Viết văn bản nghị luận về một vấn đề xã hội trong tác phẩm nghệ thuật hoặc tác phẩm văn học (P1) SVIP

VIẾT VĂN BẢN NGHỊ LUẬN VỀ MỘT VẤN ĐỀ XÃ HỘI TRONG TÁC PHẨM NGHỆ THUẬT HOẶC TÁC PHẨM VĂN HỌC (Phần 1)

I. Tri thức về kiểu bài

1. Khái niệm

− Nghị luận về một vấn đề xã hội là kiểu bài sử dụng lí lẽ và bằng chứng để bàn luận, làm rõ một vấn đề trong đời sống (một ý kiến, tư tưởng đạo lí hay hiện tượng xã hội), từ đó giúp người đọc nhận thức đúng đắn và có thái độ, cách ứng xử phù hợp đối với vấn đề ấy.

− Nghị luận về một vấn đề xã hội trong tác phẩm văn học là kiểu bài sử dụng lí lẽ và bằng chứng để bàn luận, làm rõ một vấn đề xã hội (một ý kiến, tư tưởng đạo lí hay hiện tượng đời sống) được gợi ra từ tác phẩm văn học và có ý nghĩa đối với cuộc sống.

2. Yêu cầu đối với kiểu bài

− Bài viết cần có luận điểm rõ ràng, chặt chẽ, thể hiện quan điểm của người viết đối với vấn đề.

− Sử dụng hệ thống lí lẽ và bằng chứng xác thực, phù hợp, có sức thuyết phục để làm sáng tỏ luận điểm.

− Đề cập và phân tích, trao đổi với những ý kiến trái chiều liên quan đến vấn đề.

− Bố cục bài viết gồm ba phần:

+ Mở bài: Giới thiệu vấn đề xã hội cần bàn luận và nêu rõ quan điểm của người viết.

+ Thân bài: Giải thích vấn đề; trình bày các luận điểm kèm lí lẽ, bằng chứng để làm rõ quan điểm; đồng thời phản biện những ý kiến trái chiều.

+ Kết bài: Khẳng định lại quan điểm của người viết và có thể đề xuất những giải pháp hoặc hướng hành động phù hợp.

II. Hướng dẫn phân tích ngữ liệu tham khảo

1. Ngữ liệu tham khảo 1

Bức tranh Đám cưới chuột và bài học về sự hoà nhập, gắn bó

Tranh Đông Hồ khá gần gũi với đại đa số người dân Việt Nam. Đó là những bức tranh bình dị về chất liệu, đơn giản, thô phác về cấu trúc nghệ thuật nhưng thể hiện sinh động, sâu sắc đời sống của xã hội nông thôn xưa qua cái nhìn của nghệ nhân dân gian. Một trong những tác phẩm nổi tiếng, tiêu biểu cho dòng tranh dân gian này là bức tranh Đám cưới chuột. Thông qua bức tranh Đám cưới chuột, người xem thích thú nhận ra những bài học nhân sinh sâu sắc, nhất là bài học về sự hoà nhập.

Những thông điệp và ý nghĩa xã hội sâu xa từ bức tranh đều được nói bằng đường nét, màu sắc, hình khối trong một cấu trúc chỉnh thế của tác phẩm hội hoạ dân gian. Về ý tưởng nghệ thuật, có lẽ tác giả dân gian đã tối đa hoá khả năng thể hiện trên bề mặt hạn hẹp của tờ giấy dó bằng một khung cảnh sinh hoạt hoành tráng. Nhìn toàn cảnh, tranh vẽ tới mười hai con chuột và một con mèo; ngoài hai loại nhân vật chính là chuột và mèo còn có một con chim, một con cá và một con ngựa; vật dụng theo nghi thức thì có đủ biển mừng, kiệu rước, kèn lớn, kèn nhỏ,... Chừng ấy hình ảnh nhân vật, sản vật, vật dụng đã làm nên một cảnh tượng vừa là nghi lễ trang nghiêm vừa là hội hè náo nhiệt, tưng bừng.

