Cảnh ngày xuân

(Trích Truyện Kiều − Nguyễn Du)

Ngày xuân con én đưa thoi,
Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi.
Cỏ non xanh tận chân trời,
Cành lê trắng điểm một vài bông hoa.
Thanh minh trong tiết tháng ba,
Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.
Gần xa nô nức yến anh,
Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.
Dập dìu tài tử, giai nhân,
Ngựa xe như nước áo quần như nêm.
Ngổn ngang gò đống kéo lên,
Thoi vàng vó rắc tro tiền giấy bay.
Tà tà bóng ngả về tây,
Chị em thơ thẩn dan tay ra về.
Bước dần theo ngọn tiểu khê,
Lần xem phong cảnh có bề thanh thanh.
Nao nao dòng nước uốn quanh,
Dịp cầu nho nhỏ cuối ghềnh bắc ngang.

SỞ KIẾN HÀNH

(Nguyễn Du)

Hữu phụ huề tam nhi,

Tương tương toạ đạo bàng.

Tiểu giả tại hoài trung,

Đại giả trì trúc khuông.

Khuông trung hà sở thịnh,

Lê hoắc tạp tì khang.

Nhật án bất đắc thực,

Y quần hà khuông nhương.

Kiến nhân bất ngưỡng thị,

Lệ lưu khâm lang lang.

Quần nhi thả hỉ tiếu,

Bất tri mẫu tâm thương.

Mẫu tâm thương như hà,

Tuế cơ lưu dị hương.

Dị hương sảo phong thục,

Mễ giá bất thậm ngang.

Bất tích khí hương thổ,

Cẩu đồ cứu sinh phương.

Nhất nhân kiệt dung lực,

Bất sung tứ khẩu lương.

Duyên nhai nhật khất thực,

Thử kế an khả trường.

Nhãn hạ uỷ câu hác,

Huyết nhục tự sài lang.

Mẫu tử bất túc tuất,

Phủ nhi tăng đoạn trường.

Kỳ thống tại tâm đầu,

Thiên nhật giai vị hoàng.

Âm phong phiêu nhiên chí,

Hành nhân diệc thê hoàng.

Tạc tiêu Tây Hà dịch,

Cung cụ hà trương hoàng.

Lộc cân tạp ngư sí,

Mãn trác trần trư dương.

Trưởng quan bất hạ trợ,

Tiểu môn chỉ lược thường.

Bát khí vô cố tích,

Lân cẩu yếm cao lương.

Bất tri quan đạo thượng,

Hữu thử cùng nhi nương.

Thuỳ nhân tả thử đồ,

Trì dĩ phụng quân vương.

Dịch nghĩa:

NHỮNG ĐIỀU TRÔNG THẤY

Có người đàn bà dắt ba đứa con

Cùng nhau ngồi bên đường

Đứa nhỏ trong bụng mẹ

Đứa lớn cầm giỏ tre

Trong giỏ đựng gì lắm thế?

Rau lê, hoắc lẫn cám

Qua trưa rồi chưa được ăn

Áo quần sao mà rách rưới quá

Thấy người không ngẩng nhìn

Nước mắt chảy ròng ròng trên áo

Lũ con vẫn vui cười

Không biết lòng mẹ đau

Lòng mẹ đau ra sao?

Năm đói lưu lạc đến làng khác

Làng khác mùa màng tốt hơn

Giá gạo không cao quá

Không hối tiếc đã bỏ làng đi

Miễn sao tìm được phương tiện sống

Một người làm hết sức

Không đủ nuôi bốn miệng ăn

Dọc đường mỗi ngày đi ăn mày

Cách ấy làm sao kéo dài mãi được

Thấy trước mắt cái lúc bỏ xác bên ngòi rãnh

Máu thịt nuôi lang sói

Mẹ chết không thương tiếc

Vỗ về con càng thêm đứt ruột

Trong lòng đau xót lạ thường

Mặt trời vì thế phải vàng úa

Gió lạnh bỗng ào tới

Người đi đường cũng đau đớn làm sao

Đêm qua ở trạm Tây Hà

Tiệc tùng cung phụng khoa trương quá mức

Gân hươu cùng vây cá

Đầy bàn thịt heo, thịt dê

Quan lớn không thèm đụng đũa

Đám theo hầu chỉ nếm qua

Vứt bỏ không luyến tiếc

Chó hàng xóm cũng ngán món ăn ngon

Không biết trên đường cái

Có mẹ con đói khổ nhà này

Ai người vẽ bức tranh đó

Đem dâng lên nhà vua

(Nguồn: thivien.net)

Nguyễn Du – thiên tài nghệ thuật

Đại thi hào Nguyễn Du đã có những đóng góp nghệ thuật vô cùng to lớn cho nền văn học dân tộc, không chỉ ở mảng thơ chữ Hán mà còn qua kiệt tác Truyện Kiều.

