I. MỘT SỐ KHÁI NIỆM

1. Toàn cầu hoá

a. Khái niệm toàn cầu hoá:

- Toàn cầu hoá là quá trình gia tăng mạnh mẽ các mối liên hệ, sự phụ thuộc lẫn nhau và sự tác động qua lại giữa các quốc gia, dân tộc, khu vực trên phạm vi toàn thế giới.

+ Quá trình toàn cầu hoá làm cho các quốc gia và con người trên thế giới ngày càng gắn kết chặt chẽ hơn.

+ Thông qua sự phát triển của giao thông, truyền thông, thương mại, đầu tư và khoa học – công nghệ, con người có thể giao tiếp, hợp tác, trao đổi hàng hoá, dịch vụ, tri thức và văn hoá vượt ra ngoài biên giới quốc gia một cách thuận tiện hơn.

+ Toàn cầu hoá đã góp phần hình thành một thị trường toàn cầu, một không gian giao lưu toàn cầu, tạo ra nhiều cơ hội mới cho sự phát triển của các quốc gia.

b. Những biểu hiện của toàn cầu hoá:

✽ Gia tăng vai trò của các tập đoàn xuyên quốc gia:

- Các tập đoàn xuyên quốc gia ngày càng giữ vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế thế giới cũng như ở từng quốc gia.

- Vai trò của các tập đoàn này thể hiện qua nhiều hoạt động như:

+ Thúc đẩy thương mại và đầu tư quốc tế.

+ Phát triển nguồn nhân lực.

+ Nghiên cứu, phát triển và chuyển giao khoa học – kĩ thuật.

+ Mở rộng mạng lưới sản xuất, kinh doanh trên phạm vi toàn cầu.

- Theo UNCTAD, hiện nay trên thế giới có khoảng 77 nghìn tập đoàn xuyên quốc gia, trong đó có khoảng 500 tập đoàn lớn. Ở Việt Nam, có khoảng 100 tập đoàn xuyên quốc gia đang hoạt động.

✽ Tăng cường vai trò của các tổ chức liên kết khu vực và toàn cầu:

- Toàn cầu hoá thúc đẩy sự hình thành và phát triển của nhiều tổ chức liên kết kinh tế, thương mại, tài chính khu vực và toàn cầu như:

+ Liên hợp quốc (UN).

+ Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

+ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF).

=> Các tổ chức này tạo điều kiện cho các quốc gia hợp tác trong nhiều lĩnh vực như phát triển kinh tế, ổn định tài chính, bảo đảm an ninh, giải quyết các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu, dịch bệnh, khủng bố,...

- Ví dụ: Quỹ Tiền tệ (IMF) là tổ chức tài chính quốc tế có vai trò thúc đẩy hợp tác tiền tệ toàn cầu, ổn định tài chính, tăng trưởng kinh tế bền vững, đồng thời tư vấn chính sách và hỗ trợ kĩ thuật cho các nước thành viên.

✽ Mở rộng thị trường và thương mại toàn cầu:

- Toàn cầu hoá làm cho thị trường hàng hoá và dịch vụ ngày càng mở rộng. Các quốc gia có thêm cơ hội tham gia vào thương mại quốc tế, mở rộng xuất khẩu, nhập khẩu và chuyên môn hoá sản xuất theo thế mạnh của mình.

- Sự phát triển của các thị trường trực tuyến cũng góp phần thúc đẩy thương mại toàn cầu. Người bán ở nhiều quốc gia có thể tiếp cận khách hàng trên toàn thế giới, tạo thuận lợi cho thương mại xuyên biên giới và mở ra nhiều cơ hội mới cho doanh nghiệp.

✽Tăng cường trao đổi văn hoá toàn cầu:

- Toàn cầu hoá làm gia tăng giao lưu, trao đổi văn hoá giữa các quốc gia và dân tộc. Khi các quốc gia ngày càng kết nối chặt chẽ hơn, các ý tưởng, giá trị, lối sống và thực hành văn hoá cũng được lan toả rộng rãi hơn.

- Quá trình này góp phần:

+ Hình thành các xã hội đa văn hoá.

+ Tăng cường sự hiểu biết giữa các cộng đồng.

+ Thúc đẩy lòng khoan dung và sự chấp nhận đa dạng văn hoá.

- Ngành công nghiệp điện ảnh là một ví dụ tiêu biểu cho sự trao đổi văn hoá toàn cầu, góp phần thúc đẩy hội nhập và hình thành cộng đồng đa văn hoá.

✽ Gia tăng di cư toàn cầu:

- Trong nền kinh tế toàn cầu hiện nay, di cư quốc tế ngày càng trở thành hiện tượng phổ biến. Di cư xuất phát từ nhiều nguyên nhân như kinh tế, địa lí, chính trị, môi trường,...

+ Tổ chức Di cư Quốc tế (IOM), cơ quan di cư của Liên hợp quốc, có vai trò thúc đẩy di cư an toàn, trật tự và vì lợi ích của con người. IOM bắt đầu hoạt động tại Việt Nam từ năm 1987.

+ Trong những năm gần đây, tình trạng di cư gia tăng ở nhiều khu vực.

• Một số nước như En Xan-va-do, Hôn-du-rát, Goa-tê-ma-la có nhiều người di cư đến Mỹ.
• Các nước châu Á như Phi-líp-pin, In-đô-nê-xi-a, Ma-lai-xi-a cũng có số lượng đáng kể công dân di cư ra nước ngoài để tìm kiếm việc làm.

c. Tác động của toàn cầu hoá:

➤ Tác động tích cực:

✽ Về kinh tế:

- Toàn cầu hoá thúc đẩy sự phát triển của thương mại quốc tế, đầu tư và dòng vốn giữa các quốc gia. Nhờ đó, nhiều nước có thêm điều kiện để phát triển kinh tế, tăng trưởng sản xuất và mở rộng thị trường.

