Trong cuộc sống này, kiến thức là vô hạn. Hằng ngày đến trường đến lớp, chúng ta đều được nhận những kiến thức nho nhỏ từ thầy cô, tuy không nhiều nhưng rất hữu ích. Những kiến thức cần có để áp dụng vào các ngành nghề khác nhau, những kiến thức để áp dụng vào đời sống thực tiễn hằng ngày. Những kỹ năng mềm để có thể xử lý khi gặp một vấn đề hay trường hợp nào đó. Nói chung là bao la rộng lớn!

Nhưng ngày nay, với đa số các bạn sinh viên, từ cao đẳng đến đại học đều mang trong mình cách học thụ động, học vẹt, học cho có. Đến giảng đường chỉ có mỗi một việc là chép và chép. Có thể số ít những bạn theo cách học đó vì các bạn lười suy nghĩ, động não, bị những thứ bên ngoài tác động đến như là nghiện Facebook, nhưng cũng có thể cách học đó đến với các bạn 1 phần cũng là do thầy cô!!?? Đối với bản thân tôi - một sinh viên của trường VATC, thật sự là không thích cách dạy của một số giáo viên trong trường. Trường quốc tế nhưng cách dạy có phải là của quốc tế không? Đến lớp chỉ đọc và chép, một cách dạy rất thụ động và gây nhàm chán. Ngày này qua ngày khác sẽ khiến các bạn sinh viên trở nên thụ động và lười suy nghĩ, vậy thì bao nhiêu kiến thức cũng chỉ nằm trong tập chứ đâu có nằm trong trí nhớ được. luôn là thế và không thể nào tiếp thu được gì cả.

Vậy tại sao tôi phải đến giảng đường?

Tại sao tôi phải học?

Học để làm gì?

Học vì điều gì?

Và tôi phải học như thế nào?

Đó là 1 số ít câu hỏi mà các bạn sinh viên tự đặt ra cho mình khi lâm vào tình trạng “học thụ động”. Thiết nghĩ, điều các bạn cần làm là nên vạch định rõ ràng cho tương lai của mình, theo từng bước một, nên làm gì và không làm gì nữa. Và điều quan trọng bắt buộc là các bạn cần phải thay đổi lại cách học của mình. Riêng tôi, trong phạm vi trường VATC của chúng ta, tôi nghĩ chúng ta nên được học theo một cách mở rộng hơn, thoáng hơn. Như là phải học về nhiều điều thực tế, không phải chi trong sách vở, không phải chỉ đọc và chép mà chúng ta nên trò chuyện về một vấn đề được đặt ra, học nhóm, thảo luận nhiều hơn nữa. Điều đó sẽ giúp cho các bạn sinh viên trở nên năng động hơn, thoải mái sáng tạo nhiều hơn nữa và không bị lâm vào thế bị động. Nhưng để làm được như thế cũng cần phải tùy thuộc ít nhiều vào người giáo viên. Người giáo viên cần cởi mở, chia sẻ và luôn vui vẻ sẵn lòng giải đáp những thắc mắc khi bạn nào đó đề cập đến. Tâm lý vui vẻ sẽ giúp cho hai bên dể dạy và dễ học hơn, giúp không những chỉ tiếp thu được những kiến thức trong sách, mà còn giúp tiếp thu được những kỹ năng sống, cần thiết cho bản thân nữa.

Một sinh viên như tôi, và chắc là đa số các bạn sinh viên trong trường VATC đều nghĩ rằng mình giỏi và mình sẽ làm được. Không có trang web nào giúp bạn học tốt, chả có thầy cô nào giúp bạn học giỏi hơn. Chính bạn mới là người giúp bạn học giỏi.Thay đổi những gì tiêu cực để mang đến những điều tích cực hơn. Vì một tương lai tốt đẹp cho bản thân và cho trường VATC nhé!

cái này đúng yêu cầu chưa bạn @Loan Mều

Vì sao nên rút ngắn thời gian đào tạo ĐH?

Trước đây trường ĐH được xem là nơi chuyển giao tri thức, trong đó chúng ta mong đợi người học nắm vững những tri thức chuyên môn bậc cao cần thiết để hành nghề trong một lĩnh vực nhất định.

Ngày nay, kiến thức cùng thông tin tăng với tốc độ chóng mặt và thay đổi nhanh ở mức độ chưa từng có trước đây, đòi hỏi bất cứ ai cũng đều phải học tập suốt đời để có thể sinh tồn trong nền kinh tế tri thức.

