1. Hoàn cảnh lịch sử (Tháng 8/1945)

Thời cơ khởi nghĩa xuất hiện từ hai yếu tố:

• Yếu tố quốc tế (Khách quan): Giữa tháng 8/1945, phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh không điều kiện. Quân Nhật ở Đông Dương hoang mang, rệu rã; chính phủ bù nhìn thân Nhật tê liệt.
• Yếu tố trong nước (Chủ quan): Lực lượng cách mạng và quần chúng nhân dân đã chuẩn bị sẵn sàng, sục sôi khí thế và quyết tâm giành độc lập.

=> Hành động: Đêm 13/8/1945, Ủy ban Khởi nghĩa toàn quốc phát đi Quân lệnh số 1, chính thức phát động Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.

2. Vì sao là thời cơ "ngàn năm có một"?

Thời cơ này chỉ tồn tại ngắn ngủi trong khoảng vài tuần (từ sau khi Nhật đầu hàng 15/8 đến trước khi quân Đồng minh vào đầu tháng 9) vì:

• Kẻ thù cũ đã gục ngã: Thực dân Pháp đã bị lật đổ từ trước, phát xít Nhật đã đầu hàng và buông xuôi, không còn ý chí kháng cự.
• Kẻ thù mới chưa kịp đến: Quân Đồng minh (Anh, Tưởng Giới Thạch) đang chuẩn bị vào Đông Dương để giải giáp quân Nhật nhưng chưa kịp đặt chân đến nước ta.
• Tính chất quyết định của thời gian: Nếu ta khởi nghĩa trước ngày 15/8 thì Nhật sẽ chống trả. Nếu ta để sau khi quân Đồng minh vào thì họ sẽ dựng lên chính quyền khác. Ta phải giành chính quyền từ tay Nhật trước khi Đồng minh vào.

Tóm lại: Đây là thời điểm hiếm hoi khi kẻ thù cũ đã hàng, kẻ thù mới chưa tới, lực lượng trong nước lại đang ở đỉnh cao. Nếu bỏ lỡ thì không bao giờ có lại được.