- Thông qua toàn cầu hoá, các quốc gia có thể tận dụng lợi thế về tài nguyên, lao động, thị trường,... để tham gia vào sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế toàn cầu. Từ đó, nhiều nước tạo ra được những hàng hoá và dịch vụ có vai trò quan trọng trên thị trường thế giới.

- Toàn cầu hoá cũng được xem là một động lực thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo ở nhiều nước đang phát triển. Những quốc gia mở cửa thương mại và thu hút đầu tư nước ngoài thường có cơ hội tăng trưởng nhanh hơn, cải thiện điều kiện giáo dục, y tế và đời sống xã hội.

✽ Về chính trị:

- Toàn cầu hoá thúc đẩy hợp tác chính trị giữa các quốc gia. Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế khiến các quốc gia có thêm lợi ích trong việc duy trì môi trường hoà bình, ổn định và hợp tác.

- Các tổ chức khu vực như Liên minh châu Âu (EU) là ví dụ cho quá trình hợp tác chính trị trong bối cảnh toàn cầu hoá. Các nước thành viên cùng tham gia xây dựng chính sách, quy định và luật pháp chung, qua đó thúc đẩy đối thoại, đàm phán, ổn định chính trị và hợp tác bền vững.

✽ Về văn hoá – xã hội:

- Toàn cầu hoá mở ra nhiều cơ hội cho đối thoại và hợp tác giữa các nền văn hoá. Con người và các quốc gia có thêm điều kiện để thể hiện, sáng tạo, trao đổi và đổi mới văn hoá.

+ Toàn cầu hoá tạo điều kiện cho giao lưu văn hoá giữa các quốc gia, tăng cường sự hiểu biết giữa các cộng đồng có nền văn hoá khác nhau.

+ Nhiều sản phẩm âm nhạc, điện ảnh, nghệ thuật đã trở thành “nhịp cầu” kết nối các dân tộc, góp phần lan toả những giá trị tích cực như tự do, khát vọng sống, quyền con người và tinh thần nhân văn.

- Ngoài ra, toàn cầu hoá còn tác động tích cực đến giáo dục, y tế, cơ hội việc làm và quá trình giảm đói nghèo trên thế giới.

✽ Về khoa học – công nghệ:

- Toàn cầu hoá thúc đẩy trao đổi khoa học – công nghệ giữa các quốc gia. Sự phát triển của thương mại toàn cầu và hợp tác quốc tế tạo điều kiện cho tri thức, kĩ thuật và công nghệ được lan toả nhanh hơn.

- Cách mạng công nghiệp 4.0 mở ra nhiều cơ hội cho sự phát triển của công nghệ mới. Các công cụ, phương pháp tiên tiến giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học, cải thiện quy trình sản xuất, thúc đẩy sáng tạo, đổi mới và tăng cường kết nối toàn cầu.

- Toàn cầu hoá cũng góp phần làm giảm tình trạng cô lập của các nước đang phát triển, tạo cơ hội để nhiều người được tiếp cận tri thức hiện đại.

➤ Tác động tiêu cực:

✽ Về kinh tế:

- Toàn cầu hoá làm gia tăng cạnh tranh kinh tế giữa các quốc gia. Những nước phát triển thường có lợi thế về công nghệ, vốn và nguồn lực, trong khi nhiều nước đang phát triển gặp khó khăn trong cạnh tranh, dễ rơi vào tình trạng tụt hậu.

+ Sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế cũng khiến khủng hoảng kinh tế dễ lan rộng từ quốc gia này sang quốc gia khác.

+ Cuộc khủng hoảng kinh tế từ Mỹ năm 2008 đã lan sang nhiều nước như Đức, Anh, Pháp,... gây tác động lớn đến kinh tế toàn cầu, làm sụt giảm chứng khoán, mất giá tiền tệ và gây đổ vỡ trong hệ thống ngân hàng.

✽ Về chính trị:

- Toàn cầu hoá làm tăng vai trò của các tổ chức và thoả thuận quốc tế. Điều này có thể làm giảm quyền tự chủ của các quốc gia – dân tộc trong việc điều chỉnh một số chính sách, nhất là chính sách kinh tế.

- Bên cạnh đó, toàn cầu hoá cũng làm xuất hiện hoặc gia tăng những thách thức toàn cầu mới như chủ nghĩa khủng bố, chủ nghĩa cực đoan và tội phạm xuyên biên giới.

✽ Về văn hoá:

- Toàn cầu hoá tạo ra nguy cơ làm mai một bản sắc văn hoá dân tộc. Một số tập quán, thực hành văn hoá truyền thống có thể bị thu hẹp hoặc biến đổi trước sức ép của các luồng văn hoá ngoại lai.

- Nếu không có sự chọn lọc và bảo tồn phù hợp, toàn cầu hoá có thể làm cho các giá trị văn hoá truyền thống bị phai nhạt, đặc biệt ở các cộng đồng yếu thế hoặc các nền văn hoá bản địa.

✽ Về môi trường:

- Toàn cầu hoá làm gia tăng nhu cầu sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Việc khai thác và sử dụng tài nguyên không bền vững có thể dẫn đến cạn kiệt tài nguyên, ô nhiễm môi trường và suy thoái hệ sinh thái.

- Sự phát triển mạnh của sản xuất, thương mại và tiêu dùng toàn cầu nếu thiếu kiểm soát sẽ gây áp lực lớn đối với môi trường tự nhiên và phát triển bền vững.