giải đáp:

1. Vì sao nhiệt độ không khí giảm dần theo độ cao?

Trong tầng đối lưu (tầng sát mặt đất), nhiệt độ giảm dần khi lên cao (trung bình cứ lên cao 100m thì nhiệt độ giảm $0,6^\circ\text{C}$) do các nguyên nhân chính sau:

• Nguồn nhiệt chủ yếu của không khí: Mặt trời chiếu sáng và sưởi ấm mặt đất, sau đó mặt đất hấp thụ nhiệt rồi bức xạ ngược lại vào không khí. Do đó, lớp không khí sát mặt đất là nơi nhận được nhiều nhiệt nhất, càng lên cao khoảng cách so với nguồn nhiệt chính này càng xa nên nhiệt độ càng giảm.
• Mật độ không khí: Càng lên cao, không khí càng loãng, áp suất khí quyển giảm. Không khí loãng có mật độ các phân tử khí (như bụi, hơi nước, $CO_2$) rất thấp, khiến khả năng hấp thụ và giữ nhiệt của lớp không khí phía trên kém hơn nhiều so với lớp không khí đậm đặc ở phía dưới.

2. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự phân bố nhiệt độ trên Trái Đất

Sự phân bố nhiệt độ trên bề mặt Trái Đất không đồng đều mà phụ thuộc vào nhiều nhân tố phức tạp, bao gồm:

Vĩ độ địa lí (Góc chiếu của tia sáng Mặt Trời)

• Từ xích đạo về hai cực, vĩ độ càng cao thì góc chiếu của tia sáng Mặt Trời (góc nhập xạ) càng nhỏ, dẫn đến lượng nhiệt nhận được càng ít.
• Hệ quả: Nhiệt độ trung bình năm giảm dần từ vĩ độ thấp lên vĩ độ cao (từ xích đạo về hai cực).

Lục địa và đại dương (Tính chất bề mặt đệm)

• Đất và nước có nhiệt dung riêng khác nhau. Đất (lục địa) hấp thụ nhiệt nhanh nhưng tản nhiệt cũng nhanh; nước (đại dương) hấp thụ nhiệt chậm nhưng giữ nhiệt lâu hơn.
• Hệ quả: * Nhiệt độ biên độ năm ở lục địa luôn lớn hơn ở đại dương.
• • Nhiệt độ còn thay đổi theo bờ đông và bờ tây của lục địa do ảnh hưởng của các dòng biển nóng/lạnh.

Địa hình

• Độ cao: Như đã giải thích ở phần 1, càng lên cao nhiệt độ không khí càng giảm.
• Hướng phơi của sườn núi: Sườn đón nắng (sườn núi quay về phía xích đạo) nhận được góc chiếu lớn hơn nên có nhiệt độ cao hơn sườn khuất nắng.
• Độ dốc: Địa hình càng dốc, góc nhập xạ càng nhỏ, lượng nhiệt hấp thụ ít hơn so với nơi bằng phẳng.

Dòng biển

• Các vùng ven bờ đại dương chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi các dòng hải lưu chạy qua.
• Nơi có dòng biển nóng đi qua sẽ làm tăng nhiệt độ và độ ẩm của vùng ven bờ; ngược lại, nơi có dòng biển lạnh đi qua sẽ khiến khí hậu ven bờ lạnh và khô hơn.

Vòng tuần hoàn khí quyển (Gió)

• Các hệ thống gió tín phong, gió tây ôn đới hay gió mùa liên tục vận chuyển các khối khí (nóng, lạnh, ẩm, khô) từ vùng này sang vùng khác, làm thay đổi cục bộ nhiệt độ của các vùng mà chúng đi qua.