I. Lý thuyết

1. Văn bản nghị luận

− Khái niệm: Văn bản nghị luận là kiểu văn bản dùng để thuyết phục người đọc bằng hệ thống luận điểm, lí lẽ và bằng chứng được sắp xếp chặt chẽ. Tuỳ theo đề tài và nội dung, văn bản nghị luận có nhiều loại, phổ biến là nghị luận xã hội và nghị luận văn học. Để tăng sức thuyết phục, người viết có thể kết hợp yếu tố biểu cảm và tự sự.

− Các yếu tố chính của văn bản nghị luận:

2. Bài nghị luận xã hội

− Bài nghị luận xã hội bàn về các vấn đề của đời sống nhằm giúp người đọc nhận thức đúng, bồi dưỡng tình cảm và thúc đẩy hành động tích cực.

− Đề tài của bài nghị luận xã hội rất phong phú, thường thuộc các nhóm: Vấn đề tư tưởng, đạo lí và hiện tượng đời sống.

− Bài nghị luận xã hội cần có luận đề rõ ràng, hệ thống luận điểm hợp lí, lí lẽ thuyết phục và bằng chứng xác đáng.

3. Lỗi về mạch lạc và liên kết trong đoạn văn, văn bản

− Lỗi mạch lạc: Các câu hoặc đoạn không cùng hướng về chủ đề chung hoặc sắp xếp không hợp lí.

− Lỗi liên kết: Các câu hoặc đoạn chưa gắn kết chặt chẽ do sử dụng thiếu hoặc sai các phép liên kết như lặp, thế, nối,...

II. Thực hành

Câu 1. Ba văn bản đọc trong bài (Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, Yêu và đồng cảm, Chữ bầu lên nhà thơ) đã giúp bạn hiểu được gì về đặc điểm nội dung và hình thức của văn nghị luận?

Gợi ý trả lời:

Câu 2. Theo bạn, trong văn nghị luận, yếu tố tự sự có thể sử dụng ở những trường hợp nào và với mức độ ra sao?

Gợi ý trả lời:

Câu 3. Hãy lập bảng hoặc sơ đồ tư duy để so sánh các văn bản đọc trong bài theo một số điểm gợi ý sau: luận đề; cách triển khai luận điểm; cách nêu lí lẽ và bằng chứng; lí do chọn cách triển khai luận điểm và nêu lí lẽ, bằng chứng;...

Gợi ý trả lời:

Câu 4. Thảo luận nhóm về cách nhận diện đặc điểm riêng của văn bản nghị luận xã hội.

Gợi ý trả lời:

Câu 5. Tìm đọc thêm một số văn bản nghị luận đề cập những vấn đề có liên quan tới nội dung các văn bản đã học trong bài. Chú ý xác định quan hệ kết nối giữa các văn bản và tập hợp chúng vào các nhóm có đặc điểm nội dung hoặc hình thức gần gũi (Ví dụ: Nhóm văn bản bàn về việc trọng dụng nhân tài, nhóm văn bản bàn về những vấn đề cơ bản của sáng tạo nghệ thuật,...).

Gợi ý trả lời: Học sinh có thể tìm đọc và phân nhóm các văn bản như sau:

− Nhóm văn bản bàn về việc trọng dụng nhân tài: Chiếu cầu hiền (Ngô Thì Nhậm), Bàn luận về phép học (Nguyễn Thiếp).

− Nhóm văn bản bàn về sáng tạo nghệ thuật: Tiếng nói của văn nghệ (Nguyễn Đình Thi), Một thời đại trong thi ca (Hoài Thanh).

➜ Các văn bản trong cùng nhóm đều có luận đề gần gũi, nhưng có thể khác nhau về cách triển khai luận điểm, sử dụng lí lẽ và bằng chứng.