Lý thuyết Bài 5. Một số nền văn minh phương Tây thời kì cổ - trung đại (phần I) SVIP

I. NHỮNG THÀNH TỰU TIÊU BIỂU CỦA VĂN MINH HY LẠP - LA MÃ THỜI CỔ ĐẠI

- Văn minh Hy Lạp - La Mã hình thành ở khu vực Nam Âu ven Địa Trung Hải.

- Tuy ra đời muộn hơn các nền văn minh phương Đông, nhưng đã phát triển rực rỡ và để lại ảnh hưởng sâu sắc đối với văn minh phương Tây và nhân loại.

1. Chữ viết

- Người Hy Lạp cổ đại sáng tạo bảng chữ cái ghi âm, hình thành từ khoảng thế kỉ IX - VIII TCN và hoàn thiện vào thế kỉ IV TCN với 24 chữ cái.

- Trên cơ sở chữ Hy Lạp, người La Mã xây dựng chữ La-tinh, ban đầu dùng để ghi tiếng La-tinh, sau đó được dùng để ghi nhiều ngôn ngữ khác.

- Ngày nay, chữ La-tinh là hệ chữ viết phổ biến nhất thế giới.

- Người La Mã còn để lại hệ thống chữ số La Mã, đến nay vẫn được sử dụng trong đời sống (đánh số chương, thế kỉ, tên vua,…).

Hình 1. Đồng hồ sử dụng chữ số đếm La Mã

2. Văn học và nghệ thuật

a. Văn học:

- Văn học Hy Lạp - La Mã đặt nền móng cho văn học phương Tây.

- Nội dung văn học phong phú, lấy thần thoại làm nguồn cảm hứng chủ yếu.

- Tiêu biểu là hai sử thi I-li-át và Ô-đi-xê của Hô-me.

- Kịch, thơ và văn xuôi phát triển rực rỡ với nhiều tác giả, tác phẩm nổi tiếng:

+ Hy Lạp: A-chi-lút với vở Ô-rét-tê và Prô-mê-tê bị xiềng, Xô-phô-clơ với vở Ơ-đíp làm vua, Ơ-ri-pít với vở Những người phụ nữ thành Tơ-roa.

+ La Mã: Ô-vi-đi-út với các tập thơ Nữ anh hùng, Tình yêu,...

Hình 2. Tượng đá chân dung Hô-me

b. Nghệ thuật:

- Đạt nhiều thành tựu trong kiến trúc, điêu khắc và hội họa.

- Công trình tiêu biểu:

+ Hy Lạp: Đền Pác-tê-nông, đền thờ thần Dớt, lăng mộ vua Mô-sô-lốt.

+ La Mã: Đấu trường Cô-li-dê, khải hoàn môn Công-xăng-ti-nút.

- Tác phẩm điêu khắc nổi bật: Lực sĩ ném đĩa, tượng A-tê-na, tượng thần Vệ nữ Mi-lô.

=> Nghệ thuật Hy Lạp - La Mã ảnh hưởng sâu sắc đến nghệ thuật phương Tây sau này.

Hình 3. Đền Pác-tê-nông

3. Khoa học và kĩ thuật

- Người Hy Lạp - La Mã cổ đại đã có nhiều đóng góp to lớn cho sự phát triển của khoa học và kĩ thuật, đặt nền móng cho nhiều ngành khoa học của nhân loại.

a. Thiên văn học và lịch:

- Người Hy Lạp - La Mã sớm có hiểu biết về thiên văn:

+ Nhận thức được Trái Đất có dạng hình cầu.

+ Cho rằng Mặt Trời và các thiên thể chuyển động quanh Trái Đất (theo quan niệm thời bấy giờ).

+ Người Hy Lạp biết tính lịch dựa vào chu kì vận động của Mặt Trời.

- Người La Mã xác định một năm có 365 ngày và 1/4 ngày, rất gần với dương lịch hiện nay.

b. Toán học, Vật lí:

- Xuất hiện nhiều nhà khoa học lớn của Hy Lạp như: Ta-lét, Pi-ta-go, Ơ-cơ-lít, Ác-si-mét.

- Các thành tựu nổi bật:

+ Phát triển hình học, số học.

+ Đặt nền tảng cho vật lí học và thiên văn học cổ đại.

Hình 4. Tượng chân dung nhà toán học Pi-ta-go

- Ở La Mã, có các học giả tiêu biểu như:

+ Pli-ni-út (tác giả Lịch sử tự nhiên).

+ Clô-đi-út Ptô-lê-mê (đề xuất thuyết Địa tâm).

c. Y học:

- Y học Hy Lạp phát triển sớm, tiêu biểu là Hi-pô-crát - người được coi là cha đẻ của y học phương Tây.

- Các thầy thuốc Hy Lạp cổ đại đã có hiểu biết về:

+ Chẩn đoán bệnh.

+ Chữa bệnh bằng thuốc.

+ Giải phẫu và gây mê.

d. Sử học:

- Sử học Hy Lạp hình thành từ thế kỉ V TCN:

+ Hê-rô-đốt với tác phẩm Lịch sử cuộc chiến tranh Hy Lạp - Ba Tư.