Thơ chữ Hán của Nguyễn Du là những áng văn mẫu mực, phần lớn được viết theo thể Đường luật với đủ các tiểu loại: nếu xét về số câu trong bài thì có tứ tuyệt (tuyệt cú), bát cú và trường thiên; nếu xét về số chữ trong câu thì có ngũ ngôn, lục ngôn và thất ngôn. Bút pháp được Nguyễn Du vận dụng một cách linh hoạt, đa dạng: trữ tình, tự sự, hiện thực, trào phúng. Tính chất hàm súc, cô đọng, "ý tại ngôn ngoại" (ngụ ý nằm ngoài lời thơ), nghệ thuật đối,... vốn là đặc điểm, thế mạnh của thơ Đường luật được nhà thơ phát triển tới mức cao nhất. Chất trữ tình trong thơ của Nguyễn Du hoà quyện cùng chiều sâu triết lý, tạo nên phong vị thâm trầm, sâu lắng.

Khi sáng tác Truyện Kiều, cảm hứng lớn nhất của Nguyễn Du chính là nỗi đau tận đáy lòng trước "những điều trông thấy", như tên gọi Đoạn trường tân thanh đã thể hiện rõ điều đó. Việc chuyển thể loại từ tiểu thuyết chương hồi khi tiếp thu Kim Vân Kiều truyện sang truyện thơ Nôm thì sáng tác Truyện Kiều đã giúp Nguyễn Du kết hợp được thế mạnh của cả tự sự và trữ tình. Điểm nhìn trần thuật của tác giả cũng có sự dịch chuyển: thay vì đứng ngoài câu chuyện như thường thấy, tác giả đã nhập vai như một người trong cuộc. Do vậy, trong các hình thức ngôn ngữ kể chuyện, Nguyễn Du đặc biệt thành công với ngôn ngữ nửa trực tiếp, mang lại chiều sâu cảm xúc vô cùng đặc sắc. Về cốt truyện, tác phẩm vẫn gồm ba phần Gặp gỡ – Thử thách – Đoàn tụ nhưng khi Thuý Kiều đoàn tụ với gia đình, nhìn hình thức là kết thúc có hậu nhưng bản chất là bi kịch: nàng gặp lại người xưa nhưng tình yêu xưa không còn, sống với Kim Trọng trong cảnh "Đem tình cầm sắt đổi ra cầm cờ" (Đem tình vợ chồng đổi thành tình bạn). Một thành tựu nổi bật khác của Truyện Kiều là nghệ thuật xây dựng nhân vật. Bên cạnh những nhân vật phân theo loại, cũng có nhân vật không thể phân theo loại, vừa tốt vừa xấu đan xen. Các nhân vật trong Truyện Kiều chủ yếu là những nhân vật tính cách, và điều đặc biệt là tính cách ấy có sự chuyển biến theo hoàn cảnh, như trường hợp của Thuý Kiều. Tính cách nhân vật được Nguyễn Du khắc hoạ bằng cả bút pháp ước lệ và bút pháp tả thực, không chỉ thể hiện qua diện mạo bên ngoài mà còn đi sâu vào thế giới nội tâm. Miêu tả nội tâm nhân vật là một thành công nghệ thuật lớn, mang ý nghĩa cách tân của kiệt tác Truyện Kiều. Khi miêu tả thiên nhiên, tác giả không chỉ tái hiện vẻ đẹp cảnh vật mà còn sử dụng khéo léo nghệ thuật "tả cảnh ngụ tình" để thể hiện tâm trạng nhân vật. Câu thơ lục bát trong Truyện Kiều vừa dân dã, bình dị như ca dao, dân ca, vừa trau chuốt nghệ thuật, đạt tới giá trị cổ điển – giá trị khuôn thước, mẫu mực. Tiếng Việt trong Truyện Kiều rất giàu, rất đẹp, có sự kết hợp giữa ngôn ngữ đời sống, ngôn ngữ văn học dân gian với ngôn ngữ bác học kết tinh từ sách vở. Đây là một trong số ít những tác phẩm cổ điển mà ngôn ngữ vẫn giữ được sức sống lâu bền, tiếp tục được sử dụng trong nhiều hoàn cảnh giao tiếp hiện đại, ở các tầng lớp khác nhau trong xã hội.