II. Luyện tập và vận dụng

PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2

1. Đọc

Đọc văn bản sau và thực hiện các yêu cầu:

MỘT NÉT NỔI BẬT TRONG SÁNG TÁC CỦA NAM CAO
(Trích Nam Cao và khát vọng về một cuộc sống lương thiện, xứng đáng)

NGUYỄN VĂN HẠNH

Đọc những tác phẩm của Nam Cao viết cách đây đã trên dưới nửa thế kỉ, nhất là những truyện như Chí Phèo, Lão Hạc, Sống mòn, thấy Nam Cao không chỉ mới mẻ trong thời đại của mình, mà vẫn rất gần gũi với chúng ta hôm nay. Nam Cao và Vũ Trọng Phụng, mỗi người một vẻ, chắc chắn là hai nhà văn xuất sắc nhất trong nền văn học hiện đại của ta ở nửa đầu thế kỉ XX.

Nam Cao có sở trường trong xây dựng nhân vật, thể hiện ở nghệ thuật miêu tả ngoại hình, khắc hoạ tính cách, phân tích nội tâm. Một số nhà nghiên cứu nhấn mạnh hai loại nhân vật chủ yếu trong tác phẩm của Nam Cao: nông dân và trí thức tiểu tư sản. Trên thực tế, Nam Cao miêu tả nhiều loại người, nhưng ông tập trung sự chú ý vào tầng lớp lao động nghèo, những người có số phận hẩm hiu, không tìm được chỗ đứng của mình trong xã hội, bị vứt ra bên lề cuộc sống. Họ thuộc thế giới những người cùng khổ, ở "dưới đáy" của xã hội, những con người bị tha hoá, bị què quặt cả về thể xác và tinh thần vì bị áp bức, hành hạ, vì tăm tối mặt mũi lo chạy ăn từng bữa, vì sự bế tắc mục ruỗng của xã hội, vì sự hèn nhát, sợ hãi của chính mỗi người. Nam Cao thật ra không miêu tả các thành phần xã hội, mà đi sâu vào các số phận, các kiếp người như chính nhà văn thường nói.

Nhiều nhân vật của Nam Cao là những con người hiền lành, chất phác, nhưng đời sống quá vất vả, cơ cực. Đó là những người giả cả không nơi nương tựa, những em bé mồ côi không ai chăm sóc, những người đàn bà không biết đến hạnh phúc lứa đôi, gia đình, vì nghèo, vì tàn tật, xấu xí, vì tệ nạn xã hội (Nghèo, Dì Hảo, Lão Hạc, Một bữa no, Từ ngày mẹ chết, Ở hiền,...). Một loại nhân vật khác là những tay trộm cướp, lưu manh, du thủ du thực. Dưới con mắt của Nam Cao, những con người phá phách này cùng với những người điên, những người câm, những người kì quặc đủ loại càng tô đậm thêm bộ mặt cùng quẫn, mất nhân tính của xã hội. Bên cạnh đó, ta còn gặp những con người có trình độ học vấn, có ý thức hơn về thân phận, có nhiều băn khoăn về ý nghĩa của cuộc sống, về giá trị làm người (Trăng sáng, Đời thừa, Truyện người hàng xóm, Sống mòn,...). Chính qua những nhân vật như Điền, Hộ, Lộc, Thứ,... nhà văn đã trực tiếp gửi gắm những suy nghĩ của mình về cuộc sống, về nghệ thuật.

Thông thường, ở một tài năng tiểu thuyết thì sức mạnh tư duy tập trung ở hình tượng nhân vật. Đọc Nam Cao, người ta có ấn tượng rõ rệt về các nhân vật có tính cách nổi bật, đồng thời lại cảm nhận sâu sắc cách nhìn của tác giả đối với cuộc sống, tấm lòng của tác giả đối với con người. Ở Nam Cao, có sự kết hợp giữa năng lực quan sát, miêu tả, nắm bắt rất tài tình những chi tiết của cuộc sống, xây dựng những hình tượng, những bức tranh xã hội sinh động với một giọng trữ tình kín đáo, thiết tha, vừa xót thương cho những người bất hạnh, vừa chua chát trước những điều nhố nhăng, vô nghĩa, luôn luôn khát khao sự thay đổi hướng về cái nhân bản, tốt đẹp.

