I. Lý thuyết
1. Khái niệm
2. Một số trường hợp phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường
+ Tách các tiếng trong từ.
+ Kết hợp các từ bất bình thường.
+ Chuyển từ loại.
+ Thay đổi trật tự từ trong cụm từ.
+ Thay đổi trật tự từ trong câu.
+ Tỉnh lược thành phần chính của câu.
+ Tách một bộ phận câu thành câu.
+ Sử dụng câu đặc biệt.
II. Thực hành
Bài 1: Những trường hợp nào dưới đây được xem là hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường về từ?
a. Ăn ngay ở thật, mọi tật mọi lành. (Tục ngữ)
=> Câu tục ngữ trên được xem là hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường về từ.
b.
Những là đắp nhớ đổi sầu,
Tuyết sương nhuốm nửa mái đầu hoa râm.
(Nguyễn Du)
=> Câu thơ Những là đắp nhớ đổi sầu có hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường về từ.
c. Trăng rất trăng là trăng của tình duyên. (Xuân Diệu)
=> Câu thơ trên có hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường về từ.
d. Càng thấy anh đứng yên, họ càng được ngắm, và càng cho là anh muốn pha trò như thế, nên càng cười già! (Nguyễn Công Hoan)
=> Câu thơ trên có hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường về từ, thuộc trường hợp kết hợp từ bất thường: cười + già (từ già chỉ tuổi tác nhưng tác giả kết hợp với từ cười để cho thấy cái cười nhiều, liên tục).
e.
Có phải duyên nhau thì thắm lại,
Đừng xanh như lá, bạc như vôi.
(Hồ Xuân Hương)
=> Câu thơ trên có hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường về từ, thuộc trường hợp chuyển từ loại. Từ thắm vốn là tính từ nhưng khi kết hợp với từ lại, đặt trong ngữ cảnh câu thơ, nó chuyển thành động từ, thể hiện sự kết duyên.
Bài 2: Phân tích hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường gây nên tiếng cười bất ngờ trong câu chuyện sau:
Sư cụ xơi thịt cầy vụng ở trong phòng. Chú tiểu biết, hỏi:
– Bạch cụ, cụ xơi gì trong ấy ạ?
Sư cụ đáp:
– Tao ăn đậu phụ.
Lúc ấy, có tiếng chó sủa ầm ĩ ngoài cổng chùa. Sư cụ hỏi:
– Cái gì ngoài cổng thế?
Chú tiểu đáp:
– Bạch cụ! Đậu phụ làng cắn đậu phụ chùa đấy ạ!
(Truyện cười dân gian)
Hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường về từ gây nên tiếng cười trong câu chuyện trên nằm ở chỗ tác giả đã sử dụng cách kết hợp từ bất thường để tạo ra tiếng cười.
Bài 3: Tìm và phân tích hiện tượng phá vỡ trật tự thông thường của từ trong những câu sau:
a.
Tình thư một bức phong còn kín,
Gió nơi đâu, gượng mở xem.
(Nguyễn Trãi)
Trong đoạn thơ, hiện tượng phá vỡ trật tự thông thường của từ xuất hiện ở dòng thơ đầu.
b.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
(Bà Huyện Thanh Quan)
=> Đoạn thơ có hiện tượng phá vỡ trật tự thông thường của từ bằng cách đảo trật tự trong câu và đảo trật tự trong từ:
+ Lom khom dưới núi, tiều vài chú: Câu theo thông thường phải là Vài chú tiều lom khom dưới núi.
+ Lác đác bên sông, chợ mấy nhà: Câu theo thông thường phải là Mấy nhà lác đác bên sông, chợ.
c. Đã hết thời, thứ nghệ thuật khéo léo phấn son mà bên trong mục ruỗng, nghèo nàn. (Nguyễn Đình Thi)
=> Đoạn thơ có hiện tượng phá vỡ trật tự thông thường của từ bằng cách đảo trật tự trong câu: Phần vị ngữ Đã hết thời được đảo lên đầu câu.
Tác dụng: Tác giả nhấn mạnh việc thứ nghệ thuật khéo léo phấn son mà bên trong mục ruỗng, nghèo nàn đã không còn hợp thời, không nên xuất hiện nữa. Từ đó, ta thấy được thái độ của tác giả, đó là sự vui mừng và phê phán thứ nghệ thuật mang nặng tính hình thức mà nội dung cũ kĩ, lạc hậu, nghèo nàn.
d. Trong cái hang tối tăm bẩn thỉu ấy, sống một đời khốn nạn những người gầy gò, rách rưới. (Thạch Lam)
Tác dụng: Nhấn mạnh cuộc đời khổ sở, khó nhọc của những con người sống dưới đáy cùng xã hội. Từ đó, người đọc cảm nhận được sự thương xót, tình yêu thương của tác giả dành cho tầng lớp dưới của xã hội.
Bài 4: Tìm câu rút gọn và câu đặc biệt trong những ngữ liệu sau. Việc sử dụng những kiểu câu đó có tác dụng như thế nào?
a. Cái ngực phanh, đầy những nét chạm trổ rồng phượng với một ông tướng cầm chuỳ, cả hai cánh tay cũng thế. Trông gớm chết! (Nam Cao)
Tác dụng: Nhằm thể hiện trực tiếp thái độ của những người dân làng Vũ Đại đối với Chí Phèo.
b. Hàng xóm phải một bữa điếc tai, nhưng có lẽ trong bụng thì họ hả: xưa nay họ mới chỉ được nghe bà cả, bà hai, bà ba, bà tư nhà cụ bá chửi người ta, bây giờ họ mới được nghe người ta chửi lại cả nhà cụ bá. Mà chửi mới sướng miệng làm sao! Mới ngoa ngoắt làm sao! (Nam Cao)
Câu rút gọn là:
+ Mà chửi mới sướng miệng làm sao!
+ Mới ngoa ngoắt làm sao!
=> Thành phần rút gọn là chủ ngữ. Đây là hiện tượng tỉnh lược, làm phá vỡ trật tự thông thường trong câu.
c. Kéo chăn về phía ấy, sao cứ dồn cả lại cho mẹ thế này. Ừ, không đói thì thôi. Khuya rồi. Ngủ đi, mai còn đi làm sớm, con ạ. (Phong Điệp)
Các câu Ừ, không đói thì thôi.; Khuya rồi.; Ngủ đi, mai còn đi làm sớm, con ạ. tỉnh lược thành phần câu, làm cho câu văn trở nên ngắn gọn.
Tác dụng: Gợi lên không khí thân quen, gần gũi trong gia đình; thể hiện sự ân cần, nhẹ nhàng của người mẹ.
d. Bà vợ hỏi lại: "Ông có đứng máy được không?". Ông chồng trả lời: "Không." – "Ông có sắp chữ được không?" – "Không.". (Nguyễn Khải)
Câu Không. tỉnh lược thành phần có tác dụng truyền tải thông tin nhanh chóng, trọng tâm vấn đề.
