III. Thực hành viết theo các bước

1. Trước khi viết

a. Lựa chọn đề tài

Liệt kê các bài thơ trào phúng mà em đã học hoặc đã đọc (gợi ý: Ông phỗng đá (Nguyễn Khuyến), Năm mới chúc nhau (Trần Tế Xương),...). Chọn trong số đó một bài thơ em cảm nhận rõ nhất tiếng cười trào phúng để phân tích.

b. Tìm ý

* Tìm ý chung cho kiểu bài văn phân tích một tác phẩm thơ trào phúng

– Tìm hiểu thông tin về tác giả, hoàn cảnh ra đời của tác phẩm.

– Xác định bố cục của bài thơ và nội dung chính từng phần.

– Xác định đối tượng của tiếng cười trào phúng.

– Tìm hiểu các phương tiện nhà thơ sử dụng để gây cười.

– Tìm hiểu những thông tin khác có liên quan để liên hệ, mở rộng khi phân tích.

* Tìm ý cho bài phân tích bài thơ "Năm mới chúc nhau"

– Thông tin về tác giả: Tác giả Trần Tế Xương (Tú Xương): Là đỉnh cao của thơ trào phúng trung đại Việt Nam. Sống bằng "bút mực", lận đận thi cử (8 lần đi thi chỉ đậu tú tài), chứng kiến buổi giao thời nhiễu nhương nên ngòi bút của ông vô cùng sắc sảo, dữ dội, "chửi" đời nhưng chan chứa nước mắt xót thương.

– Thông tin về tác phẩm:

+ Hoàn cảnh ra đời: Bài thơ ra đời vào giai đoạn cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX, khi thực dân Pháp đặt nền móng bảo hộ tại Bắc Kỳ.

+ Bố cục:

– Đối tượng của tiếng cười trào phúng:

– Các phương tiện nhà thơ sử dụng để gây cười:

+ Cấu trúc tương phản và bất ngờ: Đặt những phong tục thiêng liêng (chúc Tết) cạnh những toan tính dung tục, xôi thịt (buôn cối, buôn lọng).

+ Biện pháp phóng đại (ngoa ngôn): Vẽ ra những viễn cảnh phi lý như tiền nhiều đến mức "gà ăn bạc", con đông đến mức chật đất phải "bồng bế nhau lên ở non".

+ Ngôn ngữ bình dân, suồng sã: Đưa khẩu ngữ và các từ ngữ mang tính chất "đời đời" vào thể thơ thất ngôn trang trọng (cái sự giàu, sự lắm con, trăm ngàn vạn mớ...) tạo nên sự kệch cỡm có chủ đích nghệ thuật.

– Thông tin khác có liên quan để liên hệ, mở rộng khi phân tích: Khổ thơ thứ 5 là một hiện tượng văn học đặc biệt. Nó cho thấy bài thơ có sức ám ảnh và lan toả lớn đến mức người đời sau đã "bắt chước" viết tiếp nhằm khái quát hoá hiện thực, biến lời chửi của cá nhân Tú Xương thành tiếng lòng chung của thời đại: Đòi hỏi con người phải sống sao cho "ra cái giống người".

c. Lập dàn ý

* Dàn ý chung cho kiểu bài văn phân tích một tác phẩm thơ trào phúng

– Mở bài: Giới thiệu khái quát về tác giả và tác phẩm.

– Thân bài: Tuỳ theo phương án lựa chọn, có thể trình bày phần Thân bài theo một hệ thống ý tương ứng.

* Phương án 1: Phân tích theo bố cục bài thơ:

+ Ý 1: Câu thơ thứ... (nêu đối tượng của tiếng cười trào phúng, phân tích biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ để tạo ra tiếng cười trào phúng).

+ Ý 2: Câu thơ thứ... (nêu đối tượng của tiếng cười trào phúng, phân tích biện pháp nghệ thuật được sử dụng trong câu thơ để tạo ra tiếng cười trào phúng).

+ ...

* Phương án 2: Phân tích theo hai phương diện nội dung và nghệ thuật:

+ Ý 1: Phân tích nội dung bài thơ (chỉ rõ đối tượng trào phúng của bài thơ, phân tích rõ lí do khiến đối tượng đó bị phê phán,...).

