Về bức tranh Mưa thu. Pu-skin của hoạ sĩ V. E. Páp-cốp (V. E. Popkov)

Phan Huy Dũng

Vích-to E-phi-mô-vich Páp-cốp (Viktor Yefimovich Popkov, 1932 – 1974) là hoạ sĩ Nga nổi tiếng nửa sau thế kỉ XX, từng tạo được ảnh hưởng lớn đối với các hoạ sĩ cùng thế hệ ở trong nước. Trong tranh ông, vẻ đẹp tâm hồn Nga thuần phác đã được diễn tả bằng một bút pháp độc đáo, thoạt nhìn có vẻ khắc khổ nhưng đầy tính biểu cảm và triết lí. Giữa nhiều tác phẩm của ông được giới phê bình nghệ thuật và khán giả nồng nhiệt ca ngợi, Mưa thu. Pu-skin có một vị trí đặc biệt. Đây là bức tranh hoạ sĩ vẫn chưa kịp hoàn thành trước lúc đột ngột ra đi vì một tai nạn bi thảm.

Theo một số tài liệu nghiên cứu, ý tưởng vẽ bức tranh nảy sinh ở hoạ sĩ vào mùa thu năm 1973, lúc ông đến thăm Mi-khai-lốp-xcoi-e (Mikhailovskoie) – trang viên mà ngày xưa A. X. Pu-skin từng về sống trong thời gian nhà thơ bị chính phủ chuyên chế của Nga hoàng thù ghét, trục xuất khỏi Pê-téc-bua (Petersburg) vô thời hạn. Khung cảnh thơ mộng tuyệt đẹp nơi đây như còn phảng phất bóng dáng của Pu-skin, khơi gợi trong lòng hoạ sĩ bao suy tư về cuộc sống, về sự cô đơn và nghệ thuật.

Xin hãy cùng chiêm ngưỡng tuyệt tác của Páp-cốp, một bức sơn dầu vẽ trên toan khổ 169 × 172 cm . Hai cây cột lớn kéo gần hết chiều dọc của bức tranh, như muốn đóng khung hoạ phẩm ở hai phía trái và phải. Để phá vỡ sự khô cứng, nặng nề mà chúng có thể gây ra, hoạ sĩ đã dùng ánh sáng “đẩy” cột bên phải lùi ra phía ngoài thêm một chút. Mấy chiếc lá vàng rơi trên sàn cũng góp phần tạo nên ấn tượng: không gian còn được mở ra thêm nữa phía người xem, cũng là phía sau lưng nhà thơ – nhân vật. Vòm lá vàng rung động, nét uốn nhẹ theo chiều ngang của dòng sông ở trung cảnh, sự nhấp nhô của những dải đồi gò xám xanh nơi hậu cảnh, bóng con ngựa trắng đi ra mép phải của tranh..., tất cả đã phối hợp nhịp nhàng với nhau, làm nên một phương án bố cục tối ưu, hoá giải sự “áp đặt” của các khối trụ đứng. Hình thể của nhà thơ cũng được tạo hình theo chiều dọc, nhưng “nét” mảnh mai của nó cùng đường xiên của tà áo khoác đuôi tôm phất theo gió đã làm cho bức tranh thực sự sống động, dù tác giả muốn tô đậm vẻ tĩnh lặng của trời thu, cảnh thu vừa qua cơn mưa (vũng nước đọng ở bậc thềm “lưu ý” điều này). Gương mặt Pu-skin nhìn nghiêng, sáng và nổi bật những nét đặc thù trên nền vàng nhạt – xám xanh của đất bãi phía trước, toát lên vẻ tư lự, mơ màng. Bàn tay phải mảnh dẻ ôm lấy cánh tay trái trong một phong thái rất tao nhã (bàn tay Pu-skin từng được hoạ sĩ Ô-re-xtơ Kíp-ren-xki (Orest Kiprensky) vẽ rất đẹp trong một bức chân dung hoàn thành năm 1827). Sàn gỗ ngay dưới chân nhà thơ có mấy vệt sáng phản chiếu ánh trời. Chính điều đó làm khối hình như được giảm nhẹ trọng lượng, đưa đến cảm giác nhân vật đang tồn tại trong trạng thái lơ lửng, phiêu diêu. Một bên vai mảnh tựa cột, nhưng đó chỉ là tựa hồ... Nhìn chung người và cảnh hoà hợp với nhau lạ lùng.

