi Mặt Trời, Mặt Trăng, Trái Đất thẳng hàng như Hình 15.10 thì phía sau Mặt Trăng xuất hiện vùng tối và vùng tối không hoàn toàn. Đứng trên Trái Đất, ở chỗ vùn

Bài 16. Sự phản xạ ánh sáng MỤC TIÊU: Vẽ được hình biểu diễn và nêu được các khái niệm: tia sáng tới, tia sáng phản xạ, pháp tuyến, góc tới, góc phản xạ, mặt ph

$Pháp tuyến (IN) tại I: đường thẳng vuông góc với gương tại I. Mặt phẳng tới: mặt phẳng chứa tia sáng tới và pháp tuyến tại điểm tới. Góc tới ($\widehat{SIN}$ =$

Pháp tuyến (IN) tại I: đường thẳng vuông góc với gương tại I.
Mặt phẳng tới: mặt phẳng chứa tia sáng tới và pháp tuyến tại điểm tới.
Góc tới ($\widehat{SIN}$ = i): góc tạo bởi tia sáng tới và pháp tuyến tại điểm tới.
Góc phản xạ ($\widehat{RIN}$ = i'): góc tạo bởi tia sáng phản xạ và pháp tuyến tại điểm tới.
II – ĐỊNH LUẬT PHẢN XẠ ÁNH SÁNG
1. Thí nghiệm
a) Dụng cụ thí nghiệm
Một gương phẳng (1).
Một bảng chia độ được chia làm hai nửa, nửa bên trái và nửa bên phải đều quay được quanh trục A (2).
Một đèn tạo chùm sáng hẹp (tia sáng) có thể di chuyển được từ góc 0° đến 90° trên bảng chia độ (3).
b) Bố trí thí nghiệm như Hình 16.2
Hình 16.2 Thí nghiệm về hiện tượng phản xạ ánh sáng
c) Tiến hành thí nghiệm
Dùng đèn chiếu tia sáng tới mặt gương phẳng sao cho tia sáng này đi là là trên mặt bảng chia độ. Hãy quan sát thí nghiệm và thực hiện các yêu cầu sau:
Tia sáng phản xạ có xuất hiện trên mặt phẳng tới không?
Quay nửa bên phải của bảng chia độ quanh trục A để nó không thuộc mặt phẳng chứa nửa bên trái. Quan sát xem có còn nhìn thấy tia sáng phản xạ không.
Quay nửa bên phải của bảng chia độ trở lại vị trí ban đầu, rồi thay đổi góc tới để tìm mối quan hệ giữa góc tới và góc phản xạ.
Rút ra kết luận về mặt phẳng chứa tia sáng phản xạ và mối quan hệ giữa góc phản xạ và góc tới.
2. Định luật phản xạ ánh sáng
Tia sáng phản xạ nằm trong mặt phẳng tới;
Góc phản xạ bằng góc tới.
Có thể viết công thức của định luật phản xạ ánh sáng i = i' được không? Tại sao?
Chiếu tia sáng tới dưới góc tới 30° vào gương phẳng đặt thẳng đứng, vẽ hình biểu diễn tia sáng tới và tia sáng phản xạ.
Chiếu một tia sáng vào gương phẳng đặt nằm ngang ta được tia sáng phản xạ vuông góc với tia sáng tới. Em hãy tính góc tới và góc phản xạ. Vẽ hình.

III – PHẢN XẠ VÀ PHẢN XẠ KHUẾCH TÁN Em hãy vẽ các tia sáng phản xạ của các tia sáng tới trong Hình 16.3a và 16.3b. Nhận xét về hướng của các tia sáng phản xạ đã

Thô-mát Ê-đi-xơn (Thomas Edison), khi 10 tuổi đã có sáng kiến dùng nhiều tấm gương tập trung ánh sáng phản xạ của nhiều ngọn đèn dầu để đủ sáng giúp bác sĩ mổ r

Bài 17. Ảnh của vật qua gương phẳng MỤC TIÊU: Vẽ được hình biểu diễn và nêu được tính chất ảnh của vật qua gương phẳng. Dựng được ảnh của một vật qua gương phẳn

2. Thí nghiệm kiểm tra dự đoán a) Dụng cụ thí nghiệm – Một tấm kính mỏng, phẳng để thay cho gương phẳng. – Hai cây nến giống nhau. – Thước đo có ĐCNN tới milimé

III – DỰNG ẢNH CỦA VẬT QUA GƯƠNG PHẲNG 1. Dựng ảnh của một điểm S (nguồn sáng rất nhỏ) Bước 1. Từ S vẽ một chùm sáng được giới hạn bởi hai tia sáng SI₁ và SI₂ t

EM ĐÃ HỌC Ảnh của vật qua gương phẳng là ảnh ảo (không hứng được trên màn chắn). Độ lớn của ảnh bằng độ lớn của vật, khoảng cách từ một điểm của vật đến gương p

Chương VI TỪ Bài 18. Nam châm MỤC TIÊU: Tiến hành thí nghiệm để nêu được: tác dụng của nam châm đến các vật liệu khác nhau; sự định hướng của thanh nam châm (ki

Tiến hành: Thí nghiệm 1: Đưa thanh nam châm thẳng và nam châm hình chữ U lại gần các vật sắt, thép, đồng, nhôm, gỗ (Hình 18.2). a) Hai đầu nam châm hút vật liệu

III – Tương tác giữa hai nam châm Thí nghiệm: Treo thanh nam châm thẳng bằng hai sợi chỉ lên thanh ngang của giá đỡ, để cho thanh nam châm nằm cân bằng. Đưa một

Ứng dụng của nam châm đa dạng, phong phú trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội, từ cuộc sống hằng ngày đến sản xuất công nghiệp, khai thác khoáng sản,...
Một số ứng dụng điển hình và gần gũi: Dùng nam châm để loại bỏ những vật bằng sắt bị lẫn trong thực phẩm như ngũ cốc, đường, bột,... Trong bệnh viện, người ta dùng thiết bị, trong đó có bộ phận là nam châm để lấy những mạt sắt nhỏ li ti ra khỏi mắt bệnh nhân khi không thể dùng panh hoặc kìm.
Các kĩ sư dùng nam châm dạng thanh để tạo ra hệ thống lọc sắt gọi là “lưới nam châm lọc sắt”, có cấu tạo gồm nhiều thanh nam châm ghép lại với nhau trên cùng một vỉ. Khi nguyên liệu chảy qua lưới, lực từ cực mạnh trên các thanh nam châm sẽ giữ các vật có tính chất từ lại, giúp dòng sản phẩm sạch hơn và bảo vệ hệ thống phía sau.
EM ĐÃ HỌC
Nam châm là vật có từ tính (hút được các vật bằng sắt và một số hợp kim của sắt). Vật liệu bị nam châm hút là vật liệu có tính chất từ.
Thanh nam châm được treo vào một sợi dây mảnh hoặc kim nam châm khi đặt cân bằng trên mũi nhọn luôn chỉ hướng bắc – nam. Một cực của nam châm hướng về phía bắc địa lí được gọi là cực Bắc, cực kia hướng về phía nam địa lí được gọi là cực Nam. Để phân biệt 2 cực của nam châm người ta sơn 2 màu khác nhau, màu đỏ là cực Bắc ghi chữ N (viết tắt từ tiếng Anh North), màu xanh là cực Nam ghi chữ S (viết tắt từ tiếng Anh South).
Khi đặt hai nam châm gần nhau, hai từ cực khác tên hút nhau, hai từ cực cùng tên đẩy nhau.
Kim nam châm (nam châm thử) đặt gần nam châm sẽ chịu tác dụng của nam châm làm cho kim nằm theo một hướng xác định.
EM CÓ THỂ
Giải thích được việc dùng khối nam châm có kích thước lớn, sức hút mạnh để dọn rác sắt vụn dưới lòng sông, lòng kênh.

Bài 19. Từ trường MỤC TIÊU: Nêu được vùng không gian bao quanh một nam châm (hoặc dây dẫn mang dòng điện), mà vật liệu có tính chất từ đặt trong nó chịu tác dụn

Bố trí thí nghiệm như Hình 19.1 sao cho lúc công tắc K mở, dây dẫn AB song song với kim nam châm đang đứng yên. Khi đóng mạch điện, kim nam châm lệch khỏi vị tr

Đặt một kim nam châm nhỏ trên một đường sức từ và di chuyển kim nam châm theo đường sức từ đó. Có nhận xét gì về sự định hướng của kim nam châm khi di chuyển tr

IV – Từ trường của Trái Đất Hàng nghìn năm trước, con người đã biết đến từ trường của Trái Đất và phát minh ra la bàn để xác định phương hướng. Hình 19.7 mô phỏ

2. Cách sử dụng la bàn xác định hướng địa lí Các bước tiến hành: – Đặt la bàn cách xa nam châm và các vật liệu có tính chất từ, để tránh tác động của các vật nà

Từ trường Trái Đất ảnh hưởng đến đời sống con người và các sinh vật khác. Có một số hiện tượng trong thiên nhiên mà đến nay người ta chỉ có thể giải thích nguyên nhân là sự ảnh hưởng của từ trường Trái Đất. Chẳng hạn, cá hồi được sinh ra ở vùng nước ngọt. Ít lâu sau, đàn cá hồi con đổ ra biển và bơi đi rất xa để kiếm ăn. Sau thời gian dài sinh sống và trưởng thành giữa biển khơi, chúng lại quay về nơi sinh ra. Cuộc hành trình dài hàng nghìn kilômét, nhưng chúng không hề bị lạc đường. Có loài chim di trú (chim nhạn biển), suốt mùa hè Bắc bán cầu, chúng sống ở Bắc Băng Dương, gần Bắc cực. Sang mùa đông, chúng tránh rét bay đến tận Nam Băng Dương, gần Nam cực (lúc đó là mùa hè Nam bán cầu). Và khi Nam bán cầu sang đông chúng lại bay về Bắc cực. Bay qua mấy lục địa mà loài chim này không lạc đường.
Người ta cho rằng, cơ thể cá hồi và chim di trú có những bộ phận giúp định hướng trong từ trường Trái Đất. Tuy nhiên, cho đến nay vẫn chưa đủ cơ sở khoa học chứng minh cho giả thuyết đó.
EM ĐÃ HỌC
Vùng không gian bao quanh nam châm hoặc dây dẫn mang dòng điện có từ trường.
Nam châm hoặc dòng điện đều có khả năng tác dụng lực từ lên kim nam châm đặt gần nó. Người ta dùng kim nam châm (gọi là nam châm thử) để nhận biết từ trường.
Hình ảnh các đường mạt sắt xung quanh nam châm trên Hình 19.2 được gọi là từ phổ. Từ phổ cho ta một hình ảnh trực quan về từ trường.
Các đường sức từ có chiều xác định. Ở ngoài nam châm chúng có chiều đi ra từ cực Bắc, đi vào cực Nam.
Trái Đất là một nam châm khổng lồ có 2 cực địa từ không trùng với 2 cực địa lí.
Cách sử dụng la bàn để xác định hướng địa lí.
EM CÓ THỂ
Tạo từ phổ của một nam châm nào đó để nghiên cứu từ trường của nó.
Sử dụng kim nam châm thử để phát hiện ở đâu có từ trường và chiều của đường sức từ tại đó.
Sử dụng la bàn để xác định được phương hướng.