+ Ý 2: Phân tích nét đặc sắc về nghệ thuật (hình ảnh, biện pháp tu từ,... đã được sử dụng để tạo ra tiếng cười).

+ ...

– Kết bài: Khái quát ý nghĩa của tiếng cười trào phúng và giá trị nghệ thuật của tác phẩm.

* Dàn ý bài phân tích bài thơ "Năm mới chúc nhau"

– Mở bài:

+ Dẫn dắt đề tài: Chúc Tết đầu xuân là một nét phong tục văn hoá truyền thống tốt đẹp của người Việt Nam để cầu mong may mắn, cát tường. Tuy nhiên, dưới ngòi bút trào phúng độc thoại, ngày Tết có khi lại trở thành một sàn diễn phơi bày những trò lố bịch của lòng tham con người.

+ Giới thiệu tác giả: Trần Tế Xương (Tú Xương) là đỉnh cao của thơ trào phúng trung đại Việt Nam với phong cách sắc sảo, dữ dội, chửi đời mà chan chứa nước mắt xót thương.

+ Giới thiệu tác phẩm: Bài thơ "Năm mới chúc nhau" là một tiếng cười lạc điệu đầy cố ý, biến diễn đàn chúc tụng thành nơi luận tội một xã hội giao thời nhiễu nhương.

– Thân bài (Phương án 2):

▲ Phân tích nội dung bài thơ (Bố cục bám sát theo mạch 5 khổ thơ)

+ Khổ 1: Tiếng cười hạ bệ lời chúc "Thọ" (Sống lâu)

++ Lời phản pháo của nhà thơ: Ý định kì cục "Phen này ông quyết đi buôn cối" để phục vụ lũ người răng rụng phải "giã trầu". Hành động này là gáo nước lạnh tạt vào khát vọng sống lâu nhưng rỗng tuếch về nhân cách của đám người đương thời.

+ Khổ 2: Tiếng cười châm biếm lời chúc "Lộc" (Giàu có)

++ Lời chúc của thiên hạ: Được cụ thể hoá bằng giọng điệu suồng sã, mang tính chất vật chất xôi thịt: "Nó lại mừng nhau cái sự giàu". Đồng tiền không còn là thành quả lao động chính đáng mà biến thành sự hợm của, tích trữ vô quá độ qua cụm từ "trăm, nghìn, vạn mớ".

++ Lời phản pháo của nhà thơ: Bằng viễn cảnh phóng đại phi lý "gà ăn bạc", "đồng rụng, đồng rơi". Sự giàu có mà bất chính thì của cải cũng chỉ như rác rưởi, thừa thãi một cách ngu ngốc đến mức vật nuôi cũng không màng.

+ Khổ 3: Sự đả kích cay độc nhắm vào lời chúc "Sang" (Danh vọng)

++ Lời phản pháo của nhà thơ: Đỉnh điểm trào phúng nằm ở chi tiết đi buôn lọng nhưng lại "vừa chửi vừa la cũng đắt hàng". Một nghịch lý quái đản: Đám người thèm khát danh vọng, mê muội quyền lực đến mức chấp nhận bị sỉ nhục, bị "chửi" vào mặt chốn công cộng quán xá miễn là mua được cái lọng che đầu hòng loè thiên hạ.

+ Khổ 4: Sự giễu cợt lời chúc "Phúc" (Đông con nhiều cháu)

++ Lời chúc của thiên hạ: Tư tưởng hủ lậu "trời sinh voi trời sinh cỏ" thể hiện qua cụm từ ngoa ngôn "sinh năm đẻ bảy", mong cầu quân số đông đúc một cách vô tội vạ.

++ Lời phản pháo của nhà thơ: Viễn cảnh hài hước, quái đản khi không gian sống bị dồn ép: "Phố phường chật hẹp người đông đúc/ Bồng bế nhau lên nó ở non". Tiếng cười cảnh báo hiện thực bần cùng quá tải, đẩy con người từ văn minh đô thị lùi về thời kì ăn lông ở lỗ trên núi. 