Tác phẩm của Nam Cao không nhiều, phần lớn lại là truyện ngắn. Nhưng có thể nói Nam Cao là một trong số ít nhà văn của chúng ta đã để lại cho văn học nhiều nhân vật không thể nào quên được, buộc người đọc phải nghĩ về họ, thông qua họ mà nghĩ về cuộc sống. Chí Phèo, Thị Nở, lão Hạc, Thứ, Hoàng là những nhân vật như thế. Nếu các nhân vật mang vào tác phẩm của nhà văn chất đời thường, sự sinh động, thì giọng trữ tình lại mang đến sự ấm áp rất tiêu biểu cho chiều sâu tâ hồn và bản sắc tài năng của Nam Cao. Ông trân trọng mọi biểu hiện của sự sống, trăn trở, đau buồn nhưng không bao giờ mất hi vọng. Đọc Nam Cao, con người muốn sống chu đáo hơn, nhân ái hơn.

(Theo Nguyễn Văn Hạnh, Nam Cao và khát vọng về một cuộc sống lương thiện, xứng đáng,
in trong Nam Cao − Về tác gia và tác phẩm, Bích Thu biên soạn và tuyển chọn,
NXB Giáo dục, Hà Nội, 2007, tr. 179 − 180)

Chọn phương án đúng.

Trả lời câu hỏi.

Câu 1. Có thể xem văn bản Một nét nổi bật trong sáng tác của Nam Cao thuộc loại văn bản nghị luận văn học được không? Vì sao?

Gợi ý:

Một nét nổi bật trong sáng tác của Nam Cao là một văn bản nghị luận văn học, vì:

− Luận đề của văn bản: vấn đề nhân vật trong truyện của Nam Cao.

− Các luận điểm:

+ Sở trường của Nam Cao trong xây dựng nhân vật: miêu tả ngoại hình và khắc hoạ tính cách, nội tâm.

+ Đặc điểm thế giới nhân vật trong truyện Nam Cao.

+ Cái nhìn đối với đời sống và tấm lòng đối với con người của Nam Cao thể hiện qua hệ thống nhân vật.

− Các luận điểm đều được làm sáng tỏ bởi lí lẽ và bằng chứng lấy từ tác phẩm của Nam Cao.

Câu 2. Nhận xét về cách sử dụng lí lẽ và bằng chứng của tác giả trong văn bản.

Câu 3. Tác giả đã lí giải như thế nào về sự thành công của Nam Cao trong sáng tác văn học?

Câu 4. Những nội dung nào đã triển khai trong bài viết cho phép tác giả đi đến kết luận: "Đọc Nam Cao, con người muốn sống chu đáo hơn, nhân ái hơn"?

Câu 5. Văn bản trên giúp em hiểu được những gì về nhà văn Nam Cao?

Gợi ý:

Đọc văn bản trên giúp ta hiểu được một số khía cạnh cơ bản về nhà văn Nam Cao:

− Bối cảnh sống và sáng tác của Nam Cao (thông tin được nêu ở cước chú (3) của văn bản cho biết Nam Cao chủ yếu sống và sáng tác trước năm 1945).

− Tầm vóc, vị trí của Nam Cao trong nền văn học hiện đại Việt Nam (một trong những nhà văn xuất sắc nhất trong văn học hiện đại Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX).

− Thể loại chủ yếu mà Nam Cao đã sáng tác: truyện.

− Sở trường của nhà văn Nam Cao: xây dựng nhân vật.

2. Viết

Viết bài văn nghị luận phân tích một truyện ngắn được sáng tác trong những năm gần đây.

* Một số lưu ý như sau:

− Chọn tác phẩm để phân tích (HS tự tìm truyện ngắn mà mình yêu thích, GV có thể hỗ trợ HS bằng cách giới thiệu thêm một số truyện có độ dài vừa phải để các em lựa chọn).

− Tìm ý và lập dàn ý (bám sát các yêu cầu: nêu được nội dung chủ đề của truyện; làm rõ các khía cạnh cụ thể về nghệ thuật như cốt truyện, nghệ thuật xây dựng nhân vật, nghệ thuật kể chuyện, không gian và thời gian của truyện, ngôn ngữ người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật,...). Tập trung vào các yếu tố nổi bật, có giá trị của tác phẩm truyện.

− Đọc kĩ truyện, dựa vào dàn ý để viết bài và thực hiện việc chỉnh sửa như hướng dẫn ở bài 4 trong SGK.

3. Nói và nghe

Chọn một vấn đề đáng quan tâm trong đời sống của lứa tuổi học sinh, lập dàn ý cho bài nói và tập trình bày.

* Một số lưu ý chuẩn bị cho bài nói như sau:

− Chọn vấn đề để trình bày.

− Tìm ý và lập dàn ý, thu thập một số tư liệu có liên quan đến đề tài để sử dụng khi trình bày.

− Dựa vào dàn ý đã lập, từng nhóm tập luyện nói và nghe. Các thành viên trong nhóm luân phiên trình bày, trao đổi, rút kinh nghiệm.