Vì thế giáo dục nói chung và trường ĐH nói riêng phải thay đổi từ chỗ truyền thụ tri thức thành ra đào luyện tư duy, kỹ năng tự học, năng lực giao tiếp và thái độ sống. Điều này đòi hỏi tái cấu trúc chương trình, thay đổi phương pháp giảng dạy.

Thay cho lối dạy cầm tay chỉ việc, trường ĐH ngày nay cần dạy người ta cách tự vẫy vùng trong biển kiến thức, học cách đánh giá và xử lý thông tin. Vì không nhấn mạnh khối lượng kiến thức truyền thụ, rút ngắn thời gian học ĐH là điều khả thi.

Một lý do khác để không nhấn mạnh việc truyền thụ kiến thức là do các phương tiện trực tuyến ngày nay đã quá phổ biến và dễ dàng. Không có lý do gì nhà trường mất thời gian dạy cho sinh viên những gì họ có thể tự tìm kiếm được trên Internet.

Thêm vào đó, xu hướng cá nhân hóa việc học đang được mở rộng. Học chế tín chỉ cho phép người học quyết định thời gian theo học trong một biên độ nhất định tùy hoàn cảnh và khả năng từng người.

Việc rút ngắn thời gian đào tạo còn làm giảm chi phí cho người học và gia đình, kể cả cho nhà trường. Mặc dù học phí dựa trên tín chỉ sẽ không thay đổi dù học 3 năm hay 4 năm, nhưng ngoài học phí còn phải tính đến chi phí ăn ở và đặc biệt là chi phí cơ hội.

Sớm tiếp cận thị trường lao động giúp sinh viên sớm tạo ra thu nhập, điều này đặc biệt quan trọng đối với sinh viên nông thôn và gia đình thu nhập thấp.

Các trường cũng tăng hiệu suất sử dụng cơ sở vật chất và nguồn vốn, vì thế chi phí đào tạo có thể giảm, kéo theo học phí sẽ được sử dụng hiệu quả hơn.

Thách thức của các trường

Tuy nhiên, để việc rút ngắn thời gian đào tạo thật sự có lợi cho cả xã hội thì việc đổi mới chương trình đào tạo và phương pháp giảng dạy của các trường là một điều kiện không thể thiếu. Nếu vẫn cứ tiếp tục lối dạy nhồi nhét kiến thức, không chú trọng giáo dục tổng quát và kỹ năng tư duy thì sinh viên ra trường thiếu vẫn hoàn thiếu, càng nhiều người có bằng ĐH thì bằng ĐH càng thêm mất giá.

Các trường cần đầu tư thật sự cho việc cải thiện chương trình đào tạo, dựa trên đòi hỏi của thế giới việc làm và đặc biệt dựa trên tinh thần trân quý vốn liếng quan trọng nhất của người học là thời gian.

Cần nhiều cách làm sáng tạo, ví dụ môn học nào thật sự chỉ là kiến thức thuần túy thì có thể cho học qua mạng.

Thay đổi cách dạy học như các nước đã làm, thay vì thầy giảng bài ở lớp, sinh viên về nhà đọc sách và làm bài tập thì ngược lại: sinh viên phải tự đọc trước khi đến lớp, thời gian ở lớp chủ yếu là thời gian thảo luận và làm việc nhóm.

Thật sự đã có nhiều trường, trong quá trình rà soát chương trình đào tạo hằng năm, đã cắt đi nhiều môn không quan trọng. Giảng viên thường có xu hướng coi môn của mình là quan trọng nhất không thể thiếu, đàng sau thái độ đó là tâm lý sợ mất việc làm, giảm thu nhập hay bị đẩy sang bên lề.

Lãnh đạo các trường cần tổ chức công việc sao cho mọi giảng viên đều có thể đóng góp khả năng của họ cho mục tiêu quan trọng nhất của trường là chất lượng đào tạo.

Chất lượng đào tạo cần phải trở thành một vấn đề không khoan nhượng, vì nó càng ngày càng trở nên là chuyện sống còn của nhà trường nhiều hơn.