Khi hình dung bố cục bức tranh, tác giả đặt trọng tâm vào việc vẽ người hay vẽ cảnh? Chính tên tranh đã tiết lộ rằng có lẽ hoạ sĩ không nghiêng về bên nào. Không chỉ Pu-skin, mùa thu cũng là một "nhân vật" quan trọng. Hoạ sĩ muốn diễn tả một sự tương giao, ngay cả khi tự các đường nét, chi tiết lại muốn kể với ta về sự mong manh như chiếc lá của số phận con người, trước cái bát ngát của không gian và sự ôm trùm màu nhiệm của sự sống. Từ bức tranh như lên một lời kêu gọi bồn chồn: Hãy đi ra với mùa thu, hoà lẫn và biến mất trong nó, trong cái đẹp tươi sáng mà khắc khoải khiến ta phải nghẹn lòng... Bằng toàn bộ sức mạnh diễn tả của hình và sắc, hoạ sĩ đã làm nổi bật câu chuyện thầm thì giữa nhà thơ vĩ đại Pu-skin với mùa thu nước Nga, như là biểu tượng của cuộc đối thoại vĩnh cửu giữa thi ca và nghệ thuật nói chung với tạo vật đầy huyền bí.

Mưa Thu. Puskin
Nguồn: Viện bảo tàng Tơ-rê-chi-a-cốp (Tretyakov), Nga

Dường như có một sự cộng hưởng kì lạ của những số phận ở bức tranh này. Pu-skin kết thúc sinh mệnh sau một cuộc đấu súng oái oăm, lúc mới ba mươi tám tuổi. Hoạ sĩ Páp-cốp cũng ngừng cuộc phiêu du trên trần gian do một sự cố phi lí khi tuổi đời mới chỉ bốn mươi hai. Và bức tranh, vốn chưa được hoạ sĩ dỡ xuống giá vẽ và đóng khung, ý chừng còn đợi những nhát cọ hoàn thiện cuối cùng. Ở mép trên của hoạ phẩm, một phiến lá thu mơ hồ còn chưa dứt đường bay...

Nhưng, như mọi thứ trên đời, sự hoàn thiện thường là một ước vọng hơn là thực tế. Sự dở dang, dù cố ý hay ngẫu nhiên, nhiều khi vừa gây nuối tiếc vừa giúp ta hiểu ra cái vô tận của cuộc đời, của thời gian và không gian. Đối với một tác phẩm nghệ thuật, có lẽ điều quan trọng hơn cả là khơi lên được ở người tiếp nhận những cách cảm thụ mới mẻ, những suy tư không dứt, bằng các phương tiện và vật liệu mang tính vật chất hữu hạn của mình.

(Tạp chí Toán học và Văn học trong nhà trường, số tháng 10/2022, tr.29-31)

Về bức tranh Mưa thu. Pu-skin của hoạ sĩ V. E. Páp-cốp (V. E. Popkov)

Phan Huy Dũng

Vích-to E-phi-mô-vich Páp-cốp (Viktor Yefimovich Popkov, 1932 – 1974) là hoạ sĩ Nga nổi tiếng nửa sau thế kỉ XX, từng tạo được ảnh hưởng lớn đối với các hoạ sĩ cùng thế hệ ở trong nước. Trong tranh ông, vẻ đẹp tâm hồn Nga thuần phác đã được diễn tả bằng một bút pháp độc đáo, thoạt nhìn có vẻ khắc khổ nhưng đầy tính biểu cảm và triết lí. Giữa nhiều tác phẩm của ông được giới phê bình nghệ thuật và khán giả nồng nhiệt ca ngợi, Mưa thu. Pu-skin có một vị trí đặc biệt. Đây là bức tranh hoạ sĩ vẫn chưa kịp hoàn thành trước lúc đột ngột ra đi vì một tai nạn bi thảm.

Theo một số tài liệu nghiên cứu, ý tưởng vẽ bức tranh nảy sinh ở hoạ sĩ vào mùa thu năm 1973, lúc ông đến thăm Mi-khai-lốp-xcoi-e (Mikhailovskoie) – trang viên mà ngày xưa A. X. Pu-skin từng về sống trong thời gian nhà thơ bị chính phủ chuyên chế của Nga hoàng thù ghét, trục xuất khỏi Pê-téc-bua (Petersburg) vô thời hạn. Khung cảnh thơ mộng tuyệt đẹp nơi đây như còn phảng phất bóng dáng của Pu-skin, khơi gợi trong lòng hoạ sĩ bao suy tư về cuộc sống, về sự cô đơn và nghệ thuật.