Bài 20. Chế tạo nam châm điện đơn giản MỤC TIÊU Chế tạo được nam châm điện đơn giản và làm thay đổi được từ trường của nó bằng thay đổi dòng điện. Hình trên là

II – Chế tạo nam châm điện đơn giản Cách làm: Dùng một đoạn dây đồng quấn xung quanh một ống nhựa, luồn vào trong ống một chiếc đinh sắt dài, nối hai đầu dây vớ

2. Chuông điện Hình 20.4 là sơ đồ cấu tạo của chuông điện: E là nút bấm chuông (công tắc điện); A là nam châm điện; C là cần gõ chuông; D là quả chuông; B là cô

Bài 21. Khái quát về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Bài 21. KHÁI QUÁT VỀ TRAO ĐỔI CHẤT VÀ CHUYỂN HOÁ NĂNG LƯỢNG
MỤC TIÊU:
Phát biểu được khái niệm trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng.
Nêu được vai trò của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng trong cơ thể.
Khi chạy, cơ thể có cảm giác nóng lên, mồ hôi ra nhiều, nhịp thở và nhịp tim tăng lên, có biểu hiện khát nước hơn so với lúc chưa chạy. Những thay đổi này được giải thích như thế nào?
I – Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Sinh vật lấy các chất từ môi trường, biến đổi chúng thành những chất cần thiết cho cơ thể và tạo năng lượng cung cấp cho các hoạt động sống, đồng thời trả lại cho môi trường các chất thải, quá trình đó gọi là trao đổi chất.
Chuyển hoá năng lượng là sự biến đổi của năng lượng từ dạng này sang dạng khác, ví dụ: từ quang năng thành hoá năng; từ hoá năng thành cơ năng, nhiệt năng,...
Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng luôn gắn liền với nhau.
Đọc thông tin trong mục I, phát biểu khái niệm trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng.
II – Vai trò của trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng
Mọi cơ thể sống đều không ngừng trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng với môi trường, khi trao đổi chất dừng lại thì sinh vật sẽ chết. Như vậy, trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng có vai trò đảm bảo cho sinh vật tồn tại.
Trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng giúp cơ thể sinh trưởng, phát triển (Hình 21.1), cảm ứng, vận động và sinh sản (Hình 21.2). Các chất hữu cơ được cơ thể tổng hợp trong quá trình trao đổi chất cung cấp nguyên liệu để xây dựng tế bào và cơ thể, giúp cơ thể lớn lên và sinh sản tạo ra các cơ thể con. Quá trình chuyển hoá năng lượng tạo ra năng lượng dễ sử dụng cung cấp cho các hoạt động sống của cơ thể, trong đó có hoạt động cảm ứng và vận động.

Hình 21.1. Sinh trưởng và phát triển ở cây khoai tây Gà con Trứng Gà trưởng thành Hình 21.2. Sinh trưởng, phát triển và sinh sản ở gà Quan sát sự thay đổi hình

Bài 22. Quang hợp ở thực vật MỤC TIÊU: Nêu được khái niệm, nguyên liệu, sản phẩm của quang hợp. Viết được phương trình quang hợp. Nêu được mối quan hệ giữa trao

Mối quan hệ giữa trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng trong quang hợp Trong quá trình quang hợp, trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng diễn ra đồng thời. Nướ

Đọc thông tin trên và quan sát Hình 22.3 rồi hoàn thành nội dung theo mẫu Bảng 22.2.
Bảng 22.2
Bộ phận, Đặc điểm, Vai trò trong quang hợp
Phiến lá, ?, ?
Lục lạp, ?, ?
Gân lá, ?, ?
Khí khổng, ?, ?
Ở các loài cây có lá biến đổi như xương rồng, cành giao,... bộ phận nào trên cây sẽ thực hiện quá trình quang hợp?
Mật độ khí khổng của lá rất lớn, cứ 1 cm² diện tích mặt lá có khoảng 30 000 khí khổng. Số lượng khí khổng ở mặt trên và mặt dưới của lá khác nhau tuỳ theo loài thực vật. Đa số các loài thực vật có số lượng khí khổng ở mặt trên của lá ít hơn mặt dưới. Nhiều loài thực vật thuỷ sinh (sen, súng,...), mặt trên của lá lại có số lượng khí khổng nhiều hơn mặt dưới. Một số loài thực vật khác (ngô, lúa mì,...) có số lượng khí khổng tương đối đồng đều giữa hai mặt lá.
EM ĐÃ HỌC
Quang hợp là quá trình lá cây sử dụng nước và khí carbon dioxide nhờ năng lượng ánh sáng đã được diệp lục hấp thụ để tổng hợp chất hữu cơ và giải phóng oxygen.
Trong quá trình quang hợp, trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng luôn diễn ra đồng thời, nước và carbon dioxide được lấy từ môi trường ngoài để tổng hợp chất hữu cơ và giải phóng khí oxygen, trong quá trình đó quang năng được chuyển hoá thành hoá năng.
Lá cây là cơ quan chủ yếu thực hiện chức năng quang hợp. Bên trong lá có nhiều lục lạp chứa diệp lục, có khả năng hấp thụ và chuyển hoá năng lượng ánh sáng.
Phương trình tổng quát của quá trình quang hợp:
$$\text{Nước} + \text{Carbon dioxide} \xrightarrow[\text{Diệp lục}]{\text{Ánh sáng}} \text{Glucose} + \text{Oxygen}$$
EM CÓ THỂ
Giải thích được vì sao nhiều loại cây trồng trong nhà vẫn có thể sống được bình thường dù không có ánh nắng mặt trời. Giải thích được ý nghĩa của việc để cây xanh trong phòng khách.
Vận dụng được những hiểu biết về vai trò của lá cây đối với quang hợp để có biện pháp chăm sóc và bảo vệ lá cây nói riêng và cây trồng nói chung.

Bài 23. Một số yếu tố ảnh hưởng đến quang hợp MỤC TIÊU: Vận dụng hiểu biết về quang hợp để giải thích được ý nghĩa thực tiễn của việc trồng và bảo vệ cây xanh.

2. Nước Nước có ảnh hưởng kép tới quá trình quang hợp vì nước vừa là nguyên liệu của quang hợp, vừa là yếu tố tham gia vào việc đóng, mở khí khổng, liên quan đế

Nhiệt độ thấp nhất mà cây có thể quang hợp khác nhau ở các loài. Ví dụ: nhiệt độ thấp nhất của cây ở vùng ôn đới có thể quang hợp là −5 °C, trong khi cây ở vùng nhiệt đới có thể quang hợp ở nhiệt độ thấp nhất là 4 °C.
Đọc thông tin trong mục I, thảo luận nhóm và hoàn thành theo mẫu Bảng 23.1.
Bảng 23.1
Yếu tố, Ảnh hưởng đến quang hợp
Ánh sáng, ?
Nước, ?
Khí carbon dioxide, ?
Nhiệt độ, ?
Giải thích vì sao nên trồng cây đúng thời vụ và đảm bảo mật độ phù hợp.
Ở những khu công nghiệp hay nơi có nhiều nhà máy, nồng độ khí carbon dioxide thường tăng cao. Quang hợp của cây trồng tại đó bị ảnh hưởng như thế nào?
Vào những ngày nắng nóng hoặc trời rét đậm, người làm vườn thường che nắng hoặc chống rét (ủ ấm gốc) cho cây. Em hãy giải thích ý nghĩa của việc làm đó.
II – Vận dụng những hiểu biết về quang hợp trong việc trồng và bảo vệ cây xanh
Quang hợp ở cây xanh mang lại rất nhiều lợi ích cho môi trường tự nhiên và đời sống của con người như cung cấp chất hữu cơ cho mọi sinh vật; cân bằng, điều hoà không khí,… Chính vì vậy, việc trồng, chăm sóc và bảo vệ cây xanh là rất quan trọng, cần được thực hiện thường xuyên và tuyên truyền rộng rãi tới mọi người.
Bên cạnh việc bảo vệ cây xanh, đặc biệt là bảo vệ bộ lá - "bộ máy quang hợp" của cây xanh, cần điều chỉnh hợp lí các yếu tố ảnh hưởng đến quá trình quang hợp của cây thông qua chế độ chiếu sáng, tưới nước, bón phân,… giúp cây quang hợp tốt, sinh trưởng nhanh, cho năng suất cao.
Trình bày biện pháp bảo vệ cây xanh trong trường học của em.
Tại sao ở các thành phố hoặc nơi đông dân cư sinh sống lại cần trồng nhiều cây xanh?

“Khu rừng thẳng đứng” lọc không khí Kiến trúc sư người Italia là Stê-pha-nô Bo-e-ri (Stefano Boeri) đã tạo ra toà tháp rừng thẳng đứng đầu tiên mang tên Bosco V

Bài 25. Hô hấp tế bào MỤC TIÊU: Mô tả được một cách tổng quát quá trình hô hấp tế bào (ở thực vật và ở động vật): Nêu được khái niệm. Viết được phương trình hô

II – Mối quan hệ giữa tổng hợp và phân giải chất hữu cơ ở tế bào
Quá trình tổng hợp chất hữu cơ đã tạo ra nguyên liệu cho hô hấp. Hô hấp là quá trình phân giải chất hữu cơ như glucose tạo thành nước, carbon dioxide và năng lượng. Do đó có thể coi tổng hợp và phân giải chất hữu cơ là hai quá trình có biểu hiện trái ngược nhau nhưng phụ thuộc lẫn nhau.
Đọc thông tin trong mục II, sử dụng các từ: Glucose, Carbon dioxide, ATP, Nước, Oxygen thay thế cho các dấu (?) trong các phương trình dưới đây:
$$
(?) + (?) \xrightarrow{\text{Phân giải}} (?) + (?) + (?)
$$
$$
(?) + (?) \xrightarrow[\text{Năng lượng}]{\text{Tổng hợp}} (?) + (?)
$$
Tại sao nói tổng hợp và phân giải chất hữu cơ có biểu hiện trái ngược nhau nhưng phụ thuộc lẫn nhau?
Hô hấp tế bào khác với quá trình đốt cháy nhiên liệu như thế nào?
Quá trình đốt cháy nhiên liệu và hô hấp tế bào đều sử dụng khí oxygen, thải ra khí carbon dioxide và sản sinh ra năng lượng. Tuy nhiên, việc đốt cháy nhiên liệu chỉ giải phóng ra năng lượng dưới dạng nhiệt năng một cách ồ ạt, với hiệu suất thấp (thường nhỏ hơn 25%); còn trong hô hấp tế bào, năng lượng được giải phóng từ từ qua từng giai đoạn hô hấp và phần lớn được tích luỹ dưới dạng hoá năng để sử dụng để tế bào có thể dùng cho các hoạt động sống, hiệu suất sinh năng lượng cao hơn (khoảng 40%). Chỉ một phần nhỏ năng lượng được giải phóng trong hô hấp dưới dạng nhiệt năng giúp duy trì thân nhiệt hoặc bị thất thoát ra môi trường. Như vậy, nhờ cách thức chuyển hoá năng lượng trong hô hấp mà tế bào thu được nhiều năng lượng hơn, đảm bảo cho tế bào có đủ năng lượng cung cấp cho các hoạt động sống.
EM ĐÃ HỌC
Hô hấp tế bào là quá trình phân giải các chất hữu cơ tạo thành nước và carbon dioxide, đồng thời giải phóng ra năng lượng.
Phương trình hô hấp:
Glucose + Oxygen $\rightarrow$ Carbon dioxide + Nước + Năng lượng (ATP)
Quá trình tổng hợp và phân giải chất hữu cơ có biểu hiện trái ngược nhau nhưng phụ thuộc lẫn nhau.
EM CÓ THỂ
Giải thích được vai trò của khí oxygen và khí carbon dioxide đối với cơ thể sống.

