II. Đọc hiểu văn bản
3. Ngôn ngữ
a. Ngôn ngữ của nhân vật Vũ Như Tô
− Những lời thoại của Vũ Như Tô, dù không nhiều, vẫn khắc hoạ rõ nét hành động, cảm xúc và tính cách của ông trong từng hoàn cảnh cụ thể. Ví dụ: "Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.".
− Lời thoại với những câu bị ngắt thành nhiều vế rời rạc, xen lẫn tiếng quát tháo, sỉ nhục của quân nổi loạn. Ví dụ:
"VŨ NHƯ TÔ – [...] Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dụng một kì công muôn thuở...
QUÂN SĨ (cười ầm) – Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả vỡ miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!
VŨ NHƯ TÔ – … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…
QUÂN SĨ – Câm mồm!
VŨ NHƯ TÔ – … Xuất hiện...
QUÂN SĨ – Câm mồm! (họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô)".
b. Ngôn ngữ của nhân vật Đan Thiềm
Ngôn ngữ đối thoại của Đan Thiềm bộc lộ trực tiếp hành động cũng như những tình cảm, cảm xúc của bà. Một số biểu hiện:
− Bà khẩn thiết khuyên nhủ, thúc giục Vũ Như Tô đi trốn, lời thoại dày đặc những câu cầu khiến được lặp lại liên tục. Ví dụ: "Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!", "Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy, trốn đi!",...
− Bà hết lòng bảo vệ Vũ Như Tô, liên tục van xin phe khởi loạn tha cho ông Cả, thậm chí chấp nhận chịu tội thay để Vũ Như Tô được sống, có những lời thoại rất tha thiết, cảm động. Ví dụ: "Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo Tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.", "Tha cho ông Cả.", "Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt".
− Bà thể hiện sự trân trọng và nỗi đau xót tột cùng khi chứng kiến Vũ Như Tô và Cửu Trùng Đài bị tiêu diệt. Ví dụ: "Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt!".
4. Chủ đề, tư tưởng, thông điệp
a. Chủ đề
b. Tư tưởng
− Phê phán các phe cánh triều đình với lối sống xa hoa, tham vọng quyền lực, gây loạn lạc và kéo dân chúng vào vòng bạo lực, khốn khổ.
− Lên án những nghệ sĩ mù quáng theo đuổi hoài bão cá nhân, bất chấp đời sống của nhân dân, khiến nhân dân căm ghét, oán giận.
c. Thông điệp
− Tác phẩm đặt ra nỗi trăn trở về phẩm chất cần có của người nghệ sĩ.
III. Tổng kết
1. Nội dung
Văn bản Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài phản ánh bi kịch của người nghệ sĩ tài năng Vũ Như Tô − giàu lý tưởng, khát vọng sáng tạo nhưng bị xã hội và nhân dân hiểu lầm, oán ghét; đồng thời bày tỏ sự cảm thông, tiếc nuối trước những "mộng lớn" dang dở, gợi mở suy ngẫm về mối quan hệ giữa nghệ sĩ, cái đẹp và giá trị thiết thực cho đời sống, giữa hoài bão nghệ thuật và hiện thực cuộc sống.
2. Nghệ thuật
− Mâu thuẫn tập trung dẫn đến cao trào, phát triển thành xung đột kịch với những hành động kịch dồn dập, kịch tính.
− Ngôn ngữ đối thoại chiếm ưu thế, thể hiện sinh động tình huống xung đột, diễn biến hành động, qua đó bộc lộ rõ tính cách nhân vật và tạo không khí căng thẳng cho đoạn trích.
− Xây dựng nhân vật kịch đặc sắc, khắc hoạ rõ tính cách, tâm trạng.