Xin hãy cùng chiêm ngưỡng tuyệt tác của Páp-cốp, một bức sơn dầu vẽ trên toan khổ 169 × 172 cm . Hai cây cột lớn kéo gần hết chiều dọc của bức tranh, như muốn đóng khung hoạ phẩm ở hai phía trái và phải. Để phá vỡ sự khô cứng, nặng nề mà chúng có thể gây ra, hoạ sĩ đã dùng ánh sáng “đẩy” cột bên phải lùi ra phía ngoài thêm một chút. Mấy chiếc lá vàng rơi trên sàn cũng góp phần tạo nên ấn tượng: không gian còn được mở ra thêm nữa phía người xem, cũng là phía sau lưng nhà thơ – nhân vật. Vòm lá vàng rung động, nét uốn nhẹ theo chiều ngang của dòng sông ở trung cảnh, sự nhấp nhô của những dải đồi gò xám xanh nơi hậu cảnh, bóng con ngựa trắng đi ra mép phải của tranh..., tất cả đã phối hợp nhịp nhàng với nhau, làm nên một phương án bố cục tối ưu, hoá giải sự “áp đặt” của các khối trụ đứng. Hình thể của nhà thơ cũng được tạo hình theo chiều dọc, nhưng “nét” mảnh mai của nó cùng đường xiên của tà áo khoác đuôi tôm phất theo gió đã làm cho bức tranh thực sự sống động, dù tác giả muốn tô đậm vẻ tĩnh lặng của trời thu, cảnh thu vừa qua cơn mưa (vũng nước đọng ở bậc thềm “lưu ý” điều này). Gương mặt Pu-skin nhìn nghiêng, sáng và nổi bật những nét đặc thù trên nền vàng nhạt – xám xanh của đất bãi phía trước, toát lên vẻ tư lự, mơ màng. Bàn tay phải mảnh dẻ ôm lấy cánh tay trái trong một phong thái rất tao nhã (bàn tay Pu-skin từng được hoạ sĩ Ô-re-xtơ Kíp-ren-xki (Orest Kiprensky) vẽ rất đẹp trong một bức chân dung hoàn thành năm 1827). Sàn gỗ ngay dưới chân nhà thơ có mấy vệt sáng phản chiếu ánh trời. Chính điều đó làm khối hình như được giảm nhẹ trọng lượng, đưa đến cảm giác nhân vật đang tồn tại trong trạng thái lơ lửng, phiêu diêu. Một bên vai mảnh tựa cột, nhưng đó chỉ là tựa hồ... Nhìn chung người và cảnh hoà hợp với nhau lạ lùng.

Khi hình dung bố cục bức tranh, tác giả đặt trọng tâm vào việc vẽ người hay vẽ cảnh? Chính tên tranh đã tiết lộ rằng có lẽ hoạ sĩ không nghiêng về bên nào. Không chỉ Pu-skin, mùa thu cũng là một "nhân vật" quan trọng. Hoạ sĩ muốn diễn tả một sự tương giao, ngay cả khi tự các đường nét, chi tiết lại muốn kể với ta về sự mong manh như chiếc lá của số phận con người, trước cái bát ngát của không gian và sự ôm trùm màu nhiệm của sự sống. Từ bức tranh như lên một lời kêu gọi bồn chồn: Hãy đi ra với mùa thu, hoà lẫn và biến mất trong nó, trong cái đẹp tươi sáng mà khắc khoải khiến ta phải nghẹn lòng... Bằng toàn bộ sức mạnh diễn tả của hình và sắc, hoạ sĩ đã làm nổi bật câu chuyện thầm thì giữa nhà thơ vĩ đại Pu-skin với mùa thu nước Nga, như là biểu tượng của cuộc đối thoại vĩnh cửu giữa thi ca và nghệ thuật nói chung với tạo vật đầy huyền bí.

