1. Vai trò của đô thị
Vai trò của đô thị | Biểu hiện cụ thể | Tác động |
Trung tâm quyền lực và kinh tế | - Tập trung các cơ quan quản lí. - Tập trung hoạt động kinh tế, dịch vụ, thương mại. | Có vai trò điều hành, chi phối sự phát triển của vùng, quốc gia hoặc khu vực. |
Hạt nhân kinh tế, động lực phát triển | - Tạo nhiều việc làm cho dân cư. - Thúc đẩy sản xuất, kinh doanh, dịch vụ. - Góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế và cơ cấu lao động. | Kinh tế đô thị phát triển sẽ kéo theo sự phát triển của các vùng xung quanh. |
Thúc đẩy đổi mới sáng tạo | - Tập trung nguồn nhân lực chất lượng cao. - Có nhiều cơ sở nghiên cứu, giáo dục, khoa học – công nghệ. - Hỗ trợ hiện đại hóa các ngành kinh tế, ứng dụng công nghệ cao. | Đô thị trở thành nơi khởi nguồn nhiều ý tưởng, mô hình sản xuất và dịch vụ mới. |
Tăng cường liên kết và hội nhập | - Là đầu mối giao thông, thông tin, thương mại, tài chính. - Kết nối các vùng trong nước với nhau. - Kết nối quốc gia với khu vực và thế giới. | Góp phần mở rộng giao lưu kinh tế, văn hóa, xã hội. |
Lan tỏa về văn hóa, xã hội | - Tập trung các hoạt động văn hóa, giáo dục, y tế, dịch vụ xã hội. - Ảnh hưởng đến lối sống, trình độ dân cư và cách tổ chức đời sống. | Tác động đến sự phát triển của các vùng lân cận. |
Thúc đẩy tăng trưởng xanh | - Đi đầu trong ứng dụng công nghệ sạch, tiết kiệm năng lượng. - Góp phần giải quyết ô nhiễm môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu. | Hướng tới phát triển đô thị bền vững. |
2. Quá trình đô thị hóa thời kì xã hội công nghiệp và hậu công nghiệp
a. Quá trình đô thị hóa thời kì xã hội công nghiệp
* Bối cảnh hình thành:
- Bắt đầu từ nửa cuối thế kỉ XVIII, gắn với Cách mạng công nghiệp lần thứ nhất, máy móc thay thế lao động thủ công.
→ Năng suất lao động tăng, kinh tế phát triển mạnh.
- Sự thay đổi trong sản xuất:
+ Từ cuối thế kỉ XIX, sản xuất cơ khí hóa chuyển sang điện khí hóa.
+ Công nghiệp phát triển làm thay đổi cơ cấu lao động, nhiều lao động chuyển từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ.
→ Dân cư tập trung ngày càng đông ở các trung tâm công nghiệp, đô thị.
* Đặc điểm đô thị hóa thời kì xã hội công nghiệp:
- Dân số thành thị và tỉ lệ dân thành thị tăng liên tục:
Số dân thành thị và tỉ lệ dân thành thị thế giới giai đoạn 1900 – 1970
Năm | 1900 | 1950 | 1970 |
Số dân thành thị (triệu người) | 217,6 | 750,9 | 1 354,2 |
Tỉ lệ dân thành thị (%) | 13,6 | 29,2 | 36,6 |
(Nguồn: Liên hợp quốc)
+ Số dân thành thị tăng từ 217,6 triệu người lên 1 354,2 triệu người.
+ Tỉ lệ dân thành thị tăng từ 13,6% lên 36,6%.
→ Đô thị hóa diễn ra ngày càng mạnh trong thời kì xã hội công nghiệp.
- Đô thị hóa khác nhau giữa các nhóm nước:
Nước phát triển | Nước đang phát triển |
- Đô thị hóa diễn ra sớm. - Gắn chặt với quá trình công nghiệp hóa. - Công nghiệp phát triển làm tăng nhu cầu lao động ở đô thị. → Dân cư tập trung nhanh vào các thành phố công nghiệp. | - Đô thị hóa gắn với giai đoạn đầu của công nghiệp hóa. - Quá trình công nghiệp hóa vẫn tiếp tục diễn ra. - Trình độ đô thị hóa giữa các nước không giống nhau. - Nhiều đô thị lớn tập trung ở Trung Quốc, Ấn Độ. → Tỉ lệ dân thành thị giữa các nước đang phát triển có sự chênh lệch. |
- Quy mô đô thị có xu hướng tăng lên:
+ Năm 1900, thế giới chỉ có 1 thành phố trên 5 triệu dân là Luân Đôn.
+ Năm 1970, thế giới có 18 thành phố trên 5 triệu dân (Tô-ky-ô là thành phố đông dân nhất với 23,3 triệu người).
→ Các đô thị ngày càng mở rộng về dân số và không gian.
- Nguyên nhân mở rộng không gian đô thị:
+ Hệ thống giao thông công cộng phát triển.
+ Các hoạt động dịch vụ mở rộng.
+ Người lao động có thể sinh sống xa trung tâm thành phố.
→ Đô thị không chỉ phát triển ở khu vực trung tâm mà còn lan ra vùng ven.
- Đô thị gắn với sản xuất công nghiệp và dịch vụ:
+ Các thành phố công nghiệp tiêu biểu: Man-che-xtơ ở Anh, Si-ca-gô ở Hoa Kỳ.
+ Các thành phố dịch vụ phát triển: Niu Oóc ở Hoa Kỳ, Pa-ri ở Pháp.
→ Đô thị vừa là nơi sản xuất công nghiệp, vừa là trung tâm dịch vụ lớn.
- Đô thị phát triển thiếu kiểm soát:
+ Đô thị mở rộng làm giảm diện tích đất nông nghiệp.
+ Một số nơi xuất hiện đô thị hóa tự phát.
+ Phát sinh các vấn đề: ô nhiễm môi trường, quá tải hạ tầng, tệ nạn xã hội.
→ Đô thị hóa nếu không được quản lí tốt sẽ gây nhiều tác động tiêu cực đến môi trường và đời sống dân cư.