Bài 26. Một số yếu tố ảnh hưởng đến hô hấp tế bào
MỤC TIÊU:
Nêu được một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào.
Vận dụng hiểu biết về hô hấp tế bào để giải thích một số hiện tượng trong thực tiễn.
Tại sao rau, quả cất giữ trong tủ lạnh đúng cách lại lâu hỏng hơn so với rau, quả để ngoài không khí? Tại sao muốn cất giữ các loại hạt được lâu lại phải phơi khô mà không để ẩm?
I – Một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến hô hấp tế bào
1. Nước
Trong tế bào, nước là dung môi và môi trường cho các phản ứng hô hấp xảy ra, chính vì vậy, nước là yếu tố liên quan trực tiếp đến hô hấp của tế bào.
Tiến hành thí nghiệm đo cường độ hô hấp của một loại hạt ở các hàm lượng nước khác nhau, kết quả thu được như trong Bảng 26.1.
Bảng 26.1. Cường độ hô hấp của hạt lúa và lúa mì ở các hàm lượng nước khác nhau*
Thí nghiệm, Hàm lượng nước trong hạt, Cường độ hô hấp
Thí nghiệm 1, 11% đến 12%, $1{,}5$ mg CO$_2$/1 kg hạt/giờ
Thí nghiệm 2, 14% đến 15%, Tăng lên 4 đến 5 lần
Thí nghiệm 3, 30% đến 35%, Tăng lên hàng nghìn lần
Từ kết quả thí nghiệm trong bảng trên, em hãy nhận xét về mối liên quan giữa hàm lượng nước và cường độ hô hấp của hạt.
2. Nồng độ khí oxygen
Oxygen là nguyên liệu của hô hấp tế bào nên có ảnh hưởng trực tiếp đến hô hấp. Ở thực vật, nếu nồng độ khí oxygen ngoài môi trường giảm xuống dưới 5% thì cường độ hô hấp giảm.
Vì sao trong trồng trọt, người ta thường làm đất tơi xốp trước khi gieo trồng và tháo nước khi cây bị ngập úng?
*Nguồn: Giáo trình Sinh lí học thực vật – Hoàng Minh Tấn (CB) – NXBĐHSP

Nồng độ khí carbon dioxide
Nồng độ khí $CO_2$ ngoài môi trường từ 3% đến 5% đã gây ức chế hô hấp. Ở người và động vật, khi nồng độ khí $CO_2$ trong máu cao sẽ dẫn đến tình trạng $CO_2$ cạnh tranh với $O_2$ để liên kết với các tế bào hồng cầu, cơ thể bị thiếu khí $O_2$ ảnh hưởng đến quá trình hô hấp, gây nguy hiểm đến tính mạng.
❓ Vì sao không nên để nhiều hoa hoặc cây xanh trong phòng ngủ kín?
Nhiệt độ
Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp đều ảnh hưởng đến hô hấp tế bào. Ví dụ: Ở người, khi nhiệt độ cơ thể trên 40°C, hô hấp tế bào gặp khó khăn.
II – Vận dụng hiểu biết về hô hấp tế bào vào thực tiễn
Hô hấp tế bào và vấn đề bảo quản nông sản
Hô hấp tế bào là quá trình phân giải các chất hữu cơ. Do đó, hô hấp diễn ra càng mạnh thì lượng chất hữu cơ và chất dinh dưỡng trong nông sản (rau, củ, quả, hạt,…) tiêu hao càng nhiều, gây giảm sút khối lượng và chất lượng nông sản. Tuy nhiên, nếu ngừng hô hấp thì các tế bào sẽ chết dẫn đến nông sản cũng bị hỏng. Vì vậy, để bảo quản nông sản, cần đưa cường độ hô hấp ở nông sản về mức tối thiểu bằng cách điều chỉnh các yếu tố môi trường như nước, nhiệt độ, nồng độ khí carbon dioxide.
❓ Theo em, cần điều chỉnh các yếu tố môi trường như nước, nhiệt độ, nồng độ khí carbon dioxide như thế nào để có thể bảo quản được nông sản? Giải thích.
Các biện pháp bảo quản nông sản sau thu hoạch
Tuỳ từng loại nông sản mà có biện pháp bảo quản khác nhau.
❓ Kể tên một số biện pháp bảo quản nông sản mà em biết.
a) Bảo quản khô
Biện pháp bảo quản khô thường sử dụng để bảo quản các loại hạt. Các hạt cần được phơi hoặc sấy khô đến khi độ ẩm của hạt còn khoảng 13% đến 16% tuỳ từng loại hạt (Hình 26.1).
Hình 26.1 Phơi khô để bảo quản hạt lúa

b) Bảo quản lạnh
Đây là biện pháp bảo quản nông sản ở điều kiện nhiệt độ thấp trong tủ lạnh hoặc kho lạnh. Phần lớn các loại thực phẩm như rau, quả tươi được bảo quản theo cách này (Hình 26.2). Thực phẩm được giữ trong các kho lạnh, tủ lạnh ở các ngăn có nhiệt độ khác nhau. Mỗi loại rau, quả có một nhiệt độ bảo quản thích hợp, ví dụ: bảo quản củ khoai tây ở 4 °C, rau cải bắp ở 1 °C, quả cam ở 6 °C.
Hình 26.2 Biện pháp bảo quản lạnh
c) Bảo quản trong điều kiện nồng độ khí carbon dioxide cao
Đây là biện pháp bảo quản hiện đại và cho hiệu quả cao. Biện pháp này thường sử dụng trong các kho kín, quy mô lớn, có nồng độ khí CO$_2$ cao để bảo quản các loại nông sản.
Thảo luận nhóm và hoàn thành các yêu cầu sau:
Khi vào phòng kín có nồng độ carbon dioxide cao, em cần lưu ý điều gì?
Theo em, có nên bảo quản rau, quả tươi ở nhiệt độ bằng hoặc thấp hơn 0 °C để kéo dài thời gian bảo quản hay không? Giải thích.
Cho một số loại nông sản sau: hạt lúa, quả cà chua, rau muống, củ hành tây, hạt đỗ, bắp ngô tươi, hạt lạc, quả dưa chuột, rau cải bắp, củ khoai tây, quả cam. Hãy lựa chọn biện pháp bảo quản phù hợp cho từng loại nông sản và giải thích.
Một số nghiên cứu đã cho rằng: Gạo được bảo quản trong điều kiện nồng độ khí CO$_2$ cao sau 18 tháng có tỉ lệ protein giảm chỉ bằng một nửa so với gạo bảo quản bằng biện pháp khô trong 3 tháng; tỉ lệ mất các chất dinh dưỡng khác cũng thấp hơn so với gạo bảo quản bằng biện pháp thông thường, cụ thể: carbohydrate giảm khoảng 2/3, lipid giảm khoảng 2/3, vitamin B$_2$ và độ chua giảm khoảng 1/3. Điều đó cho thấy gạo được bảo quản trong điều kiện nồng độ khí CO$_2$ cao có thể giữ được chất lượng tốt hơn so với gạo được bảo quản khô.
EM ĐÃ HỌC
Nước, nồng độ khí oxygen, khí carbon dioxide và nhiệt độ là một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng tới hô hấp tế bào.
Vận dụng những hiểu biết về hô hấp tế bào vào thực tiễn sản xuất (cày, bừa, xới xáo,... làm tăng nồng độ khí O$_2$ trong đất, tạo điều kiện cho rễ cây hô hấp) và bảo quản nông sản sau thu hoạch bằng các biện pháp phơi/sấy khô, giữ lạnh hay bảo quản trong điều kiện nồng độ khí CO$_2$ cao.
EM CÓ THỂ
Lựa chọn được biện pháp bảo quản phù hợp đối với các loại hạt, rau, củ, quả.

Thực hành: Hô hấp ở thực vật MỤC TIÊU: Tiến hành được thí nghiệm về hô hấp tế bào ở thực vật thông qua sự nảy mầm của hạt. I – Chuẩn bị 1. Thiết bị, dụng cụ Tủ

Bước 2: Tiến hành thí nghiệm.
Sử dụng 2 chuông thuỷ tinh (có dán nhãn chuông A và B).
Đặt đĩa có hạt nảy mầm cùng cốc nước vôi trong vào trong chuông A (có dán nhãn cốc A). Đặt cốc nước vôi trong (có dán nhãn cốc B) vào trong chuông B và để trong điều kiện ánh sáng phòng thí nghiệm (Hình 27.3).
Hình 27.3 Bố trí thí nghiệm
Bước 3: Quan sát hiện tượng, kết quả thí nghiệm.
Sau 1 giờ, mở 2 chuông ra và quan sát hiện tượng trên bề mặt 2 cốc nước vôi trong. Ghi lại kết quả thí nghiệm.
III – KẾT QUẢ
Hoàn thành bảng ghi kết quả thí nghiệm theo mẫu bên.
Bảng 27.1
Thí nghiệm, Hiện tượng/Kết quả
Chuông A, ?
Chuông B, ?
Giải thích kết quả thí nghiệm và rút ra kết luận từ thí nghiệm trong bài.
Trả lời các câu hỏi sau:
Trong bước chuẩn bị hạt nảy mầm:
Mục đích của việc ngâm hạt trong nước là gì?
Lót bông hoặc giấy đã thấm nước rồi đặt trong đĩa Petri có tác dụng gì?
Tại sao sau khi hạt được ngâm nước lại để trong tủ ấm nhiệt độ khoảng từ $30,^{\circ}\mathrm{C}$ đến $35,^{\circ}\mathrm{C}$ hoặc điều kiện nhiệt độ phòng?
Tại sao hạt giống để lâu sau khi thu hoạch thì sức nảy mầm giảm?
Vào kì nghỉ hè, Lan thường được mẹ hướng dẫn làm giá đỗ từ hạt đậu xanh để có thêm nguồn rau sạch, các bước Lan được hướng dẫn như sau:
Bước 1: Lọc bỏ những hạt lép, mọt hoặc bị vỡ.
Bước 2: Để hạt đậu trong rổ (rá) và chà xát.
Bước 3: Ngâm hạt đậu trong nước ấm ($40,^{\circ}\mathrm{C}$ đến $45,^{\circ}\mathrm{C}$) khoảng 2 đến 3 giờ.
Bước 4: Cho hạt vào dụng cụ làm giá, để trong chỗ tối và cho hạt đậu "uống nước" mỗi ngày 2 lần.
Dựa trên những hiểu biết của mình, em hãy giải thích ý nghĩa của các bước làm trên.