Bức tranh Đám cưới chuột đã gợi ra nhiều ý nghĩa thông điệp, tư tưởng. Chẳng hạn, từ góc nhìn phê phán thực trạng xã hội, sự tương phản mèo − chuột ở đây có thể gợi liên tưởng đến các biểu hiện mặt trái ở làng quê xưa như chuyện "mãi lộ", chuyện "làm luật", chuyện "lệ làng" của tầng lớp thống trị hay các "ông lớn" trong xã hội nông nghiệp thôn quê ngày xưa. Từ một cái nhìn tích cực lạc quan hơn, người ta thấy trong quan hệ mèo − chuột, dù mèo có thể là kẻ thù "không đội trời chung" của chuột, song khi mèo đã tỏ vẻ hài lòng, tán đồng ngày lễ lớn của đôi vợ chồng chuột trẻ, thì chuyện thù hận kia dường như đã lắng xuống, nhạt đi, hoặc đã phần nào được "hoá giải". Mặt khác, bức tranh cũng có thể gợi lên một lời khuyên về sự hoà giải, hoà nhập để "chung sống hoà bình", ít ra là giữ được hoà khí cộng đồng trong các dịp đám cưới xin, tang chế, hay hội hè.

Bản thân tôi tâm đắc nhất thông điệp về sự hoà giải, hoà nhập gợi ra từ bức tranh. Trước hết, con người không bao giờ có thể sống riêng lẻ, đơn độc. Các Mác (Karl Marx) từng nói: "Bản chất con người là tổng hoà các mối quan hệ xã hội". Như một lẽ tất nhiên, muốn tồn tại, con người cần hoà nhập với cộng đồng, cần có niềm hạnh phúc khi cảm thấy được sự gắn kết giữa mình với mọi người. Chính sự hoà nhập ấy thôi thúc mỗi người chúng ta sống, cống hiến và làm việc không ngừng nghỉ. Như trong đại dịch Covid-19 vừa qua, để chiến thắng đại dịch và đưa cuộc sống trở lại bình thường, mỗi cá nhân, gia đình, dù phải thực hiện giãn cách nhưng tâm hồn, tấm lòng, trái tim của chúng ta không xa cách. Mỗi cá nhân, từ bác sĩ, nhân viên y tế, chú công an, anh bộ đội, mỗi người dân,... đều không quản khó khăn, vất vả, hết lòng cống hiến.

Mặt khác, khát vọng về sự hoà nhập, chung sống hoà bình cũng gắn liền với mong muốn buông bỏ thù hận. Cuộc đời đa sự, con người đa đoan, khó tránh khỏi những xung đột, mâu thuẫn, như hình ảnh mèo và chuột trong bức tranh. Mỗi người đều ở trong một thể giới riêng, cũng có những lúc chúng ta không hiểu nhau và làm tổn thương nhau, để rồi nuôi dưỡng cảm giác căm ghét, thù địch. Tuy vậy, khăng khăng giữ lấy sự căm ghét và thù hận chỉ khiến bản thân và người khác đau khổ. A-thơ Uy-li-am U-a-rơ (Athur William Ward) đã từng nói: "Cuộc sống, nếu không có sự tha thứ thì chỉ là tù ngục". Vì vậy, sự tha thứ và hoà giải là một món quà quý giá ta tặng cho người khác và chính mình.

Trên hành trình tìm kiếm sự hoà giải, hoà nhập, các tác giả của bức tranh Đám cưới chuột đã đề cập đến bản sắc văn hoá của cộng đồng như là một giải pháp hiệu quả. Bức tranh dùng hình tượng hư cấu về xã hội loài vật (chuột − mèo) để nói chuyện xã hội loài người, chuyện con người; thể hiện quan niệm, tâm thức dân gian về sinh mệnh của con người trong cuộc đời. Qua bức tranh, cũng có thể nhận thấy một phần bản sắc văn hoá Việt Nam thời xưa. Chuyện cưới hỏi của một nhà trở thành chuyện đình đám, hội hè,... mang lại niềm vui chung trong cộng đồng làng xã. Một đám cưới như vậy không còn là việc riêng của một cá nhân, một gia đình mà là công việc trọng đại của một xóm làng, một xã hội thu nhỏ. Hình ảnh như ô, lọng, khèn, đoàn rước dâu kéo dài trong tranh Đám cưới chuột đúng là đã khơi gợi và mang lại niềm vui chung đó... Như vậy, thông qua bản sắc văn hoá, tâm thức cộng đồng, ta nhận ra sinh mệnh mỗi cá nhân luôn có sự hài hoà, gắn bó sâu sắc với gia đình, quê hương. Chính sự gắn kết hài hoà, gắn bó, gần gũi mà thiêng liêng ấy đã tạo ra nền tảng giá trị tinh thần sâu sắc, gọi thức khát vọng chung sống hoà bình, mong muốn gắn bó với mọi người và từ đó có thể buông bỏ mọi oán thù.

