Quay lại giao diện cũ
Biện pháp tu từ chơi chữ, điệp thanh, điệp vần: đặc điểm và tác dụng
BIỆN PHÁP TU TỪ CHƠI CHỮ, ĐIỆP THANH, ĐIỆP VẦN: ĐẶC ĐIỂM VÀ TÁC DỤNG
A. Lí thuyết
1. Chơi chữ
- Chơi chữ là biện pháp tu từ sử dụng âm thanh, từ ngữ để tạo ra ý nghĩa bất ngờ, thú vị, làm tăng sức hấp dẫn cho văn bản.
- Chơi chữ có thể dựa trên hiện tượng đồng âm, nói gần âm, cách điệp âm, nói lái, tách từ,...
Biện pháp tu từ chơi chữ được sử dụng nhiều trong
- Ví dụ:
Trong bài ca dao trên, biện pháp chơi chữ dựa trên hiện tượng nào?
2. Điệp thanh
- Điệp thanh là biện pháp tu từ lặp lại thanh điệu (thường là cùng thuộc thanh bằng hay thanh trắc).
- Tác dụng:
Dòng nào nêu không đúng tác dụng của điệp thanh?
- Ví dụ:
Khí trời quanh tôi làm bằng tơ
Khí trời quanh tôi làm bằng thơ.
(Xuân Diệu, Nhị hồ)
=> Việc sử dụng sáu thanh bằng liên tiếp trong mỗi dòng thơ gợi ra một không gian rất nhẹ và rất thơ. Trong trường hợp này, biện pháp điệp thanh giúp tăng tính tạo hình và sức biểu cảm cho sự diễn đạt, đồng thời góp phần làm nên nhạc tính cho đoạn thơ.
3. Điệp vần
Điền từ phù hợp vào chỗ trống.
Điệp vần là biện pháp tu từ những âm tiết có giống nhau nhằm mục đích làm tăng sức biểu cảm và nhạc tính cho văn bản.
(Kéo thả hoặc click vào để điền)
- Ví dụ
Lá bàng đang đỏ ngọn cây
Sếu giang mang lạnh đang bay ngang trời
(Tố Hữu, Tiếng hát sang xuân)
=> Việc lặp lại có âm tiết có vần “ang” góp phần quan trọng làm nên nhạc tính cho hai dòng thơ, đồng thời gợi cho người đọc hình dung về một không gian rộng lớn, khoáng đạt.
B. Luyện tập
Bài 1. Xác định biện pháp tu từ chơi chữ trong các trường hợp sau và nêu tác dụng của biện pháp này:
a. Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
(Bà Huyện Thanh Quan, Qua Đèo Ngang)
b. Con cá đối nằm trong cối đá
Mèo đuôi cụt nằm mút đuôi kèo
Anh mà đối đặng, dẫu anh nghèo em cũng ưng.
(Ca dao)
c. Tiệm bánh mì chả nóng ế khách vì bán bánh mì chả nóng.
Bài làm
a. Nhớ nước đau lòng, con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng, cái gia gia.
(Bà Huyện Thanh Quan, Qua Đèo Ngang)
Biện pháp tu từ chơi chữ dùng trong hai dòng thơ trên được dựa trên hiện tượng nào? (Chọn 2 đáp án)
b. Con cá đối nằm trong cối đá
Mèo đuôi cụt nằm mút đuôi kèo
Anh mà đối đặng, dẫu anh nghèo em cũng ưng.
(Ca dao)
Trong bài ca dao này, tác giả đã sử dụng biện pháp tu từ chơi chữ dựa trên hiện tượng nói lái “cá đối” - “cối đá”, “mèo đuôi cụt” - “mút đuôi kèo”. Biện pháp này có tác dụng tạo ra những liên tưởng bất ngờ, thú vị, gây ấn tượng cho người đọc.
c. Tiệm bánh mì chả nóng ế khách vì bán bánh mì chả nóng.
Nối từ với giải nghĩa phù hợp.
Bài 2. Sưu tầm một số câu nói trong giao tiếp hằng ngày có sử dụng biện pháp tu từ chơi chữ. Nêu đặc điểm và tác dụng của biện pháp tu từ này trong mỗi trường hợp.
Bài làm
- Một số câu nói trong giao tiếp dùng chơi chữ:
+ Vấn đề đầu tiên là tiền đâu.