Tôi rất hay được các em học sinh, sinh viên và các bậc phụ huynh hỏi về “bí quyết học tập”. Tôi thường trả lời “Không có bí quyết gì cả. Quan trọng là niềm say mê.” Trả lời như vậy là một cách né tránh. Không sai nhưng cũng không đầy đủ. Tôi bắt buộc phải trả lời như thế khi mình chưa bao giờ suy nghĩ về vấn đề này một cách thấu đáo. Nhưng không thể nào né tránh được mãi câu hỏi này. Cũng không thể nào trút hết trách nhiệm lên đầu người khác bằng cách nói: “đây là chuyện chuyên môn của những người làm công tác nghiên cứu khoa học giáo dục”.

Điểm lại cuộc đời mình, tôi thấy cho đến thời điểm này mình không làm gì khác ngoài việc đi học, sau đó dạy học và nghiên cứu khoa học. Trong quá trình ấy, chắc tôi cũng đã từng có những suy nghĩ riêng. Chỉ có điều những suy nghĩ đó chưa bao giờ được được sắp xếp lại một cách hệ thống và được diễn đạt một cách mạch lạc. Chuẩn bị cho buổi nói chuyện này là cơ hội rất tốt để tôi làm việc này, cái việc mà phải thú thật là rất vất vả nhưng hy vọng là có ích.

Tôi xin cảm ơn International Peace Foundation và trường Đại học bách khoa đã cùng tổ chức sự kiện này. Cảm ơn tất cả các quí vị, các bạn sinh viên, học sinh đã đến dự buổi nói chuyện ngày hôm nay. Sự quan tâm của quí vị là động cơ mạnh để tôi hoàn thành bài trao đổi này.

Dàn bài của tôi dựa vào ba câu hỏi. Thứ nhất: cái gì là động cơ căn bản cho việc học tập. Thứ hai: học chữ hay học làm người? Thú thực là tôi không thích câu hỏi này, vì nó rất mập mờ và đa nghĩa. Nhưng tôi sử dụng chính tính đa nghĩa của nó để triển khai thành các câu hỏi nhỏ xung quanh việc học cái gì? Câu hỏi cuối cùng làm thành nhan đề của bài nói chuyện này: học như thế nào? Tôi không có tham vọng đưa ra câu trả lời thấu đáo, đầy đủ cho cả ba câu hỏi trên, mà chỉ có ý định sắp xếp lại những suy nghĩ tản mạn của mình thành những câu trả lời không cầu toàn. Tôi hy vọng rằng vào cuối buổi nói chuyện, chúng ta sẽ còn thời gian để trao đổi thêm.

Về sự hướng thượng và hướng thiện

Sách Tam Tự Kinh mà các cụ học ngày xưa bắt đầu bằng câu “Nhân chi sơ, tính bản thiện”. Con người được sinh ra có bản tính vốn là hiền lành. Liệu có đúng không nhỉ ? Tin tức hàng ngày dễ làm cho người ta nghi ngờ cái “tính bản thiện” của “nhân chi sơ”. Đầu tháng Một ở Ấn độ, một cô gái 23 tuổi bị sáu người đàn ông hãm hiếp đến chết trên một chiếc xe buýt. Cuối tháng Một, ở Bắc Ninh, người ta nô nức, chen lấn nhau tham gia lễ hội chém lợn. Con lợn bị nhát đao xẻ làm hai mảnh lăn quay trong vũng máu lênh láng và trong tiếng hò reo của những người trảy hội. Đây là những hiện tượng dị biệt, không tiêu biểu cho cuộc sống của người dân Ấn độ và Việt nam. Tôi nêu chúng ra như ví dụ vì chúng cùng phản ánh sự độc ác của con người một cách vô cùng rõ nét. Xét cho cùng, giết lợn cũng chỉ là việc giết động vật để ăn thịt, cái mà con người buộc phải làm để duy trì cuộc sống của chính mình. Hãm hiếp cũng nảy sinh từ một bản năng cơ bản của con người là bản năng duy trì nòi giống. Phải chăng, con người được sinh ra với hai bản năng cơ bản duy trì cuộc sống và duy trì nòi giống, cái mà ở trong đó đã có sẵn mầm mống của cái ác, của cái ác khủng khiếp. Nếu chỉ dừng lại đây thì quả khó mà tin được vào cái “Nhân chi sơ tính bản thiện”.

