I. MỘT SỐ TÍN NGƯỠNG Ở VIỆT NAM

1. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và Quốc Tổ Hùng Vương

a. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên

✽ Khái niệm:

- Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên được hiểu theo hai nghĩa.

+ Phạm vi hẹp: Thờ cúng những người cùng huyết thống đã qua đời nhằm tưởng nhớ công sinh thành, dưỡng dục và bày tỏ lòng biết ơn.

+ Phạm vi rộng: Thờ những người có công với cộng đồng và đất nước để tưởng nhớ, ghi công.

✽ Nguồn gốc:

- Có nguồn gốc từ thời công xã thị tộc, về sau chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho - Phật - Đạo.

+ Nho giáo: đề cao đạo hiếu, trật tự gia đình.

+ Phật giáo: quan niệm nhân quả, luân hồi, lòng từ bi.

+ Đạo giáo: các nghi lễ, nghi thức cúng bái.

✽ Biểu hiện thực hành tín ngưỡng:

- Được thực hiện thường xuyên trong gia đình, đặc biệt vào ngày giỗ, lễ, Tết.

- Ngoài gia đình còn mở rộng ở phạm vi dòng họ, làng xã (thờ tổ họ, thành hoàng, Quốc Tổ Hùng Vương).

✽ Ý nghĩa: Giáo dục đạo hiếu, gìn giữ truyền thống uống nước nhớ nguồn, gắn kết gia đình và cộng đồng.

Hình 1. Mâm cỗ cúng giỗ của một gia đình ở Việt Nam

b. Tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Hùng Vương

✽ Khái niệm:

- Tín ngưỡng thờ Quốc Tổ Hùng Vương là tín ngưỡng thờ các Vua Hùng - những người được tôn là thủy tổ dựng nước của dân tộc Việt Nam.

✽ Nguồn gốc:

- Khởi nguồn từ tục thờ thần tự nhiên, về sau thờ các Vua Hùng.

- Từ thời vua Lê Thánh Tông, lễ hội Đền Hùng được coi là lễ cấp quốc gia.

- Năm 1917, vua Khải Định quy định lấy ngày 10/3 âm lịch làm ngày giỗ chính.

✽ Biểu hiện thực hành tín ngưỡng:

- Thờ cúng các Vua Hùng tại Đền Hùng và nhiều đền thờ Vua Hùng trên cả nước.

- Tổ chức Lễ hội Đền Hùng (Giỗ Tổ Hùng Vương):

+ Thời gian: từ ngày 1–10/3 âm lịch, chính lễ ngày 10/3 âm lịch.

+ Địa điểm: khu di tích lịch sử Đền Hùng (Phú Thọ).

+ Hoạt động: dâng hương, rước kiệu, hát Xoan, hát Ca trù, trò chơi dân gian.

✽ Ý nghĩa: Khẳng định cội nguồn dân tộc, giáo dục truyền thống yêu nước, đoàn kết và uống nước nhớ nguồn.

Hình 2. Một đền thờ Vua Hùng ở Quận 1, TP. Hồ Chí Minh

— Không chỉ ở Khu di tích lịch sử Đền Hùng (Phú Thọ), nhiều địa phương như Thành phố Hồ Chí Minh, Cần Thơ, Đồng Nai, Khánh Hòa, Thừa Thiên Huế... đều có đền thờ Quốc Tổ Hùng Vương.

2. Tín ngưỡng thờ Mẫu

✽ Khái niệm:

- Tín ngưỡng thờ Mẫu là tín ngưỡng tôn thờ các Thánh Mẫu - tín ngưỡng nguyên thủy gắn với cư dân nông nghiệp, hình thành từ tín ngưỡng bản địa, chịu ảnh hưởng của Đạo giáo.

✽Loại hình:

- Gồm hai hệ thống chính:

+ Mẫu thần (gồm Mẫu là thiên thần và nhân thần).

+ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ (Thiên phủ, Địa phủ, Thoải phủ, sau bổ sung Nhạc phủ thành Tứ phủ).

- Các dạng thức thờ Mẫu ở Việt Nam:

✽ Biểu hiện thực hành tín ngưỡng:

- Thờ Mẫu tại đền, phủ, điện.

- Tổ chức lễ hội thờ Mẫu tại nhiều địa phương.

✽ Ý nghĩa:

- Thể hiện ước vọng về cuộc sống bình yên, no đủ, hạnh phúc.

- Tôn vinh vai trò của người phụ nữ.

- Góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc.

Hình 3. Tranh vẽ Mẫu Liễu Hạnh trong cuốn Technique du peuple Annamite - Kỹ thuật của người An Nam