I − TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
− Trần Bảo Định sinh năm 1944, quê quán ở An Vĩnh Ngãi, thành phố Tân An, tỉnh Long An.
− Ông còn có các bút danh khác là Cao Thị Hoàng, Lê Kim Phương.
− Ông tốt nghiệp khoa Văn, trường Đại học Đà Lạt. Trần Bảo Định bắt đầu sự nghiệp văn chương của mình với tập thơ "Ngao du sơn thuỷ" vào năm 2012.
− Năm 2014, ông xuất bản cùng lúc ba tác phẩm là "Vợ tôi", "Làng tôi" và "Truyện Ba Khí", sự nghiệp càng lên tầng cao mới, được nhiều người quan tâm.
− Ông là nhà văn của hệ sinh thái, môi trường. Các sáng tác của ông mang ý nghĩ thể hiện tình yêu mãnh liệt với quê hương mình sinh ra và lớn lên, nơi vùng đất Nam Bộ thân thiện, dân dã, bình dị.
− Ngôn ngữ trong tác phẩm của ông thường chân tình, đề tài gần gũi; giúp người đọc dễ dàng liên tưởng và cảm nhận.
− Một số tác phẩm tiêu biểu của Trần Bảo Định: "Mẹ, tiếng lòng", "Thầy tôi", "Mùa hoa năng", "Mưa bình nguyên",...
2. Tác phẩm
− Xuất xứ: Văn bản được trích từ tác phẩm "Dấu ấn thời gian − khát vọng người xưa" (NXB Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2022).
− Thể loại: Truyện ngắn.
− Phương thức biểu đạt chính:
− Bố cục:
+ Phần 1: Từ đầu đến "Nam Kỳ thuộc Pháp.".
+ Phần 2: Tiếp đến "nói chuyện này hay lắm cho ông nghe!".
+ Phần 3: Tiếp đến "tịch thu các cơ sở của Minh Tân.".
+ Phần 4: Còn lại.
II − TÌM HIỂU CHI TIẾT
1. Bối cảnh lịch sử, đề tài
* Bối cảnh lịch sử
− Tác phẩm đặt trong bối cảnh Nam Bộ đầu thế kỷ XX, gắn liền với phong trào Minh Tân (do Trần Chánh Chiếu lãnh đạo).
− Đây là giai đoạn chuyển mình của các sĩ phu, trí thức yêu nước từ tư tưởng bạo động sang tư tưởng canh tân, thực nghiệp (làm kinh tế để tự cường).
* Đề tài
2. Nội dung tư tưởng của văn bản
* Tinh thần thực nghiệp tự cường
− Sự chuyển dịch tư duy kinh tế tiến bộ: Nhân vật không còn tư duy làm giàu kiểu phong kiến (tích trữ ruộng đất, bóc lột tá điền) mà chuyển sang sản xuất hàng hoá, tạo ra vật chất cho xã hội.
+ Lời của chủ máy Dương: "Chủ nhà máy giàu thì xã hội có thêm sản phẩm mới. Còn diền chủ giày thì xã hội chỉ có tá điền đói khát!".
+ Cau Tuất bỏ chức Cai tổng để mở xưởng xà bông là minh chứng cho sự "thức tỉnh" này.
− Ý thức tự tôn dân tộc qua hàng hoá nội địa: Khẳng định giá trị của nguyên liệu và trí tuệ Việt Nam, quyết tâm giảm sự lệ thuộc vào hàng hoá của tư bản Pháp và thương nhân Hoa kiều.
+ Khẩu hiệu "Người Việt xài hàng Việt".
+ Nguyên liệu chính là dừa xiêm khô Bến Tre − tinh tuý của đất mẹ.
+ Tên gọi xà bông "Con Vịt" gần gũi với hình ảnh đàn việt chạy đồng Nam Bộ.
− Sự đồng lòng của cộng đồng: Tinh thần thực nghiệp không phải nỗ lực cá nhân mà là sức mạnh của sự đoàn kết.
+ Chi tiết dân làng "cấp tập di dời mồ mả" trước thời hạn để lấy mặt bằng xây lò.
+ Vợ Cai Tuất và vợ điền chủ Dương trực tiếp đi thu mua dừa khô.
* Lòng yêu nước và khí tiết sĩ phu
− Sự thức tỉnh trước nỗi nhục mất nước: Nhân vật nhận ra sự hèn hạ khi làm tay sai cho giặc, từ đó dấn thân vào con đường gian khổ cứu nước.
+ Câu ca dao gây chấn động tâm thức Cai Tuất: "Tham chi đồng bạc con cò/ Bỏ cha, bỏ mẹ theo phò Lang Sa".
+ Hành động trả chức Cai tổng cho quận trưởng để trở thành "người dân yêu nước".
− Khí tiết "Thà chết vinh còn hơn sống nhục":
* Lòng trung thành