Bài 28. Trao đổi khí ở sinh vật MỤC TIÊU: Sử dụng hình ảnh để mô tả được quá trình trao đổi khí qua tế bào khí khổng ở lá. Dựa vào hình vẽ, mô tả được cấu tạo k

II – Trao đổi khí ở thực vật 1. Cấu tạo của khí khổng Thực vật trao đổi khí với môi trường chủ yếu qua khí khổng (ở lá cây). Mỗi khí khổng gồm hai tế bào hình h

O₂ — CO₂ a) Trao đổi khí qua da ở giun đất b) Trao đổi khí qua hệ thống ống khí ở châu chấu c) Trao đổi khí qua mang ở cá d) Trao đổi khí qua phổi ở mèo Hình 28

Thảo luận nhóm, trả lời các câu hỏi và yêu cầu sau:
Quan sát Hình 28.2, cho biết tên cơ quan trao đổi khí ở giun đất, cá, châu chấu và mèo.
Quan sát Hình 28.3, mô tả đường đi của khí qua cơ quan trao đổi khí ở động vật.
Quan sát Hình 28.4, mô tả đường đi của khí $O_2$ và $CO_2$ qua các cơ quan của hệ hô hấp ở người.
Điều gì sẽ xảy ra nếu đường dẫn khí bị tắc nghẽn? Nêu những việc làm có lợi cho quá trình trao đổi khí ở người.
Vào ban đêm, đa số các loài cây chỉ hấp thụ khí $O_2$ và thải ra khí $CO_2$ qua quá trình hô hấp. Tuy nhiên, một số loài cây có khả năng sinh ra khí $O_2$ và hấp thụ khí $CO_2$ vào ban đêm như cây lưỡi hổ, cây nha đam, cây phú quý, cây oải hương,... Trong đó, cây lưỡi hổ, ngoài khả năng hấp thụ $CO_2$ và tạo ra khí $O_2$ vào ban đêm còn có thể hấp thụ nhiều loại khí độc như formaldehyde, nitrogen, khói thuốc lá,... Do đó, có thể trồng cây lưỡi hổ trong nhà, vừa có tác dụng trang trí, vừa giúp không khí trong sạch hơn.
Trong thực tế, một số gia đình có thói quen sưởi ấm bằng than vào mùa đông hoặc ủ bếp than tổ ong trong nhà phục vụ cho việc đun nấu. Việc làm đó dẫn đến nguy cơ con người bị ngạt khí do khí than chứa nhiều $CO_2$ và $CO$, có thể gây nguy hiểm đến tính mạng. Vì vậy, không nên sưởi ấm bằng cách đốt than, củi trong phòng kín; luôn giữ môi trường sống thông thoáng; trồng nhiều cây xanh để có không khí trong lành, giúp chúng ta có hệ hô hấp khoẻ mạnh.
EM ĐÃ HỌC
Trao đổi khí là quá trình sinh vật lấy $O_2$ hoặc $CO_2$ từ môi trường vào cơ thể, đồng thời thải ra môi trường khí $CO_2$ hoặc $O_2$.
Thực vật trao đổi khí với môi trường chủ yếu thông qua khí khổng ở lá, được thực hiện trong quang hợp và hô hấp. Các chất khí khuếch tán vào và ra khỏi lá khi khí khổng mở.
Ở người, khi hít vào, không khí đi qua đường dẫn khí vào đến phổi sẽ cung cấp $O_2$ cho các tế bào; khí $CO_2$ từ tế bào được máu chuyển tới phổi để thải ra ngoài môi trường qua động tác thở ra.
EM CÓ THỂ
Tạo điều kiện cho quá trình trao đổi khí ở thực vật diễn ra thuận lợi bằng cách tưới nước, chiếu sáng, lau bụi cho lá.
Thực hiện được một số biện pháp bảo vệ, chăm sóc cơ quan hô hấp của bản thân.

Bài 29. Vai trò của nước và chất dinh dưỡng đối với sinh vật MỤC TIÊU: Dựa vào sơ đồ (hoặc mô hình), nêu được thành phần hoá học, cấu trúc và tính chất của nước

II – Vai trò của nước đối với sinh vật Nước là thành phần chủ yếu tham gia cấu tạo nên tế bào và cơ thể sinh vật. Ở người, nước chiếm khoảng 70% khối lượng cơ t

a) Dung dịch chứa đủ các chất dinh dưỡng b) Dung dịch thiếu potassium (K) Hình 29.4 Thí nghiệm trồng cây trong dung dịch thủy canh 1. Vai trò của chất dinh dưỡn

2. Vai trò của chất dinh dưỡng đối với động vật Thức ăn của động vật chứa các loại chất dinh dưỡng cần cho cơ thể, trong đó những chất dinh dưỡng động vật cần v

Nitrogen là một trong những nguyên tố cần thiết cho sự sinh trưởng và phát triển của thực vật. Không khí chứa đầy nitrogen nhưng thực vật không thể hấp thụ được

Bài 30. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật
MỤC TIÊU:
Dựa vào sơ đồ đơn giản mô tả được con đường hấp thụ, vận chuyển nước và chất khoáng từ môi trường ngoài vào miền lông hút, vào rễ, lên thân và lá cây.
Dựa vào sơ đồ, hình ảnh phân biệt được sự vận chuyển các chất trong mạch gỗ từ rễ lên lá cây và từ lá xuống các cơ quan trong mạch rây.
Nêu được vai trò của thoát hơi nước ở lá và hoạt động đóng, mở khí khổng.
Nêu được một số yếu tố ảnh hưởng đến sự trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật.
Vận dụng được những hiểu biết về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng ở thực vật vào thực tiễn (ví dụ: giải thích việc tưới nước và bón phân hợp lí cho cây).
Cây xanh không có một “trái tim” để bơm máu đi nuôi cơ thể như ở hầu hết động vật, vậy các chất cần thiết cho cơ thể (nước, chất khoáng và chất hữu cơ) được vận chuyển như thế nào trong cây?
I – Sự hấp thụ nước và chất khoáng từ môi trường ngoài vào rễ
Ở đa số thực vật, sự hấp thụ nước và chất khoáng của cây diễn ra ở các tế bào lông hút (là tế bào biểu bì rễ biến dạng). Nước và chất khoáng hoà tan trong đất được hấp thụ vào rễ rồi tiếp tục được vận chuyển theo mạch gỗ lên các bộ phận khác của cây (dòng đi lên). Sự phát triển của bộ rễ có ảnh hưởng lớn tới quá trình hấp thụ nước và chất khoáng.
Mạch gỗ
Tế bào vỏ rễ
Nước và chất khoáng
Lông hút
Hình 30.1 Con đường hấp thụ nước và chất khoáng từ đất vào mạch gỗ của rễ
Quan sát Hình 30.1, mô tả con đường nước và chất khoáng từ đất đi vào mạch gỗ của cây.

II – Sự vận chuyển các chất trong cây Nước và chất khoáng hoà tan từ môi trường ngoài được hấp thụ vào rễ, tiếp tục vận chuyển lên thân và lá cây theo mạch gỗ.

Khí khổng mở rộng trong quá trình thoát hơi nước tạo điều kiện cho khí CO₂ đi vào bên trong tế bào lá, cung cấp nguyên liệu cho quá trình quang hợp và giải phóng O₂ ra ngoài không khí (Hình 30.4).
Ngoài ra, hơi nước thoát ra ngoài mang theo một lượng nhiệt nhất định giúp hạ nhiệt độ của lá cây, bảo vệ lá vào những ngày nắng nóng, đảm bảo cho các quá trình sinh lí diễn ra bình thường.
Thoát hơi nước có vai trò gì đối với thực vật và đối với môi trường?
Tại sao vào những ngày hè nắng nóng, khi đứng dưới bóng cây, chúng ta có cảm giác mát mẻ, dễ chịu?
Hình 30.4 Khí khổng mở giúp hơi nước, O₂ được giải phóng ra ngoài không khí và CO₂ khuếch tán vào tế bào lá
IV – Một số yếu tố chủ yếu ảnh hưởng đến trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật
Hình 30.5 Đất đỏ bazan
Các đặc điểm của đất như độ ẩm, hàm lượng khí O₂ trong đất,... có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hấp thụ nước và chất dinh dưỡng ở rễ cây. Đất tơi xốp, thoáng khí sẽ làm tăng khả năng hấp thụ nước của cây. Ví dụ: Đất đỏ bazan (Hình 30.5) có tầng đất dày, tơi xốp, nhiều chất dinh dưỡng, thuận lợi cho quá trình hút nước và chất dinh dưỡng của cây trồng. Cây chỉ hút được các chất khoáng khi chúng được hoà tan trong nước, vì vậy, cần đảm bảo độ ẩm cho đất để nâng cao khả năng hấp thụ chất dinh dưỡng của cây.
Sự trao đổi nước và chất dinh dưỡng của thực vật còn phụ thuộc vào các yếu tố khác như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm không khí,... Ánh sáng chủ yếu ảnh hưởng đến quá trình thoát hơi nước ở lá với vai trò là tác nhân gây mở khí khổng. Nhiệt độ ảnh hưởng đến cả sự hấp thụ nước ở rễ, vận chuyển nước trong thân và thoát hơi nước ở lá. Độ ẩm không khí liên quan chặt chẽ đến quá trình thoát hơi nước ở lá, độ ẩm không khí càng thấp thì thoát hơi nước càng mạnh.
Dựa vào thông tin trong mục IV, trả lời các câu hỏi sau:
Kể tên các yếu tố ảnh hưởng đến trao đổi nước và các chất dinh dưỡng ở thực vật.
Vì sao trước khi trồng cây hoặc gieo hạt, người ta thường làm đất tơi xốp và bón lót một số loại phân?

V – Vận dụng hiểu biết về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng ở thực vật vào thực tiễn
Ở thực vật, nhu cầu về nước, ánh sáng, chất dinh dưỡng,… khác nhau tuỳ loài, giai đoạn phát triển và điều kiện thời tiết. Vì vậy, để cây trồng sinh trưởng và phát triển tốt, cho năng suất cao cần căn cứ vào những nhu cầu này để tưới nước, bón phân hợp lí. Ví dụ: Những loại rau sử dụng thân, lá làm thức ăn như rau cải, rau muống cần nhiều nitrogen (N); Những ngày trời khô hanh, có gió mạnh cần phải bổ sung nhiều nước cho cây.
Thảo luận nhóm để hoàn thành các câu hỏi sau:
Vì sao khi di chuyển cây đi trồng ở nơi khác, người ta thường cắt bớt một phần cành, lá?
Vì sao vào những ngày khô hanh, độ ẩm không khí thấp hoặc những ngày nắng nóng cần phải tưới nhiều nước cho cây?
Sa mạc là nơi có điều kiện vô cùng khắc nghiệt, lượng mưa ở đây rất ít, có khi cả năm không có mưa. Trong điều kiện khắc nghiệt đó, mỗi loài thực vật ở đây có một cách riêng để tồn tại và phát triển. Nhiều loài có bộ rễ dài (có thể lên đến 50 m), đâm sâu vào lòng đất để tìm mạch nước ngầm. Một số loài khác lại có bộ rễ toả rộng hàng chục mét, tập trung ở gần mặt đất để hứng sương đêm.
EM ĐÃ HỌC:
Nước và chất khoáng hoà tan trong đất được các tế bào lông hút hấp thụ vào rễ rồi vận chuyển từ rễ lên thân cây và lá nhờ mạch gỗ (dòng đi lên). Chất hữu cơ do lá tổng hợp được vận chuyển đến nơi cần dùng hoặc nơi dự trữ nhờ mạch rây (dòng đi xuống).
Thoát hơi nước ở lá góp phần vận chuyển nước và chất khoáng trong cây, điều hoà nhiệt độ cơ thể, giúp khí CO₂ đi vào bên trong lá và giải phóng khí O₂ ra ngoài môi trường.
Quá trình thoát hơi nước ở lá cây phụ thuộc vào sự đóng, mở của khí khổng.
Các yếu tố bên ngoài như ánh sáng, nhiệt độ, độ ẩm đất và không khí,… có ảnh hưởng đến sự trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở thực vật.
Để cây trồng phát triển tốt, cho năng suất cao cần bón phân và tưới nước hợp lí cho cây.
EM CÓ THỂ:
Vận dụng các kiến thức đã học trong việc trồng và chăm sóc cây xanh (xới giúp đất tơi xốp, thoáng khí; vun gốc định kì; tưới đủ nước, bón phân hợp lí).
Giải thích được tại sao nên di chuyển cây đi trồng nơi khác vào ngày trời râm, mát, tỉa bớt lá và cành cây.

