Luyện tập SVIP

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VỀ TÁC GIẢ NGUYỄN HUY TƯỞNG

− Nguyễn Huy Tưởng (1912 − 1960) sinh ra trong một gia đình nhà nho tại làng Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội (trước kia thuộc phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

− Sự nghiệp văn chương của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lịch sử và văn học. Không đi vào lối mòn liệt kê sự kiện khô khan, ông luôn đặt lịch sử trong mối quan hệ mật thiết với những vấn đề nghiêm trang và cấp thiết của thời đại.

− Một số tác phẩm tiêu biểu của ông bao gồm:

+ Kịch: Vũ Như Tô (1943), Bắc Sơn (1946), Những người ở lại (1948),...

+ Các truyện lịch sử: Đêm hội Long Trì (1942), An Tư (1945), Lá cờ thêu sáu chữ vàng (1960),...

VỀ TÁC GIẢ NGUYỄN HUY TƯỞNG

− Nguyễn Huy Tưởng (1912 − 1960) sinh ra trong một gia đình nhà nho tại làng Dục Tú, huyện Đông Anh, Hà Nội (trước kia thuộc phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh).

− Sự nghiệp văn chương của ông là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lịch sử và văn học. Không đi vào lối mòn liệt kê sự kiện khô khan, ông luôn đặt lịch sử trong mối quan hệ mật thiết với những vấn đề nghiêm trang và cấp thiết của thời đại.

− Một số tác phẩm tiêu biểu của ông bao gồm:

+ Kịch: Vũ Như Tô (1943), Bắc Sơn (1946), Những người ở lại (1948),...

+ Các truyện lịch sử: Đêm hội Long Trì (1942), An Tư (1945), Lá cờ thêu sáu chữ vàng (1960),...

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông chạy đi! Ông có nghe tiếng gì không? Quân giặc đang tìm ông đấy: trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Họ tìm tôi, nhưng có lí gì họ giết tôi. Tôi có gây oán gây thù gì với ai?

ĐAN THIỀM: Ông đừng mơ mộng nữa. Dân chúng nông nổi, dễ sinh tàn ác. Họ không hiểu công việc của ông. Tránh đi! Trốn đi! Đợi thời là thượng sách. Đừng để phí tài trời. Trốn đi!

VŨ NHƯ TÔ: Còn bà?

ĐAN THIỀM: Tôi ở đây. (Có tiếng quân reo dữ đội: "Giết chết Vũ Như Tô, giết chết lũ cung nữ.")

VŨ NHƯ TÔ (thản nhiên): Bà ở đây. Vậy tôi cũng ở đây, nguy biến ta cùng chịu.

ĐAN THIỀM: Không được! Tôi chết đi không thiệt hại cho đời. Còn ông, ông phải đi đi mới được. (Có tiếng nhà đổ, tiếng cửa đổ) Ông đi đi không thì không kịp. (Nàng chắp tay lạy) Tôi xin ông, ông nghe tôi trốn đi.

Có tiếng giày dép nhốn nháo. Bọn cùng nữ hốt hoảng đi vào.

LỚP VI

Những người trên – Kim Phượng – cung nữ

KIM PHƯỢNG (khóc lóc): Làm thế nào bây giờ? Cửa điện bị chúng phá rồi! Chúng đứng đầy ngoài sân. (Hỏi Đan Thiềm) Đây có cửa ra đằng sau không?

ĐAN THIỀM: Đến đây là đường cùng rồi! Đây là tử địa!

CUNG NỮ: Trời ơi!

ĐAN THIỀM (bảo Vũ Như Tô): Ông Cả ơi! Có trốn cũng không được nữa. Ông nguy mất (nàng khóc).

Quân khởi loạn kéo vào, gươm giáo sáng loè.

LỚP VII

Những người trên, thêm Ngô Hạch và quân khởi loạn

QUÂN KHỞI LOẠN: Đây rồi! Vũ Như Tô! Lũ cung nữ.

NGÔ HẠCH: Quân bay, vào bắt lũ cung nữ trước.

CUNG NỮ (quỳ xuống): Trăm lạy tướng quân, trăm lạy tướng quân.

NGÔ HẠCH: Ta vâng tướng lệnh vào bắt các ngươi.

