II. NHẬT BẢN SAU CHIẾN TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI 1945 - 1973

1. Thời kì Nhật Bản bị quân đội Đồng minh chiếm đóng 1945 - 1952

a. Bối cảnh:

- Ngày 2-9-1945, Nhật Bản kí văn kiện đầu hàng không điều kiện, Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc.

- Lần đầu tiên trong lịch sử, Nhật Bản bị quân đội nước ngoài chiếm đóng.

- Lực lượng chiếm đóng là quân Đồng minh, trong đó Mỹ giữ vai trò chủ yếu.

- Từ năm 1945 đến năm 1952, Nhật Bản đặt dưới sự quản lí của Bộ Chỉ huy tối cao lực lượng Đồng minh, viết tắt là SCAP.

Hình 1. Ngày 2-9-1945, trên chiến hạm USS Missouri của Hải quân Mỹ, Ngoại trưởng Nhật Bản Mamoru Shigemitsu đã ký văn kiện chấp nhận đầu hàng không điều kiện với Liên Xô và quân Đồng minh, chính thức kết thúc Chiến tranh thế giới lần thứ hai.

b. Mục tiêu của SCAP:

- Xóa bỏ bộ máy chiến tranh của Nhật Bản.

- Ngăn chặn nguy cơ phục hồi chủ nghĩa quân phiệt.

- Thực hiện cải cách toàn diện trên các lĩnh vực:

+ An ninh - chính trị.

+ Kinh tế.

+ Văn hóa, giáo dục.

- Đưa Nhật Bản chuyển sang con đường phi quân sự hóa và dân chủ hóa.

c. Nội dung cải cách:

✽ Cải cách về an ninh - chính trị:

- SCAP tiến hành giải tán lực lượng vũ trang Nhật Bản.

- Xét xử những người phạm tội chiến tranh.

- Thúc đẩy quá trình dân chủ hóa đời sống chính trị.

- Tổ chức Tổng tuyển cử bầu Nghị viện mới ngày 10-4-1946.

- Ban hành Hiến pháp năm 1946, đây là cải cách chính trị quan trọng nhất.

+ Nội dung cơ bản của Hiến pháp 1946:

• Quyền lực tối cao chuyển từ Thiên hoàng sang Nghị viện.
• Thiên hoàng chỉ còn giữ vai trò tượng trưng cho quốc gia.
• Nhật Bản từ bỏ việc đe dọa hoặc sử dụng vũ lực để giải quyết tranh chấp quốc tế.
• Các quyền cơ bản của con người được công nhận là quyền vĩnh viễn và bất khả xâm phạm.

Hình 2. Bản gốc của Hiến pháp năm 1946, trang đầu

- Ý nghĩa:

+ Làm thay đổi căn bản hệ thống chính trị Nhật Bản.

+ Góp phần xóa bỏ chủ nghĩa quân phiệt.

+ Đặt nền tảng cho việc xây dựng thể chế dân chủ sau chiến tranh.

✽ Cải cách về kinh tế:

- SCAP thực hiện chính sách phi quân sự hóa nền kinh tế.

- Mục tiêu của cải cách kinh tế:

+ Xóa bỏ những yếu tố có thể phục hồi nền kinh tế chiến tranh.

+ Dân chủ hóa các tổ chức kinh tế.

+ Xây dựng nền kinh tế theo hướng cạnh tranh và thị trường tự do.

- Những cải cách chủ yếu:

+ Cải cách ruộng đất:

• Nhà nước trưng mua ruộng đất của địa chủ.
• Ruộng đất được bán lại cho người trực tiếp canh tác với giá ưu đãi.
• Góp phần hạn chế thế lực địa chủ và cải thiện đời sống nông dân.

+ Giải thể các Đai-bát-xư:

• Đai-bát-xư là các công ty độc quyền lớn mang tính gia tộc.
• Các tổ chức này từng liên kết chặt chẽ với giới tài phiệt và chi phối nền kinh tế Nhật Bản trước chiến tranh.
• Việc giải thể nhằm chống độc quyền và thúc đẩy tự do cạnh tranh.

+ Cải cách quan hệ lao động:

• Thành lập các tổ chức công đoàn.
• Ban hành các đạo luật về lao động.
• Góp phần bảo vệ quyền lợi của người lao động.

- Trong quá trình phục hồi kinh tế, Nhật Bản chú trọng tăng sản lượng than và thép.

- Vai trò của than và thép:

+ Là hai trụ cột của nền công nghiệp quốc gia.