Bài 31. Trao đổi nước và chất dinh dưỡng ở động vật MỤC TIÊU: Dựa vào sơ đồ khái quát, mô tả được con đường thu nhận và tiêu hoá thức ăn trong ống tiêu hoá ở độ

Quan sát Hình 31.1, hãy mô tả con đường thu nhận và tiêu hoá thức ăn trong ống tiêu hoá ở người. II – Nhu cầu sử dụng nước và con đường trao đổi nước ở động vật

Đọc thông tin trên và thảo luận để trả lời các câu hỏi sau: Em có thể bổ sung nước cho cơ thể bằng những cách nào? Quan sát Hình 31.3 và 31.4, cho biết nước đào

IV – Vận dụng hiểu biết về trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng ở động vật vào thực tiễn
1. Những nguy cơ khi thiếu hoặc thừa dinh dưỡng
Nếu bị thiếu hụt một chất dinh dưỡng nào đó, cơ thể sẽ không thể hoạt động bình thường. Thiếu tinh bột, cơ thể sẽ thiếu năng lượng để hoạt động; thiếu protein sẽ không có đủ nguyên liệu để cấu tạo tế bào; thiếu vitamin A sẽ mắc bệnh khô mắt, quáng gà,…
Một số chất dinh dưỡng khi cơ thể tiêu thụ quá nhiều cũng gây ra những hậu quả không tốt. Ăn quá nhiều thức ăn chứa đường và vệ sinh răng miệng không đúng cách có thể làm cho răng bị sâu. Ăn quá nhiều chất béo và carbohydrate khiến cho năng lượng cung cấp cho cơ thể mỗi ngày bị dư thừa so với nhu cầu dẫn đến béo phì. Thừa cân nghiêm trọng có thể gây ra tổn thương các khớp, tăng nguy cơ mắc các bệnh như tiểu đường, tim mạch.
Liên hệ các kiến thức đã học và thảo luận nhóm, trả lời các câu hỏi sau:
Giải thích vì sao chúng ta nên ăn đa dạng các loại thức ăn mà không nên chỉ ăn một loại thức ăn dù loại thức ăn đó rất bổ dưỡng.
Xây dựng thực đơn cho mỗi bữa ăn trong một ngày để đảm bảo chế độ ăn cân đối và đầy đủ chất dinh dưỡng.
2. Vệ sinh ăn uống
Có rất nhiều tác nhân có thể gây hại cho các cơ quan trong ống tiêu hoá cũng như cơ thể như vi khuẩn, nấm có trong thức ăn bị ôi thiu; giun, sán sống kí sinh trong ruột có thể gây tắc ống mật, tắc ruột và sử dụng một phần chất dinh dưỡng của cơ thể. Hoạt động tiêu hoá và hấp thụ có thể kém hiệu quả do ăn uống không đúng cách như ăn vội vàng, nhai không kĩ, ăn không đúng giờ hay khẩu phần ăn không hợp lí,…
Thảo luận với bạn và hoàn thành nội dung theo mẫu Bảng 31.1.
Bảng 31.1
Hoạt động, Tác dụng
Vệ sinh răng miệng đúng cách sau khi ăn, Giúp bảo vệ răng, tránh sâu răng
Ăn chín, uống sôi, ?
Rửa tay trước khi ăn, ?
Tạo không khí thoải mái khi ăn, ?
Chuẩn bị bữa ăn có đầy đủ các nhóm chất dinh dưỡng, ?

Trong cơ thể người, tim là bộ phận hoạt động nhiều nhất. Trung bình 1 ngày, tim đập khoảng 100 000 lần để vận chuyển hơn 7 500 lít máu đi nuôi cơ thể. Máu trong

Thực hành: Chứng minh thân vận chuyển nước và lá thoát hơi nước MỤC TIÊU: Tiến hành được thí nghiệm chứng minh thân vận chuyển nước và lá thoát hơi nước. I – Ch

2. Thí nghiệm chứng minh lá thoát hơi nước Bước 1: Đánh dấu 2 chậu cây là chậu A, chậu B. Bước 2: Ngắt toàn bộ lá cây ở chậu A, giữ nguyên lá cây ở chậu B. Bước

Chương VIII CẢM ỨNG Ở SINH VẬT Bài 33. Cảm ứng ở sinh vật và tập tính ở động vật MỞ ĐẦU MỤC TIÊU: Phát biểu được khái niệm cảm ứng ở sinh vật. Lấy được ví dụ về

Quan sát Hình 33.1 và hoàn thành theo mẫu Bảng 33.1. Bảng 33.1 Hình, Kích thích, Phản ứng a, Ánh sáng, Ngọn cây hướng về phía có ánh sáng b, ?, ? c, ?, ? d, ?,

2. Vai trò của tập tính
Tập tính có vai trò quan trọng đối với đời sống động vật. Nhờ có tập tính, động vật có thể thích ứng với môi trường, đảm bảo cho chúng tồn tại và phát triển.
Hoàn thành nội dung theo mẫu Bảng 33.2.
Bảng 33.2
Tập tính ở động vật, Tác dụng đối với động vật
Mèo bắt chuột thường rình mồi, vồ mồi, vờn mồi, ?
Chim công đực thường múa, khoe bộ lông sặc sỡ để quyến rũ chim công cái vào mùa sinh sản, ?
Chim én di cư về phương nam vào cuối mùa thu, ?
Chó sói thường đánh dấu lãnh thổ bằng nước tiểu, ?
Trâu rừng thường sống theo đàn, ?
Chim tu hú (Hình 33.3) là loài chim có một không hai trong tự nhiên. Thay vì làm tổ, đẻ trứng, ấp và chăm sóc con non như nhiều loài chim khác, chim tu hú mẹ lại “gửi” trứng của mình vào tổ của những loài chim khác (thường là chim chích) và “giao trách nhiệm” chăm sóc con non cho những con chim mẹ khác loài. Sau khi chim chích đẻ trứng và tổ một đống đầy, chim tu hú sẽ tìm cách đẻ trứng của mình vào đó. Kích thước trứng của chim tu hú gần bằng trứng của chim chích, hoa văn cũng rất giống nhau nên cặp đôi chim chích không nhận ra và vẫn ấp nở bình thường. Trứng chim tu hú thường nở trước trứng chim chích. Sau khi nở ra, chim tu hú non đẩy hết các chú chim chích mới nở và những quả trứng chưa kịp nở ra khỏi tổ nhằm độc chiếm nguồn thức ăn từ bố mẹ nuôi.
Hình 33.3 Chim tu hú
EM ĐÃ HỌC
Cảm ứng là phản ứng của sinh vật đối với kích thích từ môi trường.
Cảm ứng giúp sinh vật thích ứng với sự thay đổi của môi trường để tồn tại và phát triển.
Tập tính là một chuỗi những phản ứng của động vật trả lời kích thích từ môi trường, đảm bảo cho động vật tồn tại và phát triển.
Tập tính giúp động vật thích ứng với môi trường sống để tồn tại và phát triển.
EM CÓ THỂ
Hình thành các thói quen tốt cho bản thân.
Vận dụng kiến thức về cảm ứng, lập và thực hiện được kế hoạch hình thành các thói quen cho bản thân như thức dậy và đi ngủ đúng giờ, thực hiện tốt các quy định về an toàn giao thông,…

Bài 34. Vận dụng hiện tượng cảm ứng ở sinh vật vào thực tiễn MỤC TIÊU: Vận dụng được các kiến thức cảm ứng vào giải thích một số hiện tượng trong thực tiễn (tro

Người ta cũng lợi dụng tập tính của các loài động vật gây hại cho cây trồng như bướm, bọ xít, châu chấu, chuột,... để tìm cách xua đuổi và tiêu diệt chúng, bảo

a) Vỗ tay gọi cá đến ăn* b) Sử dụng chó để chăn cừu* Hình 34.3 Ứng dụng hiện tượng cảm ứng trong chăn nuôi Nêu các ví dụ ứng dụng hiện tượng cảm ứng hoặc tập tí

Tập tính được ứng dụng như thế nào trong học tập? Muốn tạo được thói quen tập thể dục buổi sáng, em cần làm gì? Hãy nêu những việc em sẽ làm để bỏ được thói que

Thực hành: Cảm ứng ở sinh vật MỤC TIÊU: Trình bày được cách làm thí nghiệm chứng minh tính cảm ứng ở thực vật (ví dụ hướng sáng, hướng nước, hướng tiếp xúc). Qu

2. Thí nghiệm chứng minh tính hướng sáng của cây Chuẩn bị: 2 chậu đất trồng cây giống nhau; 2 hộp carton không đáy, 1 hộp khoét lỗ phía trên, hộp còn lại khoét

Bảng 35.1 Thí nghiệm, Hiện tượng/Kết quả Chứng minh tính hướng nước, ? Chứng minh tính hướng sáng, ? Bảng 35.2 Tên cây, Loại giá thể, Mô tả, Ý nghĩa ?, ?, ?, ?

Bài 36. Khái quát về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật I – Sinh trưởng và phát triển ở sinh vật MỤC TIÊU: Phát biểu được khái niệm sinh trưởng và phát triển

Đọc thông tin trên và quan sát Hình 36.1, thực hiện các yêu cầu sau: Phát biểu khái niệm sinh trưởng và phát triển. Mô tả các dấu hiệu thể hiện sự sinh trưởng ở

Quan sát Hình 36.2 và đọc thông tin mục II để hoàn thành nội dung theo mẫu Bảng 36.1. Bảng 36.1 Loại mô phân sinh, Vị trí, Vai trò Mô phân sinh đỉnh, ?, ? Mô ph

Bài 37. Ứng dụng sinh trưởng và phát triển ở sinh vật vào thực tiễn
MỤC TIÊU:
Nêu được các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở sinh vật (nhân tố nhiệt độ, ánh sáng, nước, chất dinh dưỡng).
Trình bày được một số ứng dụng sinh trưởng và phát triển trong thực tiễn (ví dụ: điều hoà sinh trưởng và phát triển ở sinh vật bằng sử dụng chất kích thích hoặc điều khiển yếu tố môi trường).
Vận dụng được những hiểu biết về sinh trưởng và phát triển của sinh vật để giải thích một số hiện tượng thực tiễn (ví dụ: tiêu diệt muỗi ở giai đoạn ấu trùng, phòng trừ sâu bệnh, chăn nuôi).
Muốn thúc đẩy quá trình sinh trưởng, phát triển ở vật nuôi và cây trồng để thu được năng suất cao, chúng ta cần làm gì?
I – Các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở sinh vật
Sự sinh trưởng và phát triển ở sinh vật chịu sự tác động của các nhân tố như nhiệt độ, ánh sáng, nước, chất dinh dưỡng và một số chất có tác dụng kích thích hoặc ức chế sinh trưởng, phát triển do cơ thể tiết ra (hormone).
1. Nhiệt độ
Mỗi loài sinh vật sinh trưởng và phát triển tốt trong điều kiện nhiệt độ môi trường thích hợp. Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp có thể làm chậm quá trình sinh trưởng và phát triển, đặc biệt là đối với thực vật và động vật biến nhiệt. Khi trời lạnh, động vật mất nhiều năng lượng để duy trì nhiệt độ cơ thể, dẫn đến sinh trưởng giảm nếu không được bổ sung thêm thức ăn để chống rét.
Mức độ sinh trưởng
Giới hạn dưới
Điểm gây chết 5,6 °C
Khoảng thuận lợi
23 °C
Điểm cực thuận 30 °C
37 °C
Giới hạn trên
Điểm gây chết 42 °C
Giới hạn chịu đựng
Nhiệt độ (°C)
Hình 37.1 Sự sinh trưởng và phát triển của cá rô phi ở các nhiệt độ khác nhau