KIM PHƯỢNG (quỳ xuống): Chị em chúng tôi không có tội gì. Xin tướng quân sinh phúc. (Đan Thiềm bĩu môi thở dài) Kẻ hay xúc xiểm vua là ả kia (chỉ Đan Thiềm). Chính nó mê hoặc vua. Chính nó dan díu với Vũ Như Tô, làm uế tạp nơi cung cấm, chính nó là thủ phạm.

CUNG NỮ: Chính nó là thủ phạm.

ĐAN THIỀM: Lũ yêu quái không được đặt để nên nhời, tướng quân nên thấu cho. Tôi không sợ chết, nguyện xin được chết. Nhưng tôi không phải là con người bất chính. Tôi nói thế không hổ với quỷ thần hai vai, không hổ với thanh thiên bạch nhật.

CUNG NỮ: Chính con Đan Thiềm là thủ phạm. (Nhìn lẳng lơ, bọn quân sĩ như bị quyến rũ).

NGÔ HẠCH: Ta đã biết! Quân bay, vào bắt lấy gian phu dâm phụ.

ĐAN THIỀM: Tướng quân không nên nói thế.

VŨ NHƯ TÔ: Giết thì cứ giết, nhưng đừng nghi oan.

ĐAN THIỀM: Tướng quân nghe tôi. Bao nhiêu tội tôi xin chịu hết. Nhưng xin tướng quân tha cho ông Cả. Ông ấy là một người tài...

QUÂN KHỞI LOẠN (cười ầm): Thế mà còn mở mồm cãi. Mày chết để chồng mày sống à?

ĐAN THIỀM: Các người chỉ nghĩ những điều quá quắt.

QUÂN KHỞI LOẠN: Chúng ông chỉ có thể, con đĩ già câm miệng.

NGÔ HẠCH: Trói cổ nó lại.

ĐAN THIỀM (quỳ xuống): Tướng quân tha cho ông Cả. Nước ta còn cần nhiều thợ tài để tô điểm.

NGÔ HẠCH (cười ha hả): Cần thợ tài để tô điểm. Để hao hụt công khố, để dân gian lầm than.

VŨ NHƯ TÔ: Đan Thiềm, bà đứng dậy. Sao bà lẩn thẩn thế, lạy cả một đứa tiểu nhân?

ĐAN THIỀM (đứng dậy): Tướng quân hãy nghe tôi, đừng phạm vào tội ác. Đừng giết ông Cả. Kẻo tướng quân mang hận về muôn đời! Tha cho ông Cả. Tôi xin chịu chết.

NGÔ HẠCH (truyền): Trói cổ con đĩ già lại.

ĐAN THIỀM: Tướng quân tha…

QUÂN KHỞI LOẠN (xúm vào trói nàng): Đừng nói nữa vô ích, con dâm phụ.

ĐAN THIỀM: ... Tha cho ông Cả.

NGÔ HẠCH (thấy Như Tô chạy lại): Trói thằng Vũ Như Tô lại (quân sĩ xông vào trói chàng có vẻ đắc ý).

ĐAN THIỀM (thất vọng): Chỉ tại ông không nghe tôi, dùng dằng mãi. Bây giờ... (nói với Ngô Hạch) Xin tướng quân...

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi, không cho nó nói nhảm nữa, rờm tai (quân sĩ dẫn nàng ra).

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Đài lớn tan tành! Ông Cả ơi! Xin cùng ông vĩnh biệt! (Họ kéo nàng ra tàn nhẫn).

LỚP VIII

Những người trên, trừ Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Xin đa tạ tấm lòng tri kỉ. Đan Thiềm, xin cùng bà vĩnh biệt! (Buồn rầu, trấn tĩnh ngay) Đời ta chưa tận, mệnh ta chưa cùng. Ta sẽ xây một đài vĩ đại để tạ lòng tri kỉ.

NGÔ HẠCH (chỉ bọn cung nữ bảo mấy tên quân): Dẫn họ về dinh ta đợi lệnh.

MẤY TÊN QUÂN: Xin vâng lệnh (dẫn cung nữ ra).

VŨ NHƯ TÔ (khinh bỉ): Mi thực là một tên bỉ ổi. Sao trời lại để cho mi sống làm nhục cương thường.

NGÔ HẠCH: Dẫn thằng này về trình chủ tướng.