+ Thúc đẩy sự phục hồi của các ngành công nghiệp then chốt như luyện kim, hóa chất.

+ Tạo điều kiện phát triển các ngành sản xuất hàng tiêu dùng như vô tuyến truyền hình, ô tô.

- Ý nghĩa:

+ Giúp nền kinh tế Nhật Bản từng bước phục hồi sau chiến tranh.

+ Tạo nền tảng cho sự phát triển mạnh mẽ của Nhật Bản trong giai đoạn sau.

Hình 3. Thành phố Tô-ki-ô năm 1964 - một trong những thành phố sầm uất nhất thế giới

✽ Cải cách về văn hóa, giáo dục:

- SCAP sửa đổi chương trình giáo dục theo hướng đề cao tư tưởng:

+ Tự do.

+ Dân chủ.

+ Bình đẳng.

+ Tôn trọng quyền con người.

- Mục tiêu của cải cách giáo dục:

+ Loại bỏ ảnh hưởng của chủ nghĩa quân phiệt trong giáo dục.

+ Tán thành con người dân chủ, có ý thức công dân.

+ Xây dựng nền giáo dục bình đẳng và tiến bộ.

- Tháng 3 - 1947, Nghị viện Nhật Bản thông qua:

+ Luật Giáo dục cơ bản.

+ Luật Giáo dục trường học.

- Nội dung cơ bản của Luật Giáo dục:

+ Mọi người đều bình đẳng trong giáo dục.

+ Cấm phân biệt đối xử dựa trên chủng tộc, tín ngưỡng, giới tính.

+ Cấm phân biệt theo hoàn cảnh kinh tế, địa vị xã hội hoặc hoàn cảnh gia đình.

- Ý nghĩa:

+ Đặt nền tảng cho hệ thống giáo dục mới của Nhật Bản.

+ Góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

+ Tạo điều kiện quan trọng cho sự phát triển lâu dài của đất nước.

Hình 4. Nam nữ đồng học (Co-education) - Minh chứng cho sự bình đẳng giới trong Luật Giáo dục mới năm 1947

d. Kết quả và tác động:

✽ Kết quả:

- Trong hơn sáu năm bị quân đội Đồng minh chiếm đóng, Nhật Bản đã tiến hành hàng loạt cải cách sâu rộng trên nhiều lĩnh vực:

+ An ninh - chính trị: Giải tán lực lượng vũ trang, xét xử tội phạm chiến tranh, ban hành Hiến pháp 1946.

+ Kinh tế: Cải cách ruộng đất, giải thể các Đai-bát-xư, chống độc quyền, khôi phục sản xuất công nghiệp.

+ Văn hóa, giáo dục: Cải cách giáo dục theo hướng tự do, dân chủ, bình đẳng.

- Nhật Bản từng bước chuyển đổi:

+ Từ một quốc gia quân phiệt sang một xã hội dân chủ.

+ Từ nền kinh tế phục vụ chiến tranh sang nền kinh tế thị trường.

+ Từ nền giáo dục chịu ảnh hưởng quân phiệt sang nền giáo dục đề cao quyền con người và bình đẳng.

- Năm 1951, Nhật Bản kí:

+ Hiệp ước Hòa bình.

+ Hiệp ước An ninh Mỹ - Nhật Bản.

- Năm 1952, thời kì chiếm đóng của quân Đồng minh ở Nhật Bản kết thúc.

Hình 4. Thủ tướng Nhật Bản Shigeru Yoshida đang đặt bút ký Hiệp ước Hòa bình San Francisco

✽ Tác động:

- Các cải cách trong thời kì chiếm đóng đã làm thay đổi căn bản diện mạo nước Nhật sau Chiến tranh thế giới thứ hai.

+ Về chính trị, Nhật Bản xóa bỏ nền tảng của chủ nghĩa quân phiệt, xây dựng thể chế dân chủ theo mô hình phương Tây.

+ Về kinh tế, Nhật Bản có điều kiện phục hồi sản xuất, mở rộng cạnh tranh và đặt nền móng cho sự phát triển nhanh chóng sau này.

+ Về xã hội - giáo dục, các quyền tự do, dân chủ và bình đẳng được đề cao, góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực.

+ Về đối ngoại, Nhật Bản trở thành đồng minh chiến lược của Mỹ ở châu Á trên cả phương diện kinh tế và quân sự.

=> Những cải cách giai đoạn 1945 - 1952 đã tạo nền tảng quan trọng cho quá trình phục hồi và phát triển mạnh mẽ của Nhật Bản trong các thập niên tiếp theo.