I. Lý thuyết

1. Truyện ngắn

− Truyện ngắn là thể loại tự sự có dung lượng ngắn, tập trung phản ánh một lát cắt của đời sống thông qua một hoặc một vài tình huống tiêu biểu. Do khuôn khổ hạn chế, các chi tiết trong truyện thường được chọn lọc và sắp xếp cô đọng.

− Truyện ngắn hiện đại chủ yếu khai thác những vấn đề gần gũi của cuộc sống đương thời. Tác phẩm thường không hướng tới các sự kiện phi thường mà chú trọng khám phá đời sống tinh thần, tâm lí và sự biến đổi trong nhận thức, cảm xúc của con người. Về nghệ thuật, truyện ngắn hiện đại có kết cấu linh hoạt, ngôn ngữ gần gũi với đời sống và đặc biệt coi trọng việc khắc hoạ ngôn ngữ nhân vật.

2. Câu chuyện và truyện kể

− Câu chuyện là hệ thống sự việc, nhân vật, bối cảnh được tổ chức theo một trình tự nhất định, tạo nên nội dung của tác phẩm tự sự.

− Truyện kể bao gồm các sự kiện được người kể chuyện trình bày thông qua việc lựa chọn ngôi kể, điểm nhìn, lời kể và các phương thức nghệ thuật. Quan tâm đến truyện kể là chú ý đến cách câu chuyện được kể như thế nào.

3. Điểm nhìn trong truyện kể

− Điểm nhìn là vị trí quan sát, cảm nhận và đánh giá mà người kể chuyện lựa chọn để kể lại sự việc. Có nhiều dạng điểm nhìn như: Điểm nhìn của người kể chuyện, điểm nhìn của nhân vật, điểm nhìn bên trong, điểm nhìn bên ngoài, điểm nhìn không gian và điểm nhìn thời gian.

− Trong một tác phẩm, điểm nhìn có thể được duy trì thống nhất hoặc thay đổi, luân chuyển giữa các nhân vật và sự việc, góp phần định hướng cách tiếp nhận và lí giải của người đọc.

4. Lời người kể chuyện và lời nhân vật

− Lời người kể chuyện là lời của người kể dùng để miêu tả, trần thuật, nhận xét hoặc bộc lộ thái độ đối với sự việc và nhân vật.

− Lời nhân vật là lời nói hoặc suy nghĩ của nhân vật, được thể hiện qua đối thoại hay độc thoại.

5. Ngôn ngữ nói và ngôn ngữ viết

− Ngôn ngữ nói là ngôn ngữ âm thanh, được tiếp nhận bằng thính giác và sử dụng chủ yếu trong giao tiếp hằng ngày. Loại ngôn ngữ này thường gắn với ngữ điệu, cử chỉ và hoàn cảnh giao tiếp cụ thể.

− Ngôn ngữ viết là ngôn ngữ được ghi lại bằng chữ viết, xuất hiện trong sách báo, văn bản và nhiều hình thức ghi chép khác. So với ngôn ngữ nói, ngôn ngữ viết thường được tổ chức chặt chẽ, chính xác và có tính ổn định cao hơn.

II. Thực hành

Câu 1. Qua bài học này, theo bạn, điều gì làm nên sức hấp dẫn của một truyện ngắn hiện đại?

Gợi ý trả lời:

Câu 2. Thảo luận nhóm: Suy nghĩ của bạn về hình tượng các nhân vật nữ: thị Nở (truyện ngắn Chí Phèo − Nam Cao) và người "vợ nhặt" (truyện ngắn Vợ nhặt − Kim Lân). Từ đó, hãy đánh giá giá trị nhân đạo của mỗi tác phẩm.

Gợi ý trả lời:

− Hình tượng các nhân vật nữ:

− Giá trị nhân đạo của mỗi tác phẩm:

Câu 3. Tìm đọc thêm một số truyện ngắn của Nam Cao (Lão Hạc, Đời thừa, Bài học quét nhà, Cái chết của con mực,...) và Kim Lân (Con chó xấu xí, Làng,...); từ đó, phân tích những nét nổi bật trong nghệ thuật kể chuyện của từng tác giả.

Gợi ý trả lời:

− Tác giả Nam Cao: Đi sâu khám phá nội tâm nhân vật; thường viết về những cái nhỏ nhặt nhưng mang ý nghĩa triết lý sâu sắc; phong cách triết lý trữ tình sắc lạnh.

− Tác giả Kim Lân: Lối kể chuyện tự nhiên, hồn hậu, hóm hỉnh; tái hiện sinh động ngôn ngữ giao tiếp đời thường của người bình dân;...