Có thể nói Đám cưới chuột là một tác phẩm hội hoạ đặc sắc ở sự đa dạng về độ kết tinh: kết tinh nghệ thuật hội hoạ dân gian truyền thống của tranh Đông Hồ, kết tinh cốt cách, tâm hồn Việt Nam, kết tinh văn hoá dân gian và văn hoá Việt Nam. Nhiều vấn đề liên quan đến đời sống xã hội và văn hoá đã được thể hiện trong Đám cưới chuột như: thực trạng xã hội nông thôn Việt Nam thời phong kiến; phong tục cưới hỏi; không khí hội hè đình đám,... Đặc biệt là thông điệp về cách sống hoà nhập, gắn bó với cộng đồng − một bài học vẫn đong đầy ý nghĩa trong cuộc sống hôm nay.

Theo Hồng Minh

(Tranh "Đám cưới chuột" − tác phẩm nghệ thuật nóng hổi tính thời sự, https://suckhoedoisong.vn/tranh-dam-cuoi-chuot-tac-pham-nghe-thuat-nong-hoi-tinh-thoi-su-169167762.htm)

− Đặc điểm nội dung, nghệ thuật của tác phẩm "Bức tranh Đám cưới chuột và bài học về sự hoà nhập, gắn bó" liên quan đến vấn đề xã hội được tóm tắt trong luận điểm thứ nhất và luận điểm thứ hai:

+ Nội dung:

++ "Sự tương phản mèo − chuột" đã phản ánh những "mặt trái ở làng quê xưa" của tầng lớp thống trị hay các "ông lớn" trong xã hội nông nghiệp thôn quê ngày xưa.

++ "Sự tương phản mèo − chuột" đồng thời cũng phản ánh tích cực về mối quan hệ giữa mèo và chuột, mặc dù mèo có thể là kẻ thù "không đội trời chung của chuột", song khi mèo tỏ vẻ hài lòng và tán đồng ngày lễ lớn của đôi vợ chồng chuột trẻ thì chuyện hận thù kia dường như được lắng xuống hoặc phần nào được "hoá giải".

++ "Sự tương phản mèo − chuột" còn ngầm khuyên nhủ, gửi gắm thông điệp về sự hoà giải, hoà nhập để "chung sống hoà bình", ít nhất là giữ được hoà khí trong cộng đồng vào những dịp đám cưới xin, tang chế hay hội hè.

+ Nghệ thuật:

++ "Về ý tưởng nghệ thuật, có lẽ tác giả dân gian đã tối đa hoá khả năng thể hiện trên bề mặt hạn hẹp của tờ giấy dó bằng một khung cảnh sinh hoạt hoành tráng.".

++ Tóm tắt vấn đề xã hội "một cảnh tượng vừa là nghi lễ trang nghiêm vừa là hội hè náo nhiệt, tưng bừng.".

− Sự kết hợp giữa luận điểm, lí lẽ và bằng chứng được thể hiện qua cách trình bày và lập luận của người viết. Trong mỗi luận điểm, lí lẽ và bằng chứng có mối quan hệ chặt chẽ, bổ sung và hỗ trợ lẫn nhau để làm sáng tỏ vấn đề. Lí lẽ là những lí do mang tính logic, phản ánh quan điểm hoặc giải thích một vấn đề; còn bằng chứng là các thông tin, sự kiện, dữ liệu hay tài liệu cụ thể được dùng để chứng minh hoặc củng cố cho lí lẽ đó.

+ Với luận điểm 1: Tác giả nêu ra vấn đề xã hội mà mình quan tâm. Để làm rõ luận điểm, tác giả đưa ra lí lẽ rằng "con người không bao giờ có thể sống riêng lẻ, đơn độc", đồng thời dẫn chứng bằng thực tế trong đại dịch Covid-19 khi mọi người cùng chung sức để vượt qua dịch bệnh.

+ Với luận điểm 2: Tác giả nêu "khát vọng về sự hoà nhập, chung sống hoà bình cũng gắn liền với mong muốn buông bỏ thù hận".

+ Với luận điểm 3: Trên hành trình tìm kiếm sự hòa giải và hòa nhập, các tác giả của bức tranh Đám cưới chuột đã đề cập đến bản sắc văn hoá của cộng đồng như một giải pháp hiệu quả. Tác giả sử dụng lí lẽ cùng những bằng chứng trích từ giá trị nội dung và nghệ thuật đặc sắc của bức tranh Đám cưới chuột để làm rõ luận điểm này.