II. SỰ NGHIỆP SÁNG TÁC
2. Sáng tác chữ Nôm
a. Giới thiệu chung về các sáng tác chữ Nôm
− Sáng tác chữ Nôm của Nguyễn Du hiện còn lưu giữ được gồm: Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu, Thác lời trai phường nón, Văn tế thập loại chúng sinh (Văn chiêu hồn), Truyện Kiều.
− Văn tế sống hai cô gái Trường Lưu, Thác lời trai phường nón thể hiện những cảm xúc tình tứ, lãng mạn; có giọng điệu trẻ trung hài hước, ngôn ngữ mang đậm dấu ấn của ca dao, tục ngữ.
− Văn tế thập loại chúng sinh là tiếng khóc thương cho kiếp nhân sinh mong manh, bất hạnh; phản chiếu thực trạng xã hội đương thời và đặt ra nhiều vấn đề có ý nghĩa lâu dài.
b. Kiệt tác Truyện Kiều
* Nguồn gốc đề tài, cốt truyện và vị trí của Truyện Kiều
− Được viết theo hình thức truyện thơ Nôm, thể lục bát, gồm 3254 câu, kể về cuộc đời mười lăm năm chìm nổi của Thuý Kiều.
− Việc kế thừa cốt truyện của người đi trước là một biểu hiện của hiện tượng giao lưu văn hoá, xuất hiện ở nhiều nền văn học trung đại trên thế giới.
− Ngay từ khi ra đời, Truyện Kiều có sức hút mãnh liệt trong cả giới trí thức và độc giả bình dân.
+ Hoà nhập vào đời sống, hình thành những hình thức sinh hoạt văn hoá, văn học độc đáo của người Việt như vịnh Kiều, lẩy Kiều, đố Kiều, bói Kiều,...
+ Trở thành nguồn đề tài, nguồn cảm hứng cho nhiều loại hình nghệ thuật.
+ Là đối tượng khám phá của nhiều nhà nghiên cứu trong và ngoài nước.
* Giá trị tư tưởng
− Tôn vinh vẻ đẹp của con người, đặc biệt là người phụ nữ. Nguyễn Du trân trọng con người một cách toàn diện − cả tâm hồn và thể xác.
+ Thuý Kiều có nhan sắc "nghiêng nước nghiêng thành", có trí tuệ, tài năng, đức hạnh.
+ Thuý Kiều sẵn sàng hi sinh bản thân để cứu cha và em khi gia đình gặp đại hoạ.
+ Thuý Kiều mạnh mẽ, táo bạo mà vẫn dịu dàng, đằm thắm và thuỷ chung trong tình yêu với Kim Trọng.
+ Thuý Kiều nhân hậu, bao dung, vị tha và trọng lẽ phải trong mối quan hệ ứng xử với người đời.
=> Nguyễn Du không để Thuý Kiều mất ý thức về phẩm giá, tinh thần phản kháng và đặc biệt không chấp nhận sự tha hoá.
− Đồng cảm, đồng tình với những khát vọng chính đáng, vượt ra ngoài một số khuôn phép phản nhân văn của tư tưởng phong kiến.
+ Khắc hoạ mối tình Kim − Kiều trong sáng, thuỷ chung và cao thượng. Nguyễn Du mở ra một thế giới phong phú, bí ẩn của trái tim đang yêu với nhiều cung bậc cảm xúc.
+ "Dám" để cho Thuý Kiều "Xăm xăm băng lối vườn khuya một mình" đi theo tiếng gọi con tim.
+ Thể hiện giấc mơ công lí.
− Khắc hoạ bức tranh hiện thực xã hội phong kiến suy tàn.
+ Nơi đồng tiền "lên ngôi", cái ác tự do hoành hành.
+ Những kẻ đại diện cho giai cấp thống trị hiện lên với bản chất tham lam, tàn độc; người dân lương thiện phải gánh chịu những đau khổ, oan khuất tày trời.
* Giá trị nghệ thuật
Mặc dù tiếp thu cốt truyện từ tác phẩm khác nhưng Truyện Kiều của Nguyễn Du có sự thay đổi trên nhiều bình diện nghệ thuật khác nhau:
− Về cốt truyện:
+ Nguyễn Du đã tổ chức lại cốt truyện, lược bỏ hoặc thay đổi trình tự của nhiều chi tiết.
+ Sáng tạo nhiều đoạn độc thoại nội tâm và miêu tả thiên nhiên đặc sắc.
+ Cốt truyện của Truyện Kiều được xây dựng theo mô hình chung của truyện thơ Nôm gồm ba phần: Gặp gỡ − Chia li − Đoàn tụ. Trong mỗi phần, Nguyễn Du lại có những sáng tạo độc đáo. Chẳng hạn, đoạn kết của Truyện Kiều không viên mãn như các truyện thơ Nôm khác.
− Hệ thống nhân vật: Nguyễn Du gần như giữ nguyên hệ thống nhân vật trong tác phẩm gốc nhưng cá nhân mỗi nhân vật đều được thay đổi để phù hợp với chủ đề mới, với bản sắc văn hoá và tâm hồn dân tộc Việt Nam.
+ Các nhân vật như Thuý Kiều, Kim Trọng, Thuý Vân, Thúc Sinh, Hoạn Thư,... đều có diện mạo mới, tính cách mới, có bi kịch cá nhân và đời sống nội tâm sâu sắc hơn tác phẩm gốc.
+ Nhiều nhân vật có giọng điệu, vốn ngôn ngữ riêng để phản ánh chân thực nguồn gốc, lai lịch, tính cách và diễn biến tâm trạng.
+ Nguyễn Du đặc biệt chú trọng khắc hoạ "con người bên trong" của các nhân vật. Ông chú trọng khám phá thế giới nội tâm phong phú, bí ẩn và lí giải sự vận động tâm lí phức tạp một cách hợp lí, sâu sắc.
+ Thế giới nội tâm nhân vật được Nguyễn Du khắc hoạ bằng nhiều phương tiện khác nhau.
− Vẻ đẹp của tiếng Việt trong Truyện Kiều.
+ Sử dụng một cách sáng tạo các yếu tố ngôn ngữ vay mượn để làm giàu cho tiếng mẹ đẻ.
+ Hệ thống điển cố hoà nhập vào câu thơ một cách nhuần nhuyễn.
+ Ngôn ngữ đời thường và các thành ngữ, tục ngữ được sử dụng uyển chuyển.
+ Tận dụng tốt các thế mạnh của từ láy, từ đồng nghĩa.
=> Truyện Kiều là bằng chứng về công lao vĩ đại của Nguyễn Du với sự phát triển ngôn ngữ dân tộc và thể thơ lục bát truyền thống.
III. KẾT LUẬN
− Nguyễn Du có những đóng góp to lớn ở cả hai bộ phận sáng tác chữ Hán và chữ Nôm.
− Nguyễn Du được suy tôn là đại thi hào của dân tộc Việt Nam.
− Nguyễn Du được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc (UNESCO) vinh danh là Danh nhân văn hoá của nhân loại.