=> Đây là cách nói lái nhằm tạo ra sự hài hước và bất ngờ, thú vị trong giao tiếp.
+ Cá thể thì thế cả.
=> Đây là cách nói lái nhằm tạo ra những liên tưởng bất ngờ, thú vị.
Bài 3. Xác định và nêu tác dụng của biện pháp tu từ điệp thanh trong các trường hợp sau:
a. Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
(Bích Khê, Tì bà)
b. Tài cao phận thấp chí khí uất
Giang hồ mê chơi quên quê hương.
(Tản Đà, Thăm mả cũ bên đường)
Bài làm
a. Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! Vàng rơi: Thu mênh mông.
(Bích Khê, Tì bà)
Việc tác giả sử dụng toàn thanh bằng trong hai dòng thơ trên không có tác dụng gì?
b. Tài cao phận thấp chí khí uất
Giang hồ mê chơi quên quê hương.
(Tản Đà, Thăm mả cũ bên đường)
- Dòng thơ đầu sử dụng 5/7 thanh trắc liên tiếp (Tài cao phận thấp chí khí uất), trong khi dòng thơ thứ hai sử dụng toàn thanh bằng (Giang hồ mê chơi quên quê hương). Sự đối lập này (điệp thanh trắc - điệp thanh bằng) tạo nên nhạc tính, tăng sức biểu cảm, góp phần thể hiện ý nghĩa của hai dòng thơ.
Bài 4. Đọc đoạn trích sau:
Thuyền tôi trôi trên Sông Đà. Cảnh ven sông ở đây lặng tờ. Hình như từ đời Trần đời Lê, quãng sông này cũng lặng tờ đến thế mà thôi. Thuyền tôi trôi qua một nương ngô nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa. Mà tịnh không một bóng người.
(Nguyễn Tuân, Người lái đò Sông Đà)
a. Em có nhận xét gì về thanh điệu được sử dụng trong đoạn trích trên?
b. Việc sử dụng thanh điệu như vậy có tác dụng gì?
Bài làm
a. Em có nhận xét gì về thanh điệu được sử dụng trong đoạn trích trên?
- Trong đoạn trích, tác giả đã sử dụng rất nhiều thanh bằng (Thuyền tôi trôi trên Sông Đà. Cảnh ven sông ở đây lặng tờ. Hình như từ đời Trần đời Lê, quãng sông này cũng lặng tờ đến thế mà thôi. Thuyền tôi trôi qua một nương ngô nhú lên mấy lá ngô non đầu mùa. Mà tịnh không một bóng người.) và đặc biệt vị trí tiếng cuối các câu luôn là thanh bằng.
b. Việc sử dụng thanh điệu như vậy có tác dụng gì?
Tác dụng của việc sử dụng thanh điệu trong đoạn trích là gì? (Chọn 2 đáp án)
Bài 5. Nêu tác dụng của việc kết hợp biện pháp điệp thanh và điệp vần trong trường hợp sau:
Sương nương theo trăng ngừng lưng trời,
Tương tư nâng lòng lên chơi vơi…
(Xuân Diệu, Nhị hồ)
Bài làm
- Biện pháp điệp thanh: Hai dòng thơ sử dụng toàn thanh bằng.
- Biện pháp điệp vần: Sự lặp lại các âm tiết có vần “ương”, “ưng”, “ơi”.
- Biện pháp điệp thanh và điệp vần góp phần quan trọng làm nên nhạc tính cho hai dòng thơ, đồng thời gợi khung cảnh êm đềm.
Bài 6. Theo em, sự hài hòa về âm thanh trong đoạn thơ dưới đây được tạo ra nhờ những yếu tố nào?
Rồi một hôm nào, tôi thấy tôi
Nhẹ nhàng như con chim cà lơi
Say đồng hương nắng vui ca hát
Trên chín tầng cao bát ngát trời…
(Tố Hữu, Nhớ đồng)
Bài làm
- Sự hài hòa về âm thanh trong đoạn thơ được tạo ra nhờ:
+ Sự lặp lại các âm tiết có vần “ôi” (rồi - tôi - tôi).
+ Sự lặp lại các thanh bằng (Rồi một hôm nào, tôi thấy tôi/Nhẹ nhàng như con chim cà lơi).
=> Tất cả những yếu tố này đã làm nên sự hài hoà về âm thanh, tạo nhạc tính cho đoạn thơ.
Học thử miễn phí