Quan sát Hình 37.1 và thực hiện các yêu cầu sau:
Nhận xét mức độ sinh trưởng và phát triển của cá rô phi ở các mức nhiệt độ khác nhau, từ đó cho biết nhiệt độ có ảnh hưởng như thế nào tới sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật.
Nhiệt độ thuận lợi nhất cho sự sinh trưởng và phát triển của cá rô phi là bao nhiêu? Nhiệt độ quá cao hoặc quá thấp so với nhiệt độ cực thuận có ảnh hưởng như thế nào tới mức độ sinh trưởng và phát triển của sinh vật?
2. Ánh sáng
Ánh sáng ảnh hưởng đến sinh trưởng, phát triển và thời gian ra hoa của thực vật.
Ở động vật, ánh sáng mặt trời giúp cơ thể tổng hợp vitamin D – chất đóng vai trò quan trọng trong việc hấp thụ calcium để hình thành xương, từ đó tác động đến sự sinh trưởng của cơ thể. Ánh sáng cũng giúp động vật thu thêm nhiệt từ môi trường và giảm mất nhiệt trong những ngày trời rét, tập trung các chất để xây dựng cơ thể, thúc đẩy sinh trưởng, phát triển.
Hình 37.2 Hiện tượng phơi nắng ở một loài thuộc lớp Bò sát
Nhiều loài động vật có tập tính phơi nắng (Hình 37.2), tập tính này có tác dụng gì đối với sự sinh trưởng và phát triển của chúng?
Giải thích vì sao nên cho trẻ nhỏ tắm nắng vào sáng sớm hoặc chiều muộn.
3. Nước
Nước tham gia vào quá trình trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng nên ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển của sinh vật. Ví dụ: Ở thực vật, nước là nguyên liệu cho quá trình quang hợp tạo ra các chất hữu cơ giúp cây lớn lên; ở động vật, nước là nguyên liệu và môi trường cho quá trình tổng hợp các chất xây dựng cơ thể. Nếu thiếu nước, quá trình sinh trưởng và phát triển của sinh vật sẽ bị chậm hoặc ngừng lại, thậm chí là chết.
Nước có ảnh hưởng tới quá trình sinh trưởng và phát triển ở sinh vật như thế nào?
Vì sao nước có thể ảnh hưởng tới các quá trình này?
4. Chất dinh dưỡng
Dinh dưỡng là nhân tố quan trọng tác động đến quá trình sinh trưởng và phát triển của sinh vật. Nếu thiếu các chất dinh dưỡng, đặc biệt là protein, động vật sẽ chậm lớn, gầy yếu, sức đề kháng kém. Ở thực vật, nếu thiếu các nguyên tố khoáng, đặc biệt là nitrogen, quá trình sinh trưởng sẽ bị ức chế, thậm chí có thể bị chết.
Tuy nhiên, nếu thừa chất dinh dưỡng, quá trình sinh trưởng và phát triển ở thực vật, động vật và người cũng bị ảnh hưởng.

Chất dinh dưỡng có ảnh hưởng tới sinh trưởng và phát triển của sinh vật như thế nào? Cho ví dụ.
Giải thích vì sao chế độ dinh dưỡng lại có thể tác động tới sự sinh trưởng và phát triển.
II – ỨNG DỤNG SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN TRONG THỰC TIỄN
Ứng dụng sinh trưởng và phát triển trong trồng trọt
a) Điều khiển sinh trưởng và phát triển bằng các yếu tố bên ngoài
Con người đã chủ động điều khiển các yếu tố bên ngoài cho phù hợp thông qua các biện pháp như chiếu sáng nhân tạo, trồng cây trong nhà kính, bón phân, tưới nước hợp lí, thu hoạch đúng thời điểm,... để thúc đẩy sinh trưởng và phát triển, nhằm tăng năng suất cây trồng.
a) Chiếu sáng nhân tạo trong nhà kính
b) Ủ rơm chống rét cho cây trồng
c) Bón phân cho cây trồng
d) Tưới nước cho cây trồng
Hình 37.3 Một số biện pháp điều khiển sinh trưởng và phát triển ở thực vật
Nêu các biện pháp điều khiển sinh trưởng, phát triển ở thực vật trong Hình 37.3 và tác dụng của từng biện pháp. Kể thêm các biện pháp khác mà em biết.
Người trồng rừng đã điều khiển quá trình sinh trưởng của cây lấy gỗ bằng cách để mật độ dày khi cây còn non và khi cây đã đạt đến chiều cao mong muốn thì tỉa bớt. Giải thích ý nghĩa của việc làm này.
b) Điều khiển sinh trưởng và phát triển bằng các nhân tố bên trong
Dựa vào các chất kích thích và ức chế sinh trưởng cây tiết ra, con người đã tổng hợp được các chất kích thích và ức chế sinh trưởng nhân tạo, sử dụng chúng trong trồng trọt với nhiều mục đích khác nhau. Các chất kích thích nhân tạo được sử dụng để kích thích cây ra rễ, ra hoa, thụ hạt và củ nảy mầm, kích thích tăng chiều cao cây, phát triển lá, tạo quả (Hình 37.4a, b). Các chất ức chế thường được dùng để kìm hãm sự nảy mầm của hạt và củ để bảo quản (Hình 37.4c), kìm hãm sự phát triển của thân và lá để duy trì hình dáng của cây cảnh,...

a) Cây quất cảnh tạo nhiều quả nhờ hormone kích thích
b) Cây đay dài ra nhờ hormone kích thích
c) Củ tỏi không nảy mầm nhờ hormone ức chế
Hình 37.4 Điều khiển sinh trưởng và phát triển bằng hormone nhân tạo ở một số thực vật
Đọc thông tin trong mục 1b, lựa chọn loại hormone phù hợp cho các đối tượng trong bảng bằng cách đánh dấu X vào ô tương ứng và nêu lợi ích của việc sử dụng loại hormone đó theo mẫu bảng bên.
Bảng 37.1
Đối tượng thực vật, Hormone kích thích, Hormone ức chế, Lợi ích
Cây lấy sợi, lấy gỗ, ?, ?, ?
Cây quất cảnh, ?, ?, ?
Hành, tỏi, khoai tây, ?, ?, ?
2. Ứng dụng sinh trưởng và phát triển trong chăn nuôi
Để vật nuôi sinh trưởng và phát triển tốt, cho năng suất cao, cần cho vật nuôi ăn uống đầy đủ, chăm sóc và vệ sinh chuồng trại thường xuyên, chú ý chống nóng, chống rét cho vật nuôi,... Ví dụ: Khi làm chuồng cho vật nuôi, nên làm theo hướng đông nam để đảm bảo mùa đông ấm, mùa hè mát, giúp vật nuôi sinh trưởng, phát triển thuận lợi. Ngoài ra, người ta còn sử dụng chất kích thích sinh trưởng trộn lẫn vào thức ăn giúp vật nuôi lớn nhanh. Tuy nhiên, việc sử dụng các chất kích thích sinh trưởng nhân tạo cho vật nuôi dùng làm thực phẩm cho người cần tuân thủ các nguyên tắc nhất định về liều lượng, thời điểm, đối tượng để đảm bảo an toàn cho người sử dụng.
Những hiểu biết về sinh trưởng và phát triển ở sinh vật đã được con người ứng dụng như thế nào trong chăn nuôi? Cho ví dụ.
Khi sử dụng các chất kích thích sinh trưởng trong chăn nuôi, chúng ta cần chú ý những điều gì? Vì sao?
3. Ứng dụng sinh trưởng và phát triển ở sinh vật trong phòng trừ sinh vật gây hại
Dựa vào những hiểu biết về các giai đoạn sinh trưởng, phát triển của sinh vật gây bệnh cho người và sinh vật khác, chúng ta có thể áp dụng các biện pháp phòng trừ sinh vật có hại như muỗi, bướm,... bằng cách cắt đứt một giai đoạn nào đó trong vòng đời của chúng. Ví dụ: Để diệt muỗi, người ta thường loại bỏ các vũng nước đọng để tránh muỗi đẻ trứng vào đó hay tiêu diệt ấu trùng, vì đây là các giai đoạn dễ tác động nhất trong vòng đời của chúng.

Hình 37.5 Các giai đoạn sinh trưởng và phát triển của muỗi (a) và bướm (b)
Quan sát Hình 37.5, thực hiện các yêu cầu sau:
Nhận xét về hình thái của muỗi và bướm ở các giai đoạn khác nhau trong vòng đời.
Theo em, diệt muỗi ở giai đoạn nào cho hiệu quả nhất? Vì sao? Hãy đề xuất các biện pháp diệt muỗi và ngăn chặn sự phát triển của muỗi.
Hãy đề xuất các biện pháp diệt bướm để bảo vệ mùa màng.
Có thể nói, việc nghiên cứu và tạo ra các chế phẩm kích thích sinh trưởng là một thành tựu công nghệ sinh học của loài người, có ý nghĩa rất lớn đối với ngành nông nghiệp. Chế phẩm kích thích sinh trưởng được sử dụng đúng thời điểm, đúng liều lượng, đúng đối tượng sẽ giúp tăng năng suất vật nuôi, cây trồng. Tuy nhiên, việc sử dụng chất kích thích sinh trưởng sẽ ảnh hưởng không tốt đến người sử dụng nông sản nếu dùng quá liều lượng trên các loài được dùng làm lương thực, thực phẩm; không đảm bảo thời gian cách li tối thiểu hoặc sử dụng các chất kích thích sinh trưởng không có nguồn gốc rõ ràng và không nằm trong danh mục cho phép của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.
EM ĐÃ HỌC
Các nhân tố chủ yếu ảnh hưởng đến quá trình sinh trưởng và phát triển ở sinh vật là nhiệt độ, ánh sáng, nước và chất dinh dưỡng.
Con người có thể chủ động điều khiển quá trình sinh trưởng và phát triển của sinh vật nhằm nâng cao năng suất của vật nuôi và cây trồng bằng cách sử dụng chất kích thích hoặc ức chế nhân tạo; cải thiện chế độ dinh dưỡng, điều chỉnh chế độ chiếu sáng, tưới nước,...
Dựa vào đặc điểm các giai đoạn phát triển ở côn trùng, lựa chọn các biện pháp hiệu quả để phòng trừ các loài gây hại như muỗi, bướm,...
EM CÓ THỂ
Vận dụng kiến thức về sinh trưởng và phát triển, đề xuất các giải pháp về dinh dưỡng giúp tăng trưởng chiều cao ở người, giải pháp thúc đẩy sự sinh trưởng và phát triển của vật nuôi và cây trồng.
Vận dụng được những hiểu biết về vòng đời của các côn trùng gây hại như muỗi, bướm,... để phòng trừ các sinh vật này.