Nếu con người được sinh ra chỉ có hai bản năng nói trên thì chắc rằng hai sự việc kể trên sẽ không phải là những hiện tượng dị biệt, mà ngược lại, là phổ biến, đến mức không làm chúng ta kinh ngạc hay xúc động nữa. Có thể tôi còn là một người lạc quan, nhưng tôi tin rằng con người được sinh ra còn có một bản năng khác nữa: đó là bản năng hướng thượng, hướng thiện. Nhìn vào một đứa trẻ sơ sinh, xinh xắn như một thiên thần ta có thể nghĩ rằng đó là hiện thân của sự tốt đẹp. Nhưng cái kiểm soát mọi hành động của đứa trẻ là chỉ đơn thuần bản năng sinh tồn của nó. Tôi nghĩ rằng, trong đứa trẻ không có sẵn một tâm hồn cao thượng, nhưng đã có sẵn tiềm năng để xây dựng nên từ đó cái tâm hồn ấy. Theo tôi, nếu có “tính bản thiện” của “nhân chi sơ”, thì nó chính là cái tiềm năng ấy.

Cái tiềm năng ấy được triển khai trong học tập và là động cơ chính cho việc học tập. Có thể có người không đồng ý với quan điểm này và cho rằng học là để sau này có một cuộc sống tử tế, để sau này có một vị trí tốt trong xã hội. Tôi cho rằng cách suy nghĩ như vậy là phiến diện. Thứ nhất, để có một cuộc sống tử tế, đó cũng chính là biểu hiện của sự hướng thượng, hướng thiện – tất nhiên một khi nó đã biến thái để nhắm tới cái đích là hưởng thụ một cuộc sống an nhàn nhờ vào sức lao động của người khác, thì cái động cơ hướng thượng hướng thiện đó đã bị tha hoá nghiêm trọng. Thứ hai, tôi tin rằng đa số người ta thực ra không có khả năng phấn đấu vì một cái gì xảy ra trong một tương lai quá xa, phần lớn người ta học chỉ vì đó là cách hoàn thiện bản thân mình, tức là học với một động cơ hướng thượng thuần khiết nhất. Vì vậy, nhiều khi chính quan niệm xã hội lại làm tha hoá một động cơ mà bản chất là thuần khiết.

Cần lưu ý là quan niệm xã hội không phải là cái duy nhất làm cho sự hướng thượng hướng thiện bị tha hoá. Tôn thờ cá nhân, có thể là lãnh tụ, danh thủ bóng đá, hay là ca sĩ Hàn quốc, là một hình thức tha hoá của sự hướng thượng. Bản năng hướng thượng, hướng thiện luôn phải vật lộn với hàng loạt bản năng xấu: tính lười biếng, tính đố kỵ, tính gian dối, tính hiếu thắng, tự phụ. Bị tha hóa, nó không còn mấy cơ hội để làm động cơ cho việc học tập.

Học chữ hay học làm người?

Gần đây, trên báo chí có khá nhiều người ở đặt ra câu hỏi “Cần học chữ hay học làm người?” Hoặc giữa hai cái, cần học cái nào trước. Câu hỏi này thực ra tối nghĩa. Học chữ, là tiếp thu kiến thức. Còn học làm người là như thế nào, hẳn có nhiều cách hiểu khác nhau. Có thể hiểu theo nghĩa hẹp: học làm người như học kỹ năng sống, học nghệ thuật sống, tóm lại là học những hành vi văn minh. Cũng có thể hiểu học làm người theo nghĩa rộng tức là học những gì làm nên cốt cách của một con người – như vậy thì lại quá rộng, và bao hàm nốt cả học chữ rồi. Có lẽ vì ý nghĩa của câu hỏi không được phân tích rạch ròi mà nhiều cuộc thảo luận trên báo chí về đề tài có cái vẻ gì đó hơi luẩn quẩn.

Trong cái nghĩa hẹp, có thể đặt lại câu hỏi trên khác đi, và làm cho nó rõ nghĩa hơn: “Trường học phải dạy chữ hay dạy kỹ năng sống, nghệ thuật sống?” Có vẻ như càng ngày càng có nhiều người ngả về quan điểm hiện đại “Trường học phải dạy cho trẻ kỹ năng sống”. Quan điểm cổ điển được nhà triết học Đức Hannah Arendt phát biểu rành rọt trong bài viết “Khủng hoảng trong giáo dục” như thế này: “Chức năng của nhà trường là dạy cho trẻ thế nào là thế giới, chứ không phải là rèn cho chúng nghệ thuật sống”. Tôi đồng ý với quan điểm này, và trong phần tiếp theo của bài viết quan điểm này sẽ được làm rõ hơn lên.