+ Khổ 5: Khổ vĩ thanh – Sự cộng hưởng của hậu thế và khát vọng nhân văn

++ Bối cảnh dị bản: Tiếp nhận khổ thơ này dưới góc nhìn một sự "nhại giọng" bậc thầy của người đời sau vì quá yêu kính Tú Xương ("Bắt chước ai ta chúc mấy lời").

++ Tầm vóc lời chúc: Lời chửi được đẩy lên tầm khái quát, bao trùm toàn xã hội từ trên xuống dưới (Vua, quan, sĩ, thứ).

++ Câu hỏi nhức nhối "Sao được cho ra cái giống người": Lời chúc đầy chua chát này gián tiếp khẳng định cái xã hội đương thời đang sống một lối sống vô liêm sỉ, chưa xứng đáng làm người. Qua đó bộc lộ lòng yêu nước thầm kín, nỗi đau của một nhà nho trước cảnh đạo lý suy đồi.

▲Phân tích các nét đặc sắc về nghệ thuật tạo tiếng cười

– Kết bài:

+ Khái quát giá trị: Khẳng định "Năm mới chúc nhau" là bài thơ trào phúng độc nhất vô nhị về đề tài ngày Tết.

+ Ý nghĩa tiếng cười: Tiếng cười của Tú Xương không dừng lại ở việc giải trí bâng quơ mà là thứ vũ quá sắc bén để phủ nhận cái xấu, thanh lọc xã hội, bảo vệ phẩm giá con người. Đằng sau tiếng chửi đay nghiến là một tấm lòng tha thiết với vận mệnh dân tộc.

2. Viết bài

– Các ý trong bài cần được triển khai thống nhất theo phương án dàn ý đã lựa chọn, tránh kết hợp hoặc đan xen giữa hai cách triển khai. Sự nhất quán này sẽ giúp bài viết có bố cục chặt chẽ, logic và rõ ràng.

– Với phương án 1, em có thể triển khai từng ý theo trình tự sau:

+ Thuyết: Thuyết minh, giới thiệu và dẫn dắt vấn đề nhằm tạo sự liên kết, mạch lạc cho bài viết.

+ Dẫn: Trích dẫn câu thơ hoặc nêu dẫn chứng cần phân tích.

+ Phân tích: Xác định đối tượng bị phê phán, châm biếm; đồng thời phân tích các biện pháp nghệ thuật được tác giả sử dụng để tạo nên tiếng cười trào phúng.

– Với phương án 2, bài viết cần phân chia rõ ràng thành hai nội dung: Phân tích nội dung và phân tích nghệ thuật. Trong phần nghệ thuật, nên tập trung làm nổi bật biện pháp nghệ thuật tiêu biểu, đặc sắc nhất của bài thơ.

– Khi phân tích, cần làm rõ những điểm nổi bật về nội dung và nghệ thuật trào phúng của tác phẩm, tránh chỉ kể lại hoặc tóm tắt nội dung bài thơ.

3.3 Chỉnh sửa bài viết

Đọc lại toàn bộ bài viết, dựa vào yêu cầu của kiểu bài phân tích thơ trào phúng và dàn ý đã xây dựng để kiểm tra, điều chỉnh các phần và các ý. Khi chỉnh sửa, em cần lưu ý:

– Xem xét các ý đã được sắp xếp và triển khai theo một trình tự hợp lí, thống nhất hay chưa. Nếu còn rời rạc hoặc thiếu liên kết, cần điều chỉnh để bài viết chặt chẽ và mạch lạc hơn.

– Kiểm tra bài viết đã làm nổi bật những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trào phúng của bài thơ hay chưa. Nếu nội dung phân tích còn thiếu hoặc chưa rõ, cần bổ sung và làm sáng tỏ.

– Cân đối dung lượng giữa các phần và các ý trong bài. Những ý trình bày quá dài, chứa nhiều thông tin không cần thiết cần được rút gọn; những ý còn ngắn, sơ lược hoặc chưa đầy đủ cần được mở rộng, bổ sung để bảo đảm sự hài hoà.