Thực hành: Quan sát, mô tả sự sinh trưởng và phát triển ở một số sinh vật
MỤC TIÊU:
Thực hành quan sát và mô tả được sự sinh trưởng, phát triển ở một số thực vật, động vật.
Tiến hành được thí nghiệm chứng minh cây có sự sinh trưởng.
I – Chuẩn bị
1. Thiết bị, dụng cụ
– Chai nhựa đã qua sử dụng; đất trồng cây; bình tưới có vòi phun sương; nước ấm; dao hoặc kéo.
– Thước đo chia đơn vị đến mm; nhiệt kế.
– Các video hoặc tranh ảnh về quá trình sinh trưởng, phát triển ở một số loài động vật: muỗi, bướm, ếch đồng, cá, gà, lợn,...
2. Mẫu vật
Hạt đậu (đậu xanh, đậu đen hoặc đậu tương), hạt ngô hoặc lạc. Tùy mùa vụ, tùy địa phương, chọn loại hạt có thời gian nảy mầm ngắn, phù hợp. Chú ý chọn các hạt to, mẩy, không bị sâu, bệnh.
II – Cách tiến hành
1. Thí nghiệm chứng minh cây có sự sinh trưởng và thực hành quan sát, mô tả sự sinh trưởng, phát triển ở một số thực vật
Bước 1: Dùng dao hoặc kéo cắt chai nhựa theo chiều dọc hoặc theo chiều ngang rồi cho đất vào để tạo thành chậu hoặc khay trồng cây.
Bước 2: Ngâm hạt trong nước ấm có nhiệt độ từ 35 °C đến 40 °C (trong khoảng 5 đến 10 giờ tùy loại hạt).
Bước 3: Gieo hạt đã nảy mầm vào chậu, dùng vòi phun sương tưới ẩm đất trong chậu.
Bước 4: Đặt chậu trong môi trường đủ ánh sáng, tưới nước hằng ngày và theo dõi.
Bước 5: Quan sát sự nảy mầm, sinh trưởng, phát triển của các cây trong mỗi chậu. Đếm số lá, dùng thước đo chiều cao cây và kích thước lá hằng ngày (trong khoảng từ 5 đến 7 ngày) và ghi vào sổ theo dõi.
2. Quan sát, mô tả sự sinh trưởng và phát triển ở một số động vật
Quan sát tranh ảnh hoặc video về quá trình sinh trưởng, phát triển ở một số loài động vật như bướm, muỗi, chó, gà,... trong vòng đời của chúng.
Yêu cầu quan sát:
– Các giai đoạn sinh trưởng, phát triển của mỗi loài.
– Hình thái và kích thước cơ thể sinh vật ở mỗi giai đoạn.

Biểu hiện của mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển. Điểm giống và khác nhau trong quá trình sinh trưởng, phát triển ở các loài quan sát. Ghi chép ra vở cá

Chương X Bài 39. Sinh sản vô tính ở sinh vật MỤC TIÊU: Phát biểu được khái niệm sinh sản ở sinh vật. Nêu được khái niệm sinh sản vô tính ở sinh vật. Phân biệt đ

Hình 39.2 Sinh sản vô tính ở trùng roi Hình 39.3 Sinh sản vô tính ở cây gừng Hình 39.4 Sinh sản bằng cách nảy chồi ở thuỷ tức Quan sát Hình 39.2, 39.3 và 39.4,

3. Các hình thức sinh sản vô tính ở động vật a) Nảy chồi Nảy chồi là hình thức sinh sản trong đó "chồi" được mọc ra từ cơ thể mẹ, lớn dần lên và tách ra khỏi cơ

Em hãy tìm hiểu trên sách, báo, internet hoặc từ người thân về những hạn chế của hình thức sinh sản vô tính ở sinh vật. Dưới đây là những ứng dụng của hình thức

Lấy mắt ghép từ cây mẹ Mắt ghép Gắn mắt ghép lên gốc ghép Buộc chặt vết ghép Cây ghép hoàn chỉnh a) Quy trình ghép mắt Lấy cành ghép từ cây mẹ Cành ghép Gắn càn

Nuôi cấy tế bào và mô thực vật là phương pháp nhân giống vô tính hiệu quả nhất, tạo ra số lượng lớn các cây con đồng đều, sạch bệnh, giữ được đặc tính tốt của cây mẹ và hiệu quả kinh tế cao. Ở nước ta, nhiều giống hoa, cây thuốc và cây gỗ quý hiếm như hoa phong lan, sâm ngọc linh, trầm hương,... vốn khó nhân giống bằng phương pháp thông thường, nay đã được nhân lên với số lượng lớn nhờ nuôi cấy tế bào và mô.
Tuy nhiên, phương pháp này đòi hỏi trang thiết bị hiện đại và trình độ kĩ thuật cao.
Đọc thông tin ở mục 4 và hoàn thành bảng theo mẫu Bảng 39.3.
Bảng 39.3
Phương pháp nhân giống, Áp dụng với các cây, Ưu điểm
Giâm cành, ?, ?
Chiết cành, ?, ?
Ghép, ?, ?
Nuôi cấy tế bào, mô, ?, ?
Tại sao cành được sử dụng để giâm cần phải có đủ mắt, chồi?
Để khôi phục các loài thực vật quý hiếm đang có nguy cơ tuyệt chủng, phương pháp nhân giống nào được sử dụng có hiệu quả nhất? Vì sao?
Ngày nay, rất nhiều giống cây trồng được tạo ra bằng phương pháp nuôi cấy tế bào và mô trong ống nghiệm. Trong quy trình thực hiện phương pháp này, bước đầu người ta lấy một phần rất nhỏ của cơ thể thực vật, nuôi trong ống nghiệm có môi trường dinh dưỡng đặc biệt ở điều kiện vô trùng để tạo thành mô sẹo có thể phân chia nhiều lần liên tiếp. Sau đó, sử dụng các chất kích thích sinh trưởng làm cho các mô sẹo này phân hoá thành cây. Cây con được tạo thành từ phương pháp này có đặc điểm sạch bệnh, mang các đặc tính của cây ban đầu, tạo ra số lượng cây con lớn, đáp ứng nhu cầu của con người.
EM ĐÃ HỌC
Sinh sản là quá trình tạo ra những cá thể mới, đảm bảo sự phát triển liên tục của loài.
Sinh sản vô tính là hình thức sinh sản không có sự kết hợp của giao tử đực và giao tử cái, cơ thể con sinh ra từ một phần của cơ thể mẹ. Sinh sản sinh dưỡng gồm các hình thức sinh sản bằng rễ, thân, lá. Sinh sản vô tính ở động vật gồm nảy chồi, phân mảnh và trinh sản.
Sinh sản vô tính có vai trò quan trọng trong sản xuất và đời sống. Ứng dụng sinh sản vô tính trong giâm cành, chiết cành, ghép cây, nuôi cấy tế bào và mô giúp nhân nhanh các giống cây trồng, đem lại hiệu quả kinh tế cao.
EM CÓ THỂ
Nhận biết được hình thức sinh sản của một số thực vật, động vật.
Biết lựa chọn phương pháp nhân giống cây trồng phù hợp với từng loài.
Trồng cây bằng các phương pháp nhân giống đơn giản như giâm cành, chiết cành, ghép cành.

Bài 40. Sinh sản hữu tính ở sinh vật MỤC TIÊU: Nêu được khái niệm sinh sản hữu tính ở sinh vật. Phân biệt được sinh sản hữu tính và sinh sản vô tính. Mô tả được

Hoa có cả nhị và nhụy được gọi là hoa lưỡng tính, ví dụ: hoa li, hoa hồng, hoa đào,... Hoa chỉ mang nhị hoặc nhụy được gọi là hoa đơn tính, ví dụ: hoa mướp, hoa

Thụ phấn: là quá trình di chuyển hạt phấn đến đầu nhụy. Hiện tượng thụ phấn xảy ra nhờ gió, côn trùng hoặc tác động của con người.
Thụ tinh: Hạt phấn sau khi đến đầu nhụy, nảy mầm thành ống phấn chứa giao tử đực, xuyên qua vòi nhụy vào bầu nhụy. Tại đây, giao tử đực kết hợp với giao tử cái tạo thành hợp tử. Thực chất của thụ tinh là sự hợp nhất nhân của giao tử đực và nhân của giao tử cái.
Hình 40.3 Sơ đồ quá trình sinh sản hữu tính ở thực vật có hoa
Hình thành quả và hạt: Hợp tử phân chia và phát triển thành phôi nằm trong hạt. Hạt do noãn phát triển thành. Mỗi noãn được thụ tinh tạo thành một hạt. Bầu nhụy sinh trưởng dày lên, phát triển thành quả chứa hạt. Quả được hình thành không qua thụ tinh là quả không hạt.
Đọc thông tin trên kết hợp quan sát Hình 40.3 để thực hiện các yêu cầu:
Mô tả các giai đoạn trong sinh sản hữu tính ở thực vật. Phân biệt quá trình thụ phấn và thụ tinh ở thực vật. Cho biết ý nghĩa của thụ tinh trong quá trình hình thành quả và hạt.
Cho biết quả và hạt được hình thành từ bộ phận nào của hoa. Giải thích tại sao trong tự nhiên có loại quả có hạt và loại quả không có hạt.
III – Sinh sản hữu tính ở động vật
Sinh sản hữu tính ở hầu hết các loài động vật gồm ba giai đoạn nối tiếp nhau: hình thành giao tử, thụ tinh, phát triển phôi thành cơ thể mới (Hình 40.4).
Hình thành giao tử: Tế bào trứng (giao tử cái) được hình thành và phát triển trong cơ quan sinh dục cái, tinh trùng (giao tử đực) được hình thành trong cơ quan sinh dục đực.
Thụ tinh: là sự kết hợp của giao tử cái với giao tử đực tạo thành hợp tử. Ở một số động vật, quá trình thụ tinh diễn ra ở bên ngoài cơ thể cá thể cái, ví dụ như cá chép, ếch,... Ngược lại, nhiều loài khác có quá trình thụ tinh xảy ra trong cơ quan sinh dục của con cái như các loài thuộc lớp Chim, Thú (trong đó có con người).
Phát triển phôi: Hợp tử phân chia và phát triển thành phôi. Phôi có thể phát triển thành cơ thể con ở bên ngoài cơ thể mẹ (đối với loài đẻ trứng) hoặc ở bên trong cơ thể mẹ (đối với loài đẻ con).

Gà mái Giai đoạn hình thành trứng và tinh trùng Tế bào trứng Gà trống Tinh trùng Giai đoạn thụ tinh Hợp tử Giai đoạn phát triển phôi (ấp trứng) Phôi Gà con a) S