Ẩn trong câu nói của bà Hannah Arendt, có cả câu trả lời cho câu hỏi học làm người theo nghĩa rộng. Học làm người là học về thế giới, trong đó có thế giới tự nhiên và thế giới con người, để mỗi cá nhân nhận thức được vị trí của mình ở trong đó, nhận thức hết các tương tác giữa cá nhân mình với những người khác, để triển khai mọi tiềm năng của mình, để hoàn thiện mình và đồng thời làm cho thế giới xung quanh trở nên một nơi an toàn hơn, thân thiện hơn cho cuộc sống.

Để trẻ có kỹ năng sống, người lớn phải là tấm gương

Tôi từng nghe người ta kể chuyện một đứa bé sơ sinh bị sói tha đi. Sau này người ta tìm lại được đứa bé. Tuy vẫn còn hình hài của một con người, tính nết của nó là tính nết của loài sói. Ở đây, chính cái “tiềm năng hướng thượng, hướng thiện” đã biến nó thành người sói. Đối với nó, cái đại diện cho sự tốt đẹp chính là mẹ sói của nó. Mẹ sói cho nó bú, tha mồi về cho nó ăn. Đứa trẻ lớn lên giữa bày sói tất trở thành một con sói, cái nó coi là tốt là cái tốt của loài sói. Kể ra nếu nó tiếp tục sống trong rừng cùng với bày sói thì như thế cũng không sao. Bi kịch đến với nó vào cái ngày mà người ta buộc nó quay lại sống với con người.

Ở Lào, ở Thái Lan có phong tục gửi trẻ nhỏ vào sống ở trong chùa một thời gian, từ ba ngày, ba tuần, ba tháng cho đến ba năm. Ở trong chùa, ngoài việc học kinh kệ, trẻ còn học yêu quí cuộc sống thanh đạm, ngăn nắp của người tu hành. Khi đi thăm Lào và Thái Lan, người ta luôn cảm thấy ngạc nhiên về sự sạch sẽ, ngăn nắp của làng quê, kể cả ở những nơi nghèo nhất.

Tôi xin phép dẫn thêm một ví dụ cá nhân, nhỏ nhặt và tầm thường thôi. Vợ chồng tôi ít xem vô tuyến, hầu như không xem bao giờ. Có lẽ vì thế mà mấy đứa con của chúng tôi hoàn toàn không có sở thích xem truyền hình, bố mẹ không cần cấm đoán hay hạn chế gì cả. Nếu có thời gian, chúng nó thích đọc sách hơn. Nhiều khi tôi muốn xem phim cùng với đám trẻ con, tôi lại phải mặc cả với chúng.

Những ví dụ này nhắc nhở chúng ta, những người có bổn phận làm người lớn, đừng bao giờ quên rằng dù muốn hay không muốn, chúng ta luôn là tấm gương để cho trẻ soi vào. Ngoài trách nhiệm cho trẻ một mái nhà, cung cấp thức ăn cho đủ no, quần áo cho đủ mặc, người làm cha mẹ luôn phải tâm niệm rằng mình cư xử ngày hôm nay như thế nào, ngày mai trẻ sẽ cư xử giống như thế. Đó là bài học của chuyện cái máng gỗ mà chắc các bạn đều biết cả.

Cái tôi muốn nói là nếu người lớn biết cư xử đúng mực thì trẻ con không cần đi học những lớp kỹ năng sống nữa. Và người có trách nhiệm chính trong việc giáo dục hành vi cho trẻ là cha mẹ, gia đình, chứ không phải nhà trường. Những bài lên lớp của thầy cô giáo không có cùng tác dụng nhiều lên hành vi của đứa trẻ như chính hành vi của cha mẹ nó.

Tất nhiên tôi không muốn nói rằng trường học hoàn toàn không có chức năng giáo dục hành vi cho trẻ nhỏ. Trong tâm hồn trẻ nhỏ, thầy cô giáo có một vị trí thiêng liêng, có lẽ thiêng liêng hơn bố mẹ, vì thế nên cách ứng xử của các thầy cô trong cuộc sống nhà trường sẽ ảnh hưởng trực tiếp hành vi của học sinh. Nhưng không vì thế mà cha mẹ có thể trút toàn bộ trách nhiệm giáo dục hành vi của trẻ lên vai thầy cô gi...