VŨ NHƯ TÔ (đầy hi vọng): Dẫn ta ra mắt An Hoà Hầu, để ta phân trần, để ta giảng giải, cho người đời biết rõ nguyện vọng của ta. Ta tội gì. Không, ta chỉ có một hoài bão là tô điểm đất nước, đem hết tài ra xây cho nòi giống một toà đài hoa lệ, thách cả những công trình sau trước, tranh tinh xảo với hoá công. Vậy thì ta có tội gì? Ta xây Cửu Trùng Đài có phải đâu để hại nước? Không, không! Nguyễn Hoằng Dụ sẽ biết cho ta, ta không có tội và chủ tướng các người sẽ cởi trói cho ta để ta xây nốt Cửu Trùng Đài, dựng một kì công muôn thuở...

QUÂN SĨ (cười ầm): Câm ngay đi. Quân điên rồ, câm ngay đi không chúng ông vả miệng bây giờ. Mày không biết mấy nghìn người chết vì Cửu Trùng Đài, mẹ mất con, vợ mất chồng vì mày đó ư? Người ta oán mày hơn oán quỷ. Câm ngay đi!

VŨ NHƯ TÔ: … Vài năm nữa, đài Cửu Trùng hoàn thành, cao cả, huy hoàng, giữa cõi trần lao lực, có một cảnh Bồng Lai…

QUÂN SĨ: Câm mồm!

VŨ NHƯ TÔ: … Xuất hiện...

QUÂN SĨ: Câm mồm! (Họ xúm vào vả miệng Vũ Như Tô).

VŨ NHƯ TÔ: Ta có thù oán gì với các người?

NGÔ HẠCH: Dẫn nó ra pháp trường. Không để nó nói nhảm trước mặt chủ tướng mất thì giờ.

QUÂN SĨ: Ra pháp trường!

VŨ NHƯ TÔ: Không, dẫn ta ra mắt chủ tướng. Ta muốn nói chuyện với An Hoà Hầu. Các người không hiểu được ta. (Có tiếng ầm ầm như long trời lở đất).

MỌI NGƯỜI: Cái chi nghe kinh người?

Một lũ quân vào.

LỚP IX

Những người trên, thêm một lũ quân

NGÔ HẠCH: Chúng bay đi đâu?

LŨ QUÂN: Bẩm tướng quân! Kinh thành phát hoả!

NGÔ HẠCH: Ai ra lệnh ấy?

MỘT TÊN QUÂN: Chính An Hoà Hầu!

VŨ NHƯ TÔ: Chính An Hoà Hầu! Thế Cửu Trùng Đài?

LŨ QUÂN: Cửu Trùng Đài ư? Dã tràng xe cát! Cửu Trùng Đài sắp là một đống tro tàn!

VŨ NHƯ TÔ: Vô lí! Vô lí!

NGÔ HẠCH: Rõ quân ngu muội! Đến đầu mày chả chắc, nói chi đến Cửu Trùng Đài mà còn tin tưởng.

VŨ NHƯ TÔ: Đời ta không quý bằng Cửu Trùng Đài.

QUÂN SĨ: Giống vật không biết nhục.

NGÔ HẠCH: Dẫn nó đi. (Chợt có ánh lửa sáng rực, cả tàn than, bụi khói bay vào).

VŨ NHƯ TÔ (nhìn ra, rú lên): Đốt thực rồi! Đốt thực rồi! Ôi đảng ác! Ôi muôn phần căm giận! Trời ơi! Phú cho ta cái tài làm gì? Ôi mộng lớn! Ôi Đan Thiềm! Ôi Cửu Trùng Đài! (Có tiếng hô vui vẻ: "Cửu Trùng Đài đã cháy!")

QUÂN SĨ: Thực đáng ăn mừng.

VŨ NHƯ TÔ (chua chát): Thôi thế là hết. Dẫn ta đến pháp trường!

Màn hạ nhanh.

Mùa hạ năm 1941

(Theo Tuyển tập Nguyễn Huy Tưởng, tập I, NXB Văn học, Hà Nội, 1984)

VĨNH BIỆT CỬU TRÙNG ĐÀI

LỚP I

Vũ Như Tô – Đan Thiềm

VŨ NHƯ TÔ: Có việc gì mà bà chạy hớt hơ hớt hải? Mặt bà cắt không còn hột máu.

ĐAN THIỀM (thở hổn hển): Nguy đến nơi rồi... Ông Cả!

VŨ NHƯ TÔ: Lạ chưa, nguy làm sao? Đài Cửu Trùng chia năm đã được một phần.

