I. TÌM HIỂU CHUNG

1. Tác giả

Nguyễn Đăng Mạnh

– Tác giả Nguyễn Đăng Mạnh sinh năm 1930 – 2018, quê ở Hà Nội.

– Ông là nhà giáo, nhà phê bình văn học nổi tiếng của nền văn học Việt Nam.

– Quá trình công tác: Ông công tác tại sở giáo dục Liên khu Việt Bắc trong vài năm, sau đó được cử đi học tại Đại học Sư Phạm và được giữ lại làm giảng viên vào năm 1960. Tại đây, ông bắt đầu sự nghiệp giảng dạy cùng với nghiên cứu khoa học. Đặc biệt, ông từng đảm nhiệm vị trí Chủ nhiệm Bộ môn Văn học Việt Nam hiện đại của Khoa Ngữ văn.

– Sự nghiệp văn học:

+ Được coi là nhà nghiên cứu, phê bình văn học đầu ngành về văn học Việt Nam hiện đại với nhiều nghiên cứu xuất sắc.

– Phong cách sáng tác:

+ Các công trình nghiên cứu về các tác giả của ông luôn chú trọng đến phong cách và tư tưởng riêng biệt của từng người, khai thác thông tin về con đường sáng tạo của cá nhân, những trải nghiệm riêng tư và bối cảnh xã hội có ảnh hưởng đến quá trình hình thành tác phẩm của một nhà văn.

+ Phong cách phê bình của ông mang đậm cái tôi trí thức tự do và nhân bản. Ông thể hiện rõ quan điểm riêng, giọng điệu riêng sắc sảo mà dung dị, nghiêm túc của mình.

– Các tác phẩm tiêu biểu: Nhà văn – Tư tưởng và phong cách (1979, 1983); Chân dung văn học (Tập I – 1990); Con đường đi vào thế giới nghệ thuật của nhà văn (1994); Hồi kí Nguyễn Đăng Mạnh (2008);...

2. Tác phẩm

– Xuất xứ: Trích trong cuốn Những bài giảng về tác gia văn học, tập I, NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội, 1999.

– Kiểu văn bản:

– Bố cục:

II. TÌM HIỂU CHI TIẾT

1. Cách mở đầu

– Giới thiệu thế giới nhân vật trong sáng tác của Nguyễn Tuân: Thế giới nhân vật của Nguyễn Tuân gồm hai loại người đối lập nhau:

+ Loại người tài hoa nghệ sĩ, có nhân cách, có "thiên lương" => Hiếm hoi, nay chỉ còn "vang bóng".

+ Loại người tiểu nhân phàm tục => Đầy rẫy trong thiên hạ.

– Từ cách mở đầu, tác giả muốn làm sáng tỏ điểm đặc sắc chủ yếu xung quanh thế giới nhân vật của truyện ngắn Chữ người tử tù. Từ đó, cho thấy quan niệm thẩm mĩ của Nguyễn Tuân về cái đẹp của con người.

2. Hệ thống luận điểm, lý lẽ, bằng chứng

– Theo tác giả, nhân vật trong tác phẩm Chữ người tử tù có những kẻ tiểu nhân, bọn độc ác, bất lương và những người có tài, có nghĩa khí như Huấn Cao, quản ngục và viên thơ lại.

– Từ thế giới nhân vật, tác giả khẳng định tác phẩm là sự chiến thắng của ánh sáng đối với bóng tối, của cái tài, cái đẹp với cái nhem nhuốc tục tằn, của thiên lương đối với tội ác.

– Tác giả đã lập luận để làm nổi bật vẻ đẹp của các nhân vật trong truyện Chữ người tử tù qua hai luận điểm:

+ Nhân cách thể hiện qua tinh thần gang thép, không biết sợ trước những lực lượng thù địch.

+ Nhân cách tốt đẹp thể hiện qua thái độ biết sợ trước cái thiên lương, cái đẹp, cái tài.

* Luận điểm 1: Thái độ "vô uý", không biết sợ trước những lực lượng thù địch.

– Huấn Cao: "chọc trời khuấy nước", không sợ "chết chém".

– Người quản ngục và viên thơ lại: Sẵn sàng bí mật biệt đãi "tên phiến loạn nguy hiểm" là Huấn Cao, dám thách thức những đòn trừng phạt ghê gớm có thể giáng xuống đầu.

=> Thái độ không biết sợ, tinh thần gang thép này chính là một yếu tố làm nên nhân cách cao thượng của nhân vật.

* Luận điểm 2: Thái độ biết kính sợ trước cái tài, cái đẹp, cái thiên tính tốt của con người.

– Lý lẽ:

+ Cái gì cũng "vô uý", tỏ thái độ sắt thép, không biết mềm lòng trước bất cứ điều gì thì là quỷ sứ chứ không phải người.

+ Muốn nên người, phải biết kính sợ: cái tài, cái đẹp và cái thiên lương.

+ Kẻ nào không biết sợ cái gì hết, đó là loài quỷ sứ. Loại người này rất hiếm.

+ Ngoài ra, có một loại người chắc không ít là loại sợ rất nhiều thứ (như quyền thế, đồng tiền) nhưng đối với cái tài, cái đẹp, cái thiên lương thì không sợ, thậm chí còn sẵn sàng lăng mạ, giày xéo. => Tác giả khẳng định: Đây là hạng người hèn hạ nhất, thô bỉ nhất.

– Bằng chứng:

+ Huấn Cao:

+ Viên quản ngục: Cái "biết sợ" của quản ngục nằm ở cử chỉ khúm núm trước người tử tù trong đêm cho chữ. Cái cúi đầu đó thể hiện sự trân trọng, biết ơn trước cái tài năng "có một không hai" của Huấn Cao. Đồng thời, thể hiện rõ sự trong sáng, thiên lương của quản ngục.

3. Nghệ thuật lập luận của bài viết

– Giọng điệu trầm lắng, nhẹ nhàng nhưng đầy thuyết phục, mãnh liệt khi thể hiện quan điểm.

– Hệ thống lập luận chặt chẽ, đưa ra được các luận điểm, lý lẽ, bằng chứng rõ ràng, thuyết phục. Phân tích lần lượt từng khía cạnh của vấn đề theo trình tự từ bao quát đến chi tiết.

– Ngôn ngữ khoa học nhưng cùng giàu sắc thái biểu cảm.

– Sử dụng câu hỏi tu từ thể hiện quan điểm: Nhưng thử nghĩ mà xem, con người không biết sợ cái gì trên đời này cả, liệu có phải là con người không?

– Kết hợp các biện pháp tu từ như điệp ngữ (cái cúi đầu,...); so sánh (Cái cúi đầu của thầy quản ngục vái lạy Huấn Cao chính là cái cúi đầu của Cao Bá Quát trước hoa mai vậy);...

III. TỔNG KẾT

– Nội dung: Thể hiện những nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Chữ người tử tù, đặc biệt là đặc sắc trong cách xây dựng thế giới nhân vật của tác giả Nguyễn Tuân.

– Nghệ thuật: Lập luận chặt chẽ, giọng văn trầm lắng, nhẹ nhàng mà dứt khoát, mãnh liệt.