1. Phân tích đặc điểm của ngôn ngữ nói được thể hiện trong một đoạn kịch Tôi muốn được là tôi toàn vẹn (từ "Hồn Trương Ba: Ta... ta... đã bảo mày im đi!" đến "Hồn Trương Ba: (như tuyệt vọng) Trời!" ở các trang 104 – 105).

Hồn Trương Ba: Ta... ta... đã bảo mày im đi!

Xác Hàng Thịt: Rõ là ông không dám trả lời. Giấu ai chứ không thể giấu tôi được! Hai ta đã hoà với nhau làm một rồi!

Hồn Trương Ba: Không! Ta vẫn có một đời sống riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn...

Xác Hàng Thịt: Nực cười thật! Khi ông phải tồn tại nhờ tôi, chiều theo những đòi hỏi của tôi, mà còn nhận là nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn!

Hồn Trương Ba: (bịt tai lại) Ta không muốn nghe mày nữa!

Xác Hàng Thịt: (lắc đầu) Ông cứ việc bịt tai lại! Chẳng có cách nào chối bỏ tôi được đâu! Mà đáng lẽ ông phải cảm ơn tôi. Tôi đã cho ông sức mạnh. Ông có nhớ hôm ông tát thằng con ông toé máu mồm máu mũi không? Cơn giận của ông lại có thêm sức mạnh của tôi... Ha ha!

Hồn Trương Ba: Ta cần gì đến cái sức mạnh làm ta trở thành tàn bạo.

Xác Hàng Thịt: Nhưng tôi là cái hoàn cảnh mà ông buộc phải quy phục! Đâu phải lỗi tại tôi... (buồn rầu) Sao ông có vẻ khinh thường tôi thế nhỉ? Tôi cũng đáng được quý trọng chứ! Tôi là cái bình để chứa đựng linh hồn. Nhờ tôi mà ông có thể làm lụng, cuốc xới. Ông nhìn ngắm trời đất, cây cối, những người thân,... Nhờ có đôi mắt của tôi, ông cảm nhận thế giới này qua những giác quan của tôi... Khi muốn hành hạ tâm hồn con người, người ta xúc phạm thể xác... Những vị lắm chữ nhiều sách như các ông là hay vin vào cớ tâm hồn là quý, khuyên con người ta sống vì phần hồn, để rồi bỏ bê cho thân xác họ mãi khổ sở, nhếch nhác,... Mỗi bữa tôi đòi ăn tám, chín bát cơm, tôi thèm ăn thịt, hỏi có gì là tội lỗi nào? Lỗi là ở chỗ không có đủ tám, chín bát cơm cho tôi ăn chứ!

Hồn Trương Ba: Nhưng... Nhưng...

Xác Hàng Thịt: Hãy công bằng hơn, ông Trương Ba ạ! Từ nãy tới giờ chỉ có ông nặng lời với tôi, chứ tôi thì vẫn nhã nhặn với ông đấy chứ. (thì thầm) Tôi rất biết cách chiều chuộng linh hồn...

Hồn Trương Ba: Chiều chuộng?

Xác Hàng Thịt: Chứ sao? Tôi thông cảm với những "trò chơi tâm hồn của ông". Nghĩa là: Những lúc một mình một bóng, ông cứ việc nghĩ rằng ông có một tâm hồn bên trong cao khiết, chẳng qua vì hoàn cảnh, vì để sống mà ông phải nhân nhượng tôi. Làm xong điều xấu gì ông cứ việc đổ tội cho tôi, để ông được thanh thản. Tôi biết: Cần phải để cho tính tự ái của ông được ve vuốt. Tâm hồn là thứ lắm sĩ diện! Hà hà, miễn là... ông vẫn làm đủ mọi việc để thoả mãn những thèm khát của tôi!

Hồn Trương Ba: Lí lẽ của anh thật ti tiện!

Xác Hàng Thịt: Ấy đấy, ông bắt đầu gọi tôi là anh rồi đấy! Có phải lí lẽ của tôi đâu, tôi chỉ nhắc lại những điều ông vẫn tự nói với mình và với người khác đấy chứ! Đã bảo chúng ta tuy hai mà một!

Hồn Trương Ba: (như tuyệt vọng) Trời!

(Tuyển tập kịch Lưu Quang Vũ, NXB Sân khấu, Hà Nội, 1994)

Đặc điểm của ngôn ngữ nói trong đoạn kịch trên:

− Sử dụng nhiều ngôn ngữ hình thể: Cử chỉ, điệu bộ.

− Sử dụng ngôn ngữ đối thoại: Có người nói và người nghe.

− Đặc điểm từ ngữ được sử dụng trong cuộc hội thoại:

− Sử dụng nhiều câu rút gọn.

2. Nhận xét về những đặc điểm của ngôn ngữ viết trong các đoạn văn sau:

a) Trong mười năm ấy, thơ mới đã tranh đấu gắt gao với thơ cũ, một bên giành quyền sống, một bên giữ quyền sống. Cuộc tranh đấu kéo dài cho đến ngày thơ mới toàn thắng. Trong sự thắng lợi ấy, cũng có công những người tả xung hữu đột nơi chiến trường, nhưng trước hết là công những nhà thơ mới. Tôi không so sánh các nhà thơ mới với Nguyễn Du để xem ai hơn ai kém. Đời xưa có thể có những bậc kì tài đời này không sánh kịp. Đừng lấy một người sánh với một người. Hãy sánh thời đại cùng thời đại. Tôi quyết rằng trong lịch sử thi ca Việt Nam chưa bao giờ có thời đại phong phú như thời đại này. Chưa bao giờ người ta thấy xuất hiện cùng một lần một hồn thơ rộng mở như Thế Lữ, mơ màng như Lưu Trọng Lư, hùng tráng như Huy Thông, trong sáng như Nguyễn Nhược Pháp, ảo não như Huy Cận, quê mùa như Nguyễn Bính, kì dị như Chế Lan Viên,... và thiết tha, rạo rực, băn khoăn như Xuân Diệu. (Hoài Thanh)

