I. Định hướng
1. Khái niệm
Có thể nghị luận về toàn bộ tác phẩm nhưng cũng có thể chỉ tập trung phân tích một số yếu tố nhất định: Nhân vật, chủ đề, bài học,...
2. Yêu cầu
– Phân tích đề, xác định vấn đề nghị luận mà đề bài yêu cầu.
– Đọc tác phẩm truyện mà đề bài yêu cầu nghị luận, tìm kiếm các nguồn tài liệu có liên quan đến tác phẩm đó.
– Thực hiện viết bài văn nghị luận theo các bước.
– Phân tích cụ thể, rõ ràng các ý.
– Nêu được nhận định, đánh giá của bản thân.
II. Phân tích bài viết tham khảo
Bài mẫu: Phân tích nhân vật Huấn Cao trong Chữ người tử tù.
Vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Huấn Cao là vẻ đẹp lãng mạn. Đó là vẻ đẹp lí tưởng hoá, được thể hiện một cách khác thường trong một hoàn cảnh tưởng chừng như không thể nào xảy ra được. Vẻ đẹp của Huấn Cao hiện lên một cách rực rỡ, sáng chói nhờ được tô vẽ bằng hàng loạt sự tương phản gay gắt.
Cũng như nhiều nhân vật chính trong Vang bóng một thời, Huấn Cao trong truyện ngắn Chữ người tử tù là một nho sĩ nhất mực tài hoa của một thời đã qua, nay chỉ còn "vang bóng". Nhân vật Huấn Cao được Nguyễn Tuân miêu tả như một con người tài hoa siêu việt, đầy uy lực. Tài viết chữ của Huấn Cao đã trở thành huyền thoại, thành niềm mơ ước, thành khát khao của những người có sở thích chơi chữ. Chữ ông "đẹp lắm, vuông lắm", "có được chữ ông Huấn mà treo là có một vật báu trên đời".
Viên quản ngục vì khao khát có được một câu đối do chính tay ông Huấn Cao viết nên đã bất chấp mọi hiểm nguy, liều mạng để xin chữ. Y chỉ lo cái sở nguyện của y không thành. Nếu mai mốt đây ông Huấn bị hành hình mà không kịp xin được mấy chữ thì y sẽ "ân hận suốt đời". Ta hiểu vì sao viên quản ngục "tái nhợt người đi" sau khi tiếp đọc công văn báo sớm tinh mơ ngày mai sẽ có người đến bắt giải ông Huấn Cao và đồng chí vào kinh.
Tài viết chữ của Huấn Cao đã làm thay đổi cả những lề thói thông thường của việc nhận tù. Hôm nay, viên quan coi ngục nhìn sáu tên tù mới vào bằng "cặp mắt hiền lành". Ngục quan lại còn có biệt nhỡn riêng đối với Huấn Cao đến nỗi bọn lính lấy làm lạ, có ý nhắc y "còn chờ đợi gì mà không giở những mánh khoé hèn hạ thường lệ ra". Tài viết chữ của Huấn Cao, thậm chí, đã làm đảo lộn mối quan hệ thực tế giữa viên quản ngục và kẻ tử tù. Không phải tử tù cầu xin quản ngục mà ngược lại, quản ngục "nhã nhặn", "khép nép", khúm núm, nhẫn nhục hạ mình trước kẻ tử tù.
Không chỉ là một con người tài hoa siêu việt, Huấn Cao còn là một người anh hùng đầy khí phách hiên ngang, bất khuất. Một kẻ thủ xướng phất cờ khởi nghĩa chống lại triều đình, giờ đây, "chí lớn không thành", bị giam cầm trong ngục tối, cổ đeo gông, chân mang xiềng, chỉ còn chờ ngày chết chém, vậy mà tư thế vẫn ung dung, ngang tàng, lẫm liệt, áp đảo cả kẻ cầm quyền. Huấn Cao coi cái chết nhẹ như lông hồng. Ông không hề che giấu thái độ khinh bỉ đối với kẻ nắm trong tay mạng sống của mình, hoàn toàn có quyền hành hạ mình. Huấn Cao "lãnh đạm, không thèm chấp" những lời doạ nạt của bọn lính. Huấn Cao trả lời viên quản ngục bằng câu nói "cố ý làm ra khinh bạc đến điều" khi tưởng rằng y cũng chẳng khác gì những tên quản ngục khác. Hình ảnh Huấn Cao, qua ngòi bút của Nguyễn Tuân, quả là một người anh hùng "chọc trời khuấy nước", "đến cái cảnh chết chém, ông còn chẳng sợ nữa là những trò tiểu nhân thị oai" trong chốn ngục tù.
Nhân vật Huấn Cao hấp dẫn người đọc bằng tài năng, khí phách, hơn thế nữa, còn bằng chính cái nhân cách trong sáng, cao cả của mình. Huấn Cao là người trọng nghĩa khinh tài. Một nhân cách chính trực, chẳng những có tài mà còn có tâm. Không dễ gì được ông cho chữ. "Tính ông vốn khoảnh, trừ chỗ tri kỉ, ông ít chịu cho chữ.". Ông "không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ". Một con người có khí tiết, có nhân cách trong sáng, cao thượng như ông không thể mua chuộc bằng tiền tài, càng không thể khuất phục bằng cường quyền, bạo lực.
Thế nhưng, con người khinh thường cường quyền và vàng ngọc ấy lại là người biết quý trọng kẻ liên tài, biết sợ việc phụ lòng thiên hạ. Trước đó, Huấn Cao đối xử cao ngạo, khinh mạn đối với viên quản ngục vì tưởng y cũng chỉ là một thứ "cặn bã" làm cái nghề thất đức, "sống bằng tàn nhẫn, bằng lừa lọc". Đến khi biết được tâm sự và sở thích cao quý của ngục quan, Huấn Cao đã thực sự cảm động và vui lòng nhận lời cho chữ: "Ta cảm cái tấm lòng biệt nhỡn liên tài của các người. Nào ta có biết đâu một người như thầy Quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy. Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ.". Vậy là, những nét chữ tài hoa, những sản phẩm tinh thần cao quý chỉ có thể có được khi người ta thực sự có một tấm lòng. Và chính sự thay đổi trong việc đối xử với viên quản ngục đã làm sáng lên vẻ đẹp nhân cách của nhân vật Huấn Cao.
[...]
Rõ ràng, vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Huấn Cao là vẻ đẹp lãng mạn – một vẻ đẹp đã được lí tưởng hoá. Chưa bao giờ cái tài, cái đẹp lại có được sự hấp dẫn, sức mạnh cảm hoá mãnh liệt, ghê gớm đến như vậy. Và Nguyễn Tuân, nhà văn của vẻ đẹp Vang bóng một thời – đã sáng tạo ra hình tượng Huấn Cao để thể hiện khát vọng vượt lên môi trường ô trọc, bộc lộ niềm say mê cái tài, cái đẹp và sự trân trọng những giá trị văn hoá cổ truyền của dân tộc.
(Trích Phương pháp nghiên cứu và phân tích tác phẩm văn học – Trần Đăng Suyền – NXB Giáo dục Việt Nam)
