II. ĐỌC HIỂU VĂN BẢN THEO ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI
3. Nhân vật kịch
* Nhân vật Vũ Như Tô
− Khi nghe Đan Thiềm báo tin loạn quân đang kéo về triều đình để phá Cửu Trùng Đài:
+ Không tin, một mực cho rằng mình vô tội, thậm chí hi vọng có thể thuyết phục An Hoà Hầu cho mình xây tiếp cửu Trùng Đài.
++ Sao bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?
++ Tôi làm gì nên tội?
++ Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội…
++ Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết... Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài.
=> Vũ Như Tô là một nghệ sĩ khao khát theo đuổi lí tưởng nghệ thuật nhưng hoàn toàn xa rời thực tế.
− Khi đám cung nữ vu oan, đám quân khởi loạn chế giễu, sỉ nhục và khi chứng kiến việc Đan Thiềm ra sức bảo vệ cho mình:
+ Vũ Như Tô kiên quyết với lòng tự trọng cao:
++ Giết thì cứ giết, nhưng đừng vu oan,
++ Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?
++ Mi thực sự là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.
=> Vũ Như Tô là con người rất kiên quyết, thẳng thắn, không hề khuất phục trước cường quyền.
+ Vũ Như Tô vẫn nuôi hi vọng xây Cửu Trùng Đài:
++ Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.
++ Ta không có tội và chủ tướng các ngươi sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...
=> Vũ Như Tô là người cương trực, có khát vọng, giàu niềm tin, thậm chí là cả tin − ngay cả khi rơi vào đường cùng, bế tắc vẫn nghĩ về Cửu Trùng Đài.
− Khi quân lính báo tin kinh thành phát hoả, Cửu Trùng Đài sắp trở thành đống tro tàn:
+ Vũ Như Tô vẫn không tin.
+ Nhưng khi thấy ánh sáng rực, tàn than, khói bụi bay vào, ông vô cùng căm phẫn và tuyệt vọng, thốt lên đầy đau đớn: Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài!
* Nhân vật Đan Thiềm
− Yêu cái đẹp, trân trọng tài năng, khuyên Vũ Như Tô xây dựng Cửu Trùng Đài.
+ Người như ông mà để tài năng mai một thì uổng lắm!
+ Coi Vũ Như Tô là báu vật của đất nước.
− Nhân hậu, giàu tình thương.
+ Khi loạn lạc nổ ra bà tha thiết van nài Vũ Như Tô: Ông trốn đi, mau lên, ông phải rốn đi mới được!
+ Lo cho sinh mạng của Vũ Như Tô, lo cho tài năng của đất nước hơn chính bản thân mình.
4. Hình tượng Cửu Trùng Đài
− Hình tượng Cửu Trùng Đài được khắc hoạ gián tiếp thông qua lời thoại của các nhân vật. Từ điểm nhìn của mỗi nhân vật, Cửu Trùng Đài lại mang một ý nghĩa riêng.
=> Cửu Trùng Đài là một hình tượng đa nghĩa:
− Biểu tượng cao đẹp, vĩ đại, lớn lao của nghệ thuật.
− Biểu tượng của cái ác và sự khổ đau.
=> Góc nhìn đa chiều của Nguyễn Huy Tưởng: Một mặt, tác giả trân trọng tài năng và thương xót cho người nghệ sĩ; nhưng đồng thời cũng nhận thấy sự phù phiếm, xa hoa, lãng phí của nghệ thuật khi nghệ thuật xa rời đời sống, không vì mục đích thiện của nhân dân.
5. Thái độ của tác giả
Thái độ của tác giả không được bộc lộ trực tiếp qua từ ngữ, mà được thể hiện gián tiếp qua cách tác giả xây dựng nhân vật và cốt truyện.
− Được thể hiện qua việc xây dựng hình tượng nhân vật đa diện − Vũ Như Tô.
+ Vũ Như Tô là một kiến trúc sư tài ba, cương trực, có lí tưởng, giàu lòng vị tha, không khuất phục trước cường quyền.
+ Nhưng Vũ Như Tô lại ngây thơ, phù phiếm, không thực tế, thậm chí mù quáng trong việc mong muốn xây Cửu Trùng Đài mà quên đi lầm than, khổ cực của nhân dân.
+ Kết cục của Vũ Như Tô là cái chết gắn với sự tàn lụi của Cửu Trùng Đài.
=> Thái độ tác giả: Một mặt trân trọng, cảm thương cho người nghệ sĩ, mặt khác lại nhận ra sự phù phiếm của nghệ thuật khi nghệ thuật lại xa rời cuộc sống của người dân.
− Được thể hiện qua việc xây dựng hình tượng nhân vật Đan Thiềm.
+ Đan Thiềm vì trân trọng tài năng của Vũ Như Tô nên hết mực khuyên ông xây Cửu Trùng Đài và bảo vệ ông đến cùng.
III. TỔNG KẾT
1. Nội dung
− Đoạn trích "Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài" nói riêng và vở kịch "Vũ Như Tô" nói chung đã phản ánh mâu thuẫn giữa khát vọng nghệ thuật thuần tuý của Vũ Như Tô với lợi ích của nhân dân.
− Tác giả gửi gắm thông điệp về quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống. Nghệ thuật phải gắn liền với cuộc đời, phản ánh cuộc đời − nghệ thuật vị nhân sinh. Khát vọng của người nghệ sĩ phải gắn với nguyện vọng, quyền và lợi ích của nhân dân.
− Tác giả bày tỏ niềm cảm thông, sự trân trọng với người nghệ sĩ có tài, có hoài bão nhưng lại rơi vào bi kịch.
2. Nghệ thuật
− Đoạn trích cho thấy đặc trưng của thể loại bi kịch: Tình huống kịch, xung đột kịch, nhân vật kịch,...
− Không khí, nhịp điệu trong đoạn trích được diễn tả theo chiều tăng tiến và gắn liền với sự dồn dập, thể hiện gay gắt của mâu thuẫn và đẩy xung đột kịch lên cao trào.