+ Tu-xi-đít với Lịch sử cuộc chiến tranh Pê-lô-pô-nê-dơ.

+ Xê-nô-phôn với Lịch sử Hy Lạp.

- Sử học La Mã kế thừa và phát triển sử học Hy Lạp với các nhà sử học nổi tiếng như: Pô-li-bi-út, Ti-tút Li-vi-út.

Hình 5. Bản đồ dựng lại từ bản đồ của Hê-rô-đốt vẽ khoảng 450 TCN

e. Ứng dụng kĩ thuật vào đời sống:

- Người Hy Lạp – La Mã biết vận dụng khoa học vào thực tiễn:

+ Chế tạo bê tông.

+ Sử dụng đòn bẩy.

+ Chế tạo máy bắn đá, máy bắn tên, máy bơm nước.

- Những ứng dụng này phục vụ xây dựng, quân sự và sản xuất.

=> Các thành tựu khoa học và kĩ thuật của Hy Lạp - La Mã cổ đại có giá trị to lớn, vượt xa thời đại, đặt nền móng cho sự phát triển của khoa học - kĩ thuật thế giới ở các giai đoạn sau.

4. Tư tưởng, tôn giáo

a. Tự tưởng:

- Hy Lạp - La Mã cổ đại được coi là quê hương của triết học phương Tây.

- Quá trình hình thành và phát triển của triết học gắn liền với những tranh luận và đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm. => Đặt nền tảng cho nhiều tư tưởng và tri thức của phương Tây thời cận đại và hiện đại.

- Nhiều nhà triết học Hy Lạp cổ đại đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lịch sử tư tưởng nhân loại:

+ Tiêu biểu cho khuynh hướng duy vật là Ta-lét, Hê-ra-clít, Đê-mô-crít,...

+ Tiêu biểu cho khuynh hướng duy tâm có Xô-crát, Pla-tôn, Pi-ta-go.

+ Ở La Mã, các triết gia như Lu-crê-ti-út, Xi-xê-rông tiếp tục phát triển và truyền bá tư tưởng triết học Hy Lạp.

b. Về tôn giáo:

- Người Hy Lạp - La Mã cổ đại theo đa thần giáo, thờ nhiều vị thần gắn với các hiện tượng tự nhiên và đời sống con người.

- Các vị thần thường được miêu tả có hình dáng và tính cách giống con người.

- Những nghi lễ như hiến tế, cầu nguyện và lễ hội được tổ chức thường xuyên nhằm tôn vinh các vị thần.

- Cơ Đốc giáo (Ki-tô giáo) ra đời vào thế kỉ I ở khu vực phía đông của đế quốc La Mã, trong bối cảnh xã hội có nhiều bất công và đấu tranh của nô lệ, dân nghèo.

+ Theo truyền thuyết, người sáng lập Cơ Đốc giáo là Giê-su, sinh ra tại Na-da-rét (nay thuộc I-xra-en).

+ Ban đầu, Cơ Đốc giáo bị chính quyền La Mã đàn áp, nhưng ngày càng có nhiều tín đồ và được truyền bá rộng rãi.

+ Đến đầu thế kỉ IV, chính quyền La Mã đã công nhận Cơ Đốc giáo là tôn giáo chính thức của đế quốc.

=> Tư tưởng và tôn giáo Hy Lạp - La Mã cổ đại đã để lại nhiều dấu ấn sâu sắc, ảnh hưởng lâu dài đến đời sống xã hội và văn hóa phương Tây.

5. Thể thao

- Thể thao giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần, lễ hội và văn hóa của người Hy Lạp - La Mã cổ đại.

- Nhiều hình thức thi đấu và sinh hoạt thể thao thời kì này đã trở thành nền tảng cho thể thao hiện đại.

+ Hy Lạp:

• Từ năm 776 TCN, người Hy Lạp tổ chức Đại hội Ô-lim-pích theo chu kì bốn năm một lần tại đền thờ thần Dớt ở Ô-lim-pi-a.
• Ngoài ra, còn có Đại hội thể thao Pa-na-thê-nai-a được tổ chức định kì tại A-ten từ năm 566 TCN.
• Các đại hội thể thao không chỉ là dịp thi đấu mà còn mang ý nghĩa tôn giáo và đoàn kết cộng đồng.

+ La Mã:

• Họ thường xuyên tham gia hoặc theo dõi các hoạt động thi đấu, đặc biệt là những cuộc đấu diễn ra trong đấu trường.
• Chủ nô thường tổ chức các trận đấu giữa các đấu sĩ hoặc giữa đấu sĩ với dã thú để mua vui cho công chúng.

=> Những hoạt động thể thao của Hy Lạp - La Mã cổ đại đã góp phần hình thành các giá trị thể thao bền vững, ảnh hưởng sâu rộng đến văn minh phương Tây và thể thao của nhân loại sau này.

Hình 6. Đấu trường La Mã