Ví dụ: Ở ngô, tiến hành cho hoa đực (bông cờ) của cây ngô có bắp màu tím, to và hạt ngọt thụ phấn với hoa cái của cây ngô nếp ta có bắp màu trắng, hạt dẻo, sẽ thu được các cây ngô có bắp màu tím, to và hạt dẻo (Hình 40.5). Sự kết hợp giữa giống lợn thuần chủng Đại Bạch và giống lợn Ỉ trong sinh sản hữu tính đã tạo ra giống lợn lai Ỉ - Đại Bạch lớn nhanh, trọng lượng xuất chuồng lớn, tỉ lệ nạc cao, đem lại hiệu quả kinh tế.
Hình 40.5 Ngô nếp màu tím được tạo ra từ sinh sản hữu tính.
Sinh sản hữu tính ở sinh vật có vai trò và ứng dụng như thế nào? Cho ví dụ.
Các nhà khoa học đã chọn và tạo ra được một số giống dê, cừu có năng suất cao, chất lượng sản phẩm tốt bằng cách cho sinh sản hữu tính giữa nguồn giống ngoại nhập với nguồn giống nội địa. Ví dụ: giống dê Boer-VCN lai giữa ba dòng BBC (dòng Boer, dòng Bách Thảo, dòng Cỏ) có trọng lượng trưởng thành trung bình từ 100 kg đến 120 kg, tỉ lệ thịt xẻ cao. Ngoài ra, các nhà khoa học còn ứng dụng công nghệ thụ tinh nhân tạo cho dê nhằm nâng cao hiệu quả nhân giống, giảm giá thành con giống, tạo điều kiện cho nhiều hộ gia đình có thể chăn nuôi dê để cải thiện kinh tế.
EM ĐÃ HỌC
Sinh sản hữu tính là hình thức sinh sản có sự kết hợp giữa giao tử đực và giao tử cái tạo nên hợp tử, hợp tử phát triển thành cơ thể mới.
Hoa là cơ quan sinh sản ở thực vật, gồm hai loại là hoa đơn tính và hoa lưỡng tính. Sinh sản hữu tính ở thực vật bao gồm quá trình tạo giao tử, thụ phấn, thụ tinh, tạo hạt và quả.
Sinh sản hữu tính ở động vật bao gồm quá trình tạo trứng và tinh trùng, thụ tinh và phát triển phôi hình thành cơ thể mới. Ở động vật có hình thức thụ tinh ngoài và thụ tinh trong, có loài đẻ trứng và loài đẻ con.
Sinh sản hữu tính tạo ra các cá thể mới đa dạng, đảm bảo sự phát triển liên tục của loài và sự thích nghi của sinh vật trước môi trường sống thay đổi. Sinh sản hữu tính cung cấp nguyên liệu cho chọn giống, con người đã sử dụng những nguyên liệu này để tạo giống mới hay cải tạo giống cũ trong trồng trọt và chăn nuôi.
EM CÓ THỂ
Giải thích được một số hiện tượng trong tự nhiên và thực tiễn sản xuất như hiện tượng quả không có hạt, hiện tượng năng suất quả và hạt phụ thuộc vào các loài côn trùng và điều kiện thời tiết khi cây thụ phấn,…

Bài 41. Một số yếu tố ảnh hưởng và điều hoà, điều khiển sinh sản ở sinh vật
MỤC TIÊU:
Nêu được một số yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản và điều hoà, điều khiển sinh sản ở sinh vật.
Vận dụng được những hiểu biết về sinh sản hữu tính trong thực tiễn đời sống và chăn nuôi (thụ phấn nhân tạo; điều khiển số con, giới tính). Giải thích tại sao phải bảo vệ một số loài côn trùng thụ phấn cho cây.
Sự sinh sản của sinh vật có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với chăn nuôi và trồng trọt. Liệu con người có thể chủ động điều khiển được quá trình sinh sản của vật nuôi và cây trồng theo ý muốn để nâng cao năng suất chăn nuôi và trồng trọt không? Nếu có thể tiến hành ra sao?
I – Một số yếu tố ảnh hưởng đến sinh sản ở sinh vật
1. Các yếu tố bên trong
Một số yếu tố bên trong ảnh hưởng đến sinh sản của sinh vật như đặc điểm di truyền, hormone, tuổi của sinh vật. Ví dụ: Ở nữ giới, khi đến tuổi dậy thì, cơ thể bắt đầu sản sinh hormone FSH và LH kích thích trứng chín và rụng báo hiệu cơ thể bắt đầu có khả năng sinh sản.
2. Các yếu tố bên ngoài
Ánh sáng, độ ẩm, nhiệt độ và chế độ dinh dưỡng là những yếu tố bên ngoài chủ yếu ảnh hưởng tới quá trình sinh sản ở sinh vật.
Ở thực vật, độ ẩm và nhiệt độ không khí quá cao hay quá thấp đều làm giảm hiệu quả thụ phấn và thụ tinh, làm tăng số lượng hạt lép.
Nhiệt độ môi trường quá cao hoặc quá thấp làm giảm quá trình sinh trứng ở động vật, ví dụ: cá chép chỉ đẻ ở nhiệt độ trên 15°C.
Em hãy lấy ví dụ về ảnh hưởng của một số yếu tố môi trường đến sự sinh sản của sinh vật.
II – Điều hoà, điều khiển sinh sản ở sinh vật
1. Điều hoà sinh sản ở sinh vật
Quá trình sinh sản của sinh vật diễn ra bình thường là nhờ các cơ chế điều hoà. Cơ chế điều hoà sinh sản ở sinh vật chủ yếu là điều hoà quá trình sinh giao tử.

Ở thực vật, sự ra hoa chịu ảnh hưởng của một số hormone, ví dụ: hormone florigen kích thích sự ra hoa. Ở động vật, một số hormone do tuyến yên tiết ra có khả nă

Hình 41.2 Con người thụ phấn cho hoa Hình 41.3 Côn trùng thụ phấn cho hoa Ngoài ra, con người đã tạo ra các loại quả không hạt như chanh, nho, dưa hấu, bưởi, ca

Tùy từng mục đích sản xuất mà con người cần số lượng lớn con đực hay con cái. Để đáp ứng mục đích nhân giống nhanh thì cần nhiều con cái, còn để đáp ứng nhu cầu cung cấp thịt, lông,... thì cần nhiều con đực. Con người có thể điều khiển giới tính của đàn con bằng cách sử dụng hormone hoặc lọc, tách tinh trùng và lựa chọn loại tinh trùng đem thụ tinh với trứng để tạo đàn con có giới tính mong muốn. Bằng cách trên, người ta có thể tạo ra đàn lợn, bò, dê đực phục vụ nhu cầu lấy thịt hoặc đàn bò và dê cái phục vụ nhu cầu nhân giống và lấy sữa,...
Điều khiển số con và giới tính của đàn con có ý nghĩa như thế nào trong chăn nuôi?
Em hãy nêu một số thành tựu về điều khiển sinh sản ở động vật trong chăn nuôi.
Thông tin
Tư tưởng trọng nam khinh nữ ở nhiều nước phương Đông là nguyên nhân chủ yếu khiến nhiều cặp vợ chồng tìm mọi cách để xác định giới tính thai nhi trước khi sinh với mục đích chỉ giữ lại các thai nhi mang giới tính nam. Điều này dẫn đến tình trạng mất cân bằng giới tính và gây ra nhiều hệ luỵ trong tương lai như nam giới khó kết hôn, phải kết hôn với người nước ngoài dẫn đến sự khác biệt về văn hoá và ngôn ngữ trong gia đình; gia tăng nạn bắt cóc và buôn bán phụ nữ; tệ nạn mại dâm kéo theo nguy cơ lây nhiễm HIV và các bệnh xã hội cũng như những bất ổn về kinh tế, chính trị, xã hội.
EM ĐÃ HỌC
Sinh sản ở sinh vật chịu ảnh hưởng của một số yếu tố bên trong như hormone, đặc điểm di truyền và một số yếu tố bên ngoài như nhiệt độ, ánh sáng, độ ẩm.
Quá trình sinh sản ở sinh vật được điều hoà chủ yếu bởi các hormone.
Con người chủ động điều khiển quá trình sinh sản ở sinh vật bằng cách sử dụng các hormone nhân tạo và điều chỉnh các yếu tố bên ngoài phù hợp với mục đích chăn nuôi và trồng trọt.
EM CÓ THỂ
Thực hiện thụ phấn nhân tạo cho cây trồng trong vườn nhà hoặc vườn trường nhằm nâng cao năng suất quả và hạt.

Bài 42. Cơ thể sinh vật là một thể thống nhất
MỤC TIÊU:
Dựa vào sơ đồ mối quan hệ giữa tế bào với cơ thể sinh vật và môi trường (tế bào – cơ thể – môi trường) và sơ đồ quan hệ giữa các hoạt động sống (trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng – sinh trưởng, phát triển – cảm ứng – sinh sản) chứng minh cơ thể sinh vật là một thể thống nhất.
Tế bào, cơ thể và môi trường có mối quan hệ tương tác qua lại, đảm bảo cho cơ thể thực hiện các hoạt động sống và tồn tại như một thể thống nhất. Sự thống nhất này được thể hiện như thế nào?
I – Mối quan hệ giữa tế bào, cơ thể sinh vật và môi trường
Mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào. Cơ thể đa bào gồm nhiều tế bào, phân hoá thành mô, cơ quan, hệ cơ quan khác nhau cùng phối hợp thực hiện tất cả các hoạt động sống của cơ thể. Tế bào và cơ thể có mối quan hệ chặt chẽ với nhau và với môi trường. Nhờ cơ thể lấy các chất dinh dưỡng, nước, chất khoáng và O₂ từ môi trường mà tế bào thực hiện được quá trình trao đổi chất để lớn lên, sinh sản và cảm ứng, từ đó giúp cơ thể thực hiện được các hoạt động sống.
Các hoạt động sống ở cấp độ tế bào là cơ sở cho các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể. Ngược lại, các hoạt động sống ở cấp độ cơ thể lại điều khiển các hoạt động sống ở cấp độ tế bào, đảm bảo cơ thể sinh vật là một thể thống nhất.
Hình 42.1 Sơ đồ mối quan hệ giữa tế bào, cơ thể và môi trường
Tế bào có các hoạt động sống nào? Khi tách tế bào ra khỏi cơ thể thì điều gì sẽ xảy ra?
Quan sát Hình 42.1, mô tả mối quan hệ giữa tế bào, cơ thể và môi trường.

II – Mối quan hệ giữa các hoạt động sống trong cơ thể sinh vật
Các hoạt động sống trong cơ thể sinh vật có mối quan hệ qua lại mật thiết với nhau. Quá trình trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng cung cấp vật chất và năng lượng đảm bảo cho cơ thể sinh trưởng, phát triển, sinh sản và cảm ứng. Ngược lại, các quá trình sinh trưởng, phát triển, sinh sản, cảm ứng có tác động trở lại đối với quá trình trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng trong cơ thể sinh vật (Hình 42.2). Mối quan hệ qua lại này đảm bảo sự thống nhất trong hoạt động của toàn bộ cơ thể, nhờ đó cơ thể tồn tại và phát triển như một thể thống nhất.
Hình 42.2 Sơ đồ mối quan hệ giữa các hoạt động sống trong cơ thể
❓
Quan sát Hình 42.2, cho biết cơ thể có các hoạt động sống nào và nêu mối quan hệ giữa các hoạt động sống đó.
Nếu quá trình trao đổi chất và năng lượng bị rối loạn thì các hoạt động sống khác của cơ thể bị ảnh hưởng như thế nào?
🔭
Béo phì là một bệnh lí đang ngày càng phổ biến ở lứa tuổi vị thành niên mà nguyên nhân chủ yếu là do cơ thể thu nhận quá nhiều năng lượng từ thức ăn và đồ uống dẫn đến rối loạn quá trình trao đổi chất của tế bào và cơ thể. Để phòng và chống béo phì, thanh thiếu niên cần rèn luyện thói quen ăn uống lành mạnh và tập thể dục thường xuyên.
EM ĐÃ HỌC
Mọi cơ thể sống đều được cấu tạo từ tế bào. Cơ thể lấy các chất dinh dưỡng, nước, chất khoáng và O₂ từ môi trường cung cấp cho tế bào thực hiện quá trình trao đổi chất để lớn lên, sinh sản và cảm ứng, từ đó giúp cơ thể thực hiện được các hoạt động sống.
Các hoạt động sống như trao đổi chất và chuyển hoá năng lượng, sinh trưởng và phát triển, sinh sản và cảm ứng có mối quan hệ qua lại mật thiết với nhau đảm bảo sự thống nhất trong hoạt động của toàn bộ cơ thể như một thể thống nhất.
EM CÓ THỂ
Thực hiện chế độ dinh dưỡng hợp lí, luyện tập thể dục thể thao thường xuyên kết hợp với chế độ sinh hoạt điều độ để cơ thể phát triển khoẻ mạnh.

Báo lỗi

Giao bài

Đang tải dữ liệu câu hỏi