ĐAN THIỀM: Ông trốn đi, mau lên không thì không kịp.

VŨ NHƯ TÔ: Sau bà nói lạ? Đài Cửu Trùng chưa xong, tôi trốn đi đâu. Làm gì phải trốn?

ĐAN THIỀM: Ông nghe tôi! Ông trốn đi! Ông nghe tôi! Ông phải trốn đi mới được!

VŨ NHƯ TÔ: Làm sao tôi cần phải trốn? Bà nói rõ cho là vì sao? Khi trước tôi nhờ bà mách đường chạy trốn, bà khuyên không nên, bây giờ bà bảo tôi đi trốn, thế là nghĩa gì?

ĐAN THIỀM: Có nghĩa lắm. Tôi không làm một việc gì vô lí cả. Khi trước trốn đi thì ông nguy, bây giờ trốn đi thì ông thoát chết.

VŨ NHƯ TÔ: Sao thế?

ĐAN THIỀM: Loạn đến nơi rồi. Dân gian đói kém nổi lên tứ tung. Giặc Trần Cao trước đã bị quan quân đuổi đánh, nay lại về đóng ở Bồ Đề, thanh thế rất mạnh. Trong triều, Nguyên Quận công Trịnh Duy Sản vì can vua mà bị đánh, nay mưu với mấy tên đồng chí, giả mượn tiếng đi dẹp giặc rồi quay binh về làm loạn.

VŨ NHƯ TÔ: Tôi làm gì nên tội?

ĐAN THIỀM: Vậy mà ai ai cũng cho ông là thủ phạm. Vua xa xỉ là vì ông, công khố hao hụt là vì ông, dân gian lầm than là vì ông, man di oán giận là vì ông, thần nhân trách móc là vì ông. Cửu Trùng Đài, họ có cần đâu? Họ dấy nghĩa cốt giết ông, phá Cửu Trùng Đài.

VŨ NHƯ TÔ: Phá Cửu Trùng Đài? Không đời nào? Mà tôi thì không làm gì nên tội. Họ hiểu nhầm.

ĐAN THIỀM: Ông phải trốn đi. (Có tiếng quân ầm ầm, tiếng trống, tiếng chiêng, tiếng tù và, tiếng ngựa hí). Ông phải trốn đi. (lời có vẻ van lơn) Trong lúc biến cố này, ông hãy tạm lánh đi. Khi dân nổi lên, họ nông nổi vô cùng. Họ không phân biệt phải trái. Ông trốn đi. Tài kia không nên để uổng. Ông mà có mệnh hệ nào thì nước ta không còn ai tô điểm nữa.

VŨ NHƯ TÔ: Bà không nên lo cho tôi. Tôi không trốn đâu. Người quân tử không bao giờ sợ chết. Mà vạn nhất có chết, thì cũng phải để cho mọi người biết rằng công việc mình làm chính đại quang minh. Tôi sống với Cửu Trùng Đài, chết cũng với Cửu Trùng Đài. Tôi không thể xa Cửu Trùng Đài một bước. Hồn tôi để cả đây, thì tôi chạy đi đâu?

ĐAN THIỀM: Ông Cả! Ông nghe tôi. Trốn đi để chờ cơ hội khác. Đại sự hỏng rồi.

VŨ NHƯ TÔ: Đa tạ bà. Tấm lòng của bà, chỉ có lòng cha mẹ tôi mới sánh kịp. Nhưng tôi đã quyết, không chịu rời Cửu Trùng Đài một bước. Tôi quyết ở đây.

ĐAN THIỀM (thất vọng): Ông Cả ơi!

(Lược ba lớp: Lớp II: Nguyễn Vũ xuất hiện thông báo Duy Sản làm phản; Đan Thiềm tiếp tục giục Vũ Như Tô bỏ trốn. Lớp III: Lê Trung Mại xuất hiện báo tin Hoàng thượng đã bị Duy Sản giết; Nguyễn Vũ tiếc thương Hoàng thượng, rút dao tự sát. Lớp IV: Bọn nội giám vào báo tin Duy Sản lập vua mới, Phùng Mai phản đối, bị giết ở nhà Nghị sự; An Hoà Hầu Nguyễn Hoằng Dụ kéo quân về đốt phá kinh thành.)

LỚP V

Vũ Như Tô – Đan Thiềm