Mưa Thu. Puskin
Nguồn: Viện bảo tàng Tơ-rê-chi-a-cốp (Tretyakov), Nga

Dường như có một sự cộng hưởng kì lạ của những số phận ở bức tranh này. Pu-skin kết thúc sinh mệnh sau một cuộc đấu súng oái oăm, lúc mới ba mươi tám tuổi. Hoạ sĩ Páp-cốp cũng ngừng cuộc phiêu du trên trần gian do một sự cố phi lí khi tuổi đời mới chỉ bốn mươi hai. Và bức tranh, vốn chưa được hoạ sĩ dỡ xuống giá vẽ và đóng khung, ý chừng còn đợi những nhát cọ hoàn thiện cuối cùng. Ở mép trên của hoạ phẩm, một phiến lá thu mơ hồ còn chưa dứt đường bay...

Nhưng, như mọi thứ trên đời, sự hoàn thiện thường là một ước vọng hơn là thực tế. Sự dở dang, dù cố ý hay ngẫu nhiên, nhiều khi vừa gây nuối tiếc vừa giúp ta hiểu ra cái vô tận của cuộc đời, của thời gian và không gian. Đối với một tác phẩm nghệ thuật, có lẽ điều quan trọng hơn cả là khơi lên được ở người tiếp nhận những cách cảm thụ mới mẻ, những suy tư không dứt, bằng các phương tiện và vật liệu mang tính vật chất hữu hạn của mình.

(Tạp chí Toán học và Văn học trong nhà trường, số tháng 10/2022, tr.29-31)

Về bức tranh Mưa thu. Pu-skin của hoạ sĩ V. E. Páp-cốp (V. E. Popkov)

Phan Huy Dũng

Vích-to E-phi-mô-vich Páp-cốp (Viktor Yefimovich Popkov, 1932 – 1974) là hoạ sĩ Nga nổi tiếng nửa sau thế kỉ XX, từng tạo được ảnh hưởng lớn đối với các hoạ sĩ cùng thế hệ ở trong nước. Trong tranh ông, vẻ đẹp tâm hồn Nga thuần phác đã được diễn tả bằng một bút pháp độc đáo, thoạt nhìn có vẻ khắc khổ nhưng đầy tính biểu cảm và triết lí. Giữa nhiều tác phẩm của ông được giới phê bình nghệ thuật và khán giả nồng nhiệt ca ngợi, Mưa thu. Pu-skin có một vị trí đặc biệt. Đây là bức tranh hoạ sĩ vẫn chưa kịp hoàn thành trước lúc đột ngột ra đi vì một tai nạn bi thảm.

Theo một số tài liệu nghiên cứu, ý tưởng vẽ bức tranh nảy sinh ở hoạ sĩ vào mùa thu năm 1973, lúc ông đến thăm Mi-khai-lốp-xcoi-e (Mikhailovskoie) – trang viên mà ngày xưa A. X. Pu-skin từng về sống trong thời gian nhà thơ bị chính phủ chuyên chế của Nga hoàng thù ghét, trục xuất khỏi Pê-téc-bua (Petersburg) vô thời hạn. Khung cảnh thơ mộng tuyệt đẹp nơi đây như còn phảng phất bóng dáng của Pu-skin, khơi gợi trong lòng hoạ sĩ bao suy tư về cuộc sống, về sự cô đơn và nghệ thuật.