Đặc điểm ngôn ngữ viết trong đoạn văn trên:

− Không sử dụng ngôn ngữ hình thể: Vì đây là một văn bản nghị luận văn học (ngôn ngữ viết), nó hoàn toàn thiếu vắng các yếu tố phi ngôn ngữ như cử chỉ, điệu bộ, ánh mắt hay nét mặt (vốn chỉ có trong ngôn ngữ nói hoặc kịch bản).

− Sử dụng phương tiện ngôn ngữ viết: Đoạn văn sử dụng hệ thống ký tự chữ viết quy chuẩn, hệ thống dấu câu (dấu phẩy, dấu chấm, dấu ba chấm) để ngắt nhịp và tạo sự liên kết logic.

− Sử dụng ngôn ngữ độc thoại: Đoạn văn này chỉ có người viết (không có người nói và người nghe như trong các đoạn kịch).

− Không sử dụng câu rút gọn, câu đặc biệt, câu cảm thán: Toàn bộ đoạn văn đều là các câu trần thuật đầy đủ thành phần chủ ngữ − vị ngữ.

− Sử dụng nhiều ngôn ngữ trau chuốt, giàu hình tượng, mang phong cách ngôn ngữ phê bình văn chương: Tác giả sử dụng những từ ngữ Hán Việt và thuật ngữ văn học chính xác: tranh đấu gắt gao, toàn thắng, kì tài, lịch sử thi ca, phong phú,...

b) Việc Nguyễn Du sử dụng tiếng mẹ đẻ để viết "Truyện Kiều" được hậu thế đánh giá rất cao. Như con ong hút nhuỵ của muôn loài hoa để làm mật, nghệ sĩ Tố Như đã kết hợp nhuần nhuyễn vốn ngôn ngữ dân gian và vốn ngôn ngữ bác học để tạo nên ngôn ngữ "Truyện Kiều" "như làm bằng ánh sáng vậy" (Nguyễn Đình Thi), "là một viên ngọc quý cơ hồ không có vết, là một tiếng đàn lạ không bao giờ lỡ nhịp, ngưng cung" (Hoài Thanh). (Hoàng Hữu Yên)

3. Phân tích đặc điểm của ngôn ngữ viết hoặc ngôn ngữ nói thể hiện ở lời của người kể và của các nhân vật trong đoạn văn sau.

Hắn vừa đi vừa chửi. Bao giờ cũng thế, cứ rượu xong là hắn chửi. Bắt đầu hắn chửi trời. Có hề gì? Trời có của riêng nhà nào? Rồi hắn chửi đời. Thế cũng chẳng sao: đời là tất cả nhưng cũng chẳng là ai. Tức mình, hắn chửi ngay tất cả làng Vũ Đại. Nhưng cả làng Vũ Đại ai cũng nhủ: "Chắc nó trừ mình ra!". Không ai lên tiếng cả. Tức thật! Ờ! Thế này thì tức thật! Tức chết đi được mất! Đã thế, hắn phải chửi cha đứa nào không chửi nhau với hắn. Nhưng cũng không ai ra điều. Mẹ kiếp! Thế có phí rượu không? Thế thì có khổ hắn không? Không biết đứa chết mẹ nào lại đẻ ra thân hắn cho hắn khổ đến nông nỗi này? A ha! Phải đấy, hắn cứ thế mà chửi, hắn cứ chửi đứa chết mẹ nào đẻ ra thân hắn, đẻ ra cái thằng Chí Phèo! Có mà trời biết! Hắn không biết, cả làng Vũ Đại cũng không ai biết... (Nam Cao)

Đặc điểm của ngôn ngữ viết hoặc ngôn ngữ nói thể hiện ở lời của người kể chuyện và của các nhân vật trong đoạn văn:

− Ngôn ngữ trần thuật: Lời kể của tác giả:

− Ngôn ngữ đối thoại: Lời nhân vật:

4. Dựa vào nội dung truyện ngắn Chí Phèo (Nam Cao), hãy viết một đoạn kịch ngắn hoặc một đoạn đối thoại giữa các nhân vật thể hiện được những đặc điểm của ngôn ngữ nói.

* HS dựa vào nội dung truyện ngắn Chí Phèo để tự sáng tác một đoạn kịch ngắn hoặc một đoạn đối thoại giữa các nhân vật sao cho thể hiện được những đặc điểm của ngôn ngữ nói:

− Sử dụng phương tiện ngôn ngữ nói.

− Sử dụng khẩu ngữ, từ ngữ dễ hiểu, biểu cảm.

− Sử dụng ngôn ngữ hình thể.

− Sử dụng câu rút gọn, câu đặc biệt, câu cảm thán.

* Để viết được một đoạn kịch hoặc một đoạn đối thoại đáp ứng được yêu cầu trên, HS cần xác định:

− Nhân vật xuất hiện trong đoạn trích: Nhân vật trong truyện ngắn Chí Phèo.

− Nội dung các cuộc hội thoại: Lựa chọn một phân cảnh cụ thể trong truyện.

− Lời thoại: Trực tiếp, gián tiếp; lời trần thuật hay lời thoại của nhân vật.