Những công việc mà tầng lớp trung lưu đang làm hiện nay, nhiều người khác cũng có thể làm được. Những kỹ năng họ có trở nên lỗi thời nhanh hơn bao giờ hết. Đó là lý do tại sao mục tiêu của giáo dục hiện nay là làm cho mỗi đứa trẻ không phải "sẵn sàng đi học" mà là "sẵn sàng sáng tạo" - sẵn sàng tạo thêm giá trị vào bất cứ thứ gì chúng làm.

Theo Wagner, kiến ​​thức ngày nay có thể dễ dàng tìm thấy trên mạng Internet, nên vấn đề quan trọng không phải là những gì bạn biết mà là bạn có thể làm gì với những gì mình biết. Năng lực sáng tạo - khả năng giải quyết vấn đề một cách sáng tạo và những kỹ năng như giao tiếp, tư duy phê phán và kỹ năng hợp tác quan trọng hơn nhiều so với kiến ​​thức học thuật.

Một trong những giám đốc điều hành nói với Wagner rằng "Chúng tôi có thể dạy cho nhân viên của mình những nội dung mới, nhưng không thể dạy cho họ cách phải nghĩ thế nào, cách đặt câu hỏi đúng và đưa ra sáng kiến."

Đối với thế hệ trước, để tìm một công việc khá dễ dàng. Tuy nhiên, ở thời điểm này, thay vì "tìm" thì con người cần phải "phát minh" ra công việc. Kể cả những người may mắn tìm thấy công việc cũng phải sẵn sàng tái tạo, đổi mới và sáng tạo.

Nhà báo Thomas Friedman (người viết cuốn "Thế giới phẳng") đã đặt một số câu hỏi cho Wagner.

- Vậy những người trẻ tuổi hôm nay cần phải biết những gì?

"Mỗi người trẻ tuổi sẽ tiếp tục cần có kiến ​​thức cơ bản" - ông nói. "Nhưng họ sẽ cần nhiều kỹ năng và quan trọng là phải có động lực. Trong số ba mục tiêu của giáo dục, động lực là điều quan trọng nhất. Những người trẻ tuổi nào tự bản thân biết tạo động lực cho mình, có được sự tò mò, kiên trì, và sẵn sàng chấp nhận rủi ro sẽ học được kiến ​​thức và kỹ năng mới một cách liên tục."

- Trọng tâm của cải cách giáo dục hiện nay là gì?

"Chúng ta đang giảng dạy và kiểm tra những thứ mà hầu hết học sinh không quan tâm và không bao giờ cần. Thực tế là học sinh có thể Google và sẽ quên ngay sau kỳ thi. Cần phải tập trung nhiều hơn vào việc giảng dạy các kỹ năng và tinh thần học hỏi và dám tạo ra sự khác biệt đồng thời đưa những thứ tạo ra động lực nội tại vào lớp học như: vừa học vừa chơi, niềm đam mê và mục đích của việc học."

- Điều đó có nghĩa gì đối với những người làm công tác giáo dục?

Các giáo viên cần huấn luyện học sinh thực hiện xuất sắc những việc họ làm, và hiệu trưởng phải là nhà lãnh đạo hướng dẫn những người tạo ra văn hóa hợp tác cần thiết cho sáng tạo. Nhưng những gì được thử nghiệm là những gì được dạy, và vì vậy chúng ta cần thế hệ "Có trách nhiệm 2.0". Tất cả các học sinh nên tập hợp những gì đã làm ở trường vào hồ sơ của mình (portfolio), để cho nhà tuyển dụng thấy họ có các kỹ năng như tư duy phê phán và giao tiếp.

Cần xây dựng trường học như một phòng thí nghiệm là nơi sinh viên tốt nghiệp bằng cách hoàn thành các kỳ thi về kỹ năng, thay vì các kỳ thi kiểm tra trí nhớ.

sao dài z bn??? bn làm ơn rút ngắn có đk ko ạ ??

bn tick cho mik đi

mik sẽ cố rút gọn

nó chung chung quá ạ...vs cả dài nữa... bn tóm tắt những ý chính có đk ko ạ ???

camon bn nha

kcj

tt thì ko hiểu roc nội dung í bn ơi