Xin hãy cùng chiêm ngưỡng tuyệt tác của Páp-cốp, một bức sơn dầu vẽ trên toan khổ 169 × 172 cm . Hai cây cột lớn kéo gần hết chiều dọc của bức tranh, như muốn đóng khung hoạ phẩm ở hai phía trái và phải. Để phá vỡ sự khô cứng, nặng nề mà chúng có thể gây ra, hoạ sĩ đã dùng ánh sáng “đẩy” cột bên phải lùi ra phía ngoài thêm một chút. Mấy chiếc lá vàng rơi trên sàn cũng góp phần tạo nên ấn tượng: không gian còn được mở ra thêm nữa phía người xem, cũng là phía sau lưng nhà thơ – nhân vật. Vòm lá vàng rung động, nét uốn nhẹ theo chiều ngang của dòng sông ở trung cảnh, sự nhấp nhô của những dải đồi gò xám xanh nơi hậu cảnh, bóng con ngựa trắng đi ra mép phải của tranh..., tất cả đã phối hợp nhịp nhàng với nhau, làm nên một phương án bố cục tối ưu, hoá giải sự “áp đặt” của các khối trụ đứng. Hình thể của nhà thơ cũng được tạo hình theo chiều dọc, nhưng “nét” mảnh mai của nó cùng đường xiên của tà áo khoác đuôi tôm phất theo gió đã làm cho bức tranh thực sự sống động, dù tác giả muốn tô đậm vẻ tĩnh lặng của trời thu, cảnh thu vừa qua cơn mưa (vũng nước đọng ở bậc thềm “lưu ý” điều này). Gương mặt Pu-skin nhìn nghiêng, sáng và nổi bật những nét đặc thù trên nền vàng nhạt – xám xanh của đất bãi phía trước, toát lên vẻ tư lự, mơ màng. Bàn tay phải mảnh dẻ ôm lấy cánh tay trái trong một phong thái rất tao nhã (bàn tay Pu-skin từng được hoạ sĩ Ô-re-xtơ Kíp-ren-xki (Orest Kiprensky) vẽ rất đẹp trong một bức chân dung hoàn thành năm 1827). Sàn gỗ ngay dưới chân nhà thơ có mấy vệt sáng phản chiếu ánh trời. Chính điều đó làm khối hình như được giảm nhẹ trọng lượng, đưa đến cảm giác nhân vật đang tồn tại trong trạng thái lơ lửng, phiêu diêu. Một bên vai mảnh tựa cột, nhưng đó chỉ là tựa hồ... Nhìn chung người và cảnh hoà hợp với nhau lạ lùng.

Khi hình dung bố cục bức tranh, tác giả đặt trọng tâm vào việc vẽ người hay vẽ cảnh? Chính tên tranh đã tiết lộ rằng có lẽ hoạ sĩ không nghiêng về bên nào. Không chỉ Pu-skin, mùa thu cũng là một "nhân vật" quan trọng. Hoạ sĩ muốn diễn tả một sự tương giao, ngay cả khi tự các đường nét, chi tiết lại muốn kể với ta về sự mong manh như chiếc lá của số phận con người, trước cái bát ngát của không gian và sự ôm trùm màu nhiệm của sự sống. Từ bức tranh như lên một lời kêu gọi bồn chồn: Hãy đi ra với mùa thu, hoà lẫn và biến mất trong nó, trong cái đẹp tươi sáng mà khắc khoải khiến ta phải nghẹn lòng... Bằng toàn bộ sức mạnh diễn tả của hình và sắc, hoạ sĩ đã làm nổi bật câu chuyện thầm thì giữa nhà thơ vĩ đại Pu-skin với mùa thu nước Nga, như là biểu tượng của cuộc đối thoại vĩnh cửu giữa thi ca và nghệ thuật nói chung với tạo vật đầy huyền bí.

Mưa Thu. Puskin
Nguồn: Viện bảo tàng Tơ-rê-chi-a-cốp (Tretyakov), Nga

Dường như có một sự cộng hưởng kì lạ của những số phận ở bức tranh này. Pu-skin kết thúc sinh mệnh sau một cuộc đấu súng oái oăm, lúc mới ba mươi tám tuổi. Hoạ sĩ Páp-cốp cũng ngừng cuộc phiêu du trên trần gian do một sự cố phi lí khi tuổi đời mới chỉ bốn mươi hai. Và bức tranh, vốn chưa được hoạ sĩ dỡ xuống giá vẽ và đóng khung, ý chừng còn đợi những nhát cọ hoàn thiện cuối cùng. Ở mép trên của hoạ phẩm, một phiến lá thu mơ hồ còn chưa dứt đường bay...

Nhưng, như mọi thứ trên đời, sự hoàn thiện thường là một ước vọng hơn là thực tế. Sự dở dang, dù cố ý hay ngẫu nhiên, nhiều khi vừa gây nuối tiếc vừa giúp ta hiểu ra cái vô tận của cuộc đời, của thời gian và không gian. Đối với một tác phẩm nghệ thuật, có lẽ điều quan trọng hơn cả là khơi lên được ở người tiếp nhận những cách cảm thụ mới mẻ, những suy tư không dứt, bằng các phương tiện và vật liệu mang tính vật chất hữu hạn của mình.

(Tạp chí Toán học và Văn học trong nhà trường, số tháng 10/2022, tr.29-31)