I. TÌM HIỂU CHUNG
1. Tác giả
− Tác giả Trần Duy Phiên sinh năm 1942 tại Thừa Thiên Huế.
− Ông tốt nghiệp trường Đại học Sư phạm và trường Đại học Văn khoa Huế. Sau đó, ông đi dạy học ở thành phố Kon Tum rồi thành lập tạp chí "Việt" (xuất bản dưới dạng bất hợp pháp trong thời gian chiến tranh).
− Tính đến năm 1975, Trần Duy Phiên đã sở hữu vài ba chục truyện ngắn được đăng trên nhiều tạp chí. Sau năm 1975, ông dừng lại sự nghiệp giảng dạy và viết văn khoảng mười năm. Nhà văn đã bươn chải qua nhiều nghề tạp nham để kiếm sống.
− Các sáng tác của ông đã tạo nên ấn tượng khó quên trong lòng người với bút pháp sắc xảo, góc cạnh, mãnh liệt khi miêu tả nên đối tượng, hình ảnh, câu chuyện trong các tác phẩm.
− Từ sự trải nghiệp sâu rộng, đúc kết kinh nghiệm với những hoàn cảnh khác nhau, nhà văn đã tạo nên những chất riêng của bản thân, bộc bạch tình yêu quê hương, đất nước, và tình yêu vô bờ với tự nhiên. Nhà văn sử dụng các nhân vật đến từ tự nhiên, nhân hoá nó dưới góc nhìn của một sinh vật nhỏ nhoi, chịu nhiều đau khổ, bị áp bức, đối diện với vô vàn nguy hiểm.
− Một số tác phẩm tiêu biểu của tác giả Trần Duy Phiên: "Đốt lửa sau mây", "Trước khi mặt trời mọc", "Trăm năm còn lại", "Chim trong thành quách cũ", "Có ai dám mở mắt ra không?",...
2. Tác phẩm
− Thể loại: Truyện ngắn.
− Phương thức biểu đạt chính: Tự sự.
− Bố cục: 3 phần:
+ Phần 1: Từ đầu đến "chúng tháo chạy ra đường.".
+ Phần 2: Tiếp đến "chạy về hướng thị xã.".
+ Phần 3: Còn lại.
− Nhan đề "Kiến và người":
+ Phân tích nhan đề: Tác giả đặt từ "kiến" lên trước từ "người". Điều này trái ngược với tư duy thông thường rằng con người thường được đặt ở vị trí trung tâm và cao hơn muôn loài.
+ Ý nghĩa nhan đề "Kiến và người":
− Ngôi kể, điểm nhìn trần thuật.
+ Ngôi kể: Ngôi thứ nhất số ít.
+ Điểm nhìn trần thuật: Nhân vật người con, tự xưng là "cháu".
II. TÌM HIỂU CHI TIẾT
1. Cuộc chiến không cân sức giữa kiến và người
* Nguyên nhân dẫn đến cuộc chiến
− Một gia đình chủ động rời thị xã, chuyển vào phá rừng để dựng nhà, canh tác.
− Sự xuất hiện của gia đình đó làm đảo lộn môi trường sống tự nhiên, vốn có của đàn kiến.
* Hình tượng kẻ thù − Đàn kiến
− Số lượng và quy mô: Không còn là những con vật nhỏ bé, đàn kiến xuất hiện như một đạo quân khổng lồ ("lúc nhúc", "ngồn ngộn", "đen ánh"), bao vây mọi hướng (bắc, đông, nam).
− Sự nguy hiểm của đàn kiến:
=> Ý nghĩa biểu tượng: Từ loài vật nhỏ bé, kiến trở thành "kẻ xâm lược", "kẻ đi đòi đất". Đây là hình ảnh ẩn dụ cho cơn thịnh nộ của thiên nhiên khi bị con người xâm phạm quá mức.
* Sự chống trả yếu đuối và phản công của con người
− Không gian sinh tồn bị thu hẹp dần: Ban đầu là cả khu vườn → Rút vào trong nhà → Rút lên giường → Co cụm trong chiếc mùng. Sự thu hẹp không gian tỉ lệ thuận với sự suy giảm quyền lực của con người trước đàn kiến.
− Biện pháp đối phó thô sơ, yếu đuối:
+ Bảo vệ không gian sống bằng cách che chắn, ngủ trong trạng thái căng thẳng, lo lắng và hoang mang.
+ Phải dùng nước tiểu để kiểm soát việc đàn kiến đào xuyên móng nhà. Các biện pháp này mang tính bản năng và cho thấy sự bất lực của các thành viên trong gia đình.
− Quyết định sinh tử đối với cả gia đình:
+ Người bố có quan điểm còn người còn của, quyết định châm lửa đốt nhà và bỏ lại mọi thứ để bỏ chạy, giữ an toàn cho gia đình. Đây là sự lựa chọn đúng đắn, lí trí nhưng đầy tàn khốc.
+ Hình ảnh con người trần trụi, quấn giẻ, bôi dầu hôi cho thấy họ đã mất hết lớp vỏ văn minh, hiện đại và trở nên nhỏ bé, thảm hại trước thiên nhiên.
=> Nhận xét:
2. "Chiến thắng" bi kịch: Cái giá quá đắt của sự sống sót
− Bi kịch của gia đình:
+ Sự tiêu sản của gia đình: Con người trở về vạch xuất phát, thành quả lao động (nhà cửa, vườn tược) của công sức khai phá đề cháy sạch thành tro than. Những thành viên trong gia đình thoát ra khỏi căn nhà chỉ còn vài mảnh vải quấn thân, gần như là trần trụi trước thiên nhiên.
+ Người mẹ đã qua đời vì "nọc kiến" − chất độc của tự nhiên ngấm dần vào cơ thể.
+ Người bố đã dần trở nên điên loạn trước thảm cảnh tàn khốc và đau thương của cả gia đình.
++ Tiếng cười vỡ họng không phải niềm vui mà là sự vỡ vụn của tâm trí khi phải đối mặt với hiện thực đau thương của gia đình (nhà tan nát, vợ chết).
++ Hình ảnh con thuyền và dòng sông chảy ngược vào núi: Dòng sông tự nhiên luôn chảy hướng về biển nhưng dòng sông của người bố lại ngược vào núi. Người bố thì vẫn đang loay hoay, mù quáng trên con thuyền của mình.
→ Sự điên loạn của người bố là cái kết tất yếu cho những kẻ cố chấp, bảo thủ và ảo tượng sức mạnh rằng thiên nhiên sẽ phải phục tùng theo nguyện vọng cá nhân ích kỉ.
− Kết cục của đàn kiến:
+ Đàn kiến cùng căn nhà chịu đựng trận hoả hoạn do người bố gây ra.
+ Hình ảnh "xác kiến bị hầm chín bầy nhầy với bột nhão" có tính biểu tượng cao:
++ Đàn kiến cũng không hoàn toàn chiến thắng được con người, chúng cũng phải trả giá đắt cho cuộc chiến của mình.
++ Chi tiết này tượng trưng cho tính chất bất phân thắng bại của cuộc chiến sinh thái. Thiên nhiên và con người đều chịu sự tổn hại nặng nề nếu có sự xâm phạm quá mức đến nhau.
3. Chủ đề và thông điệp của văn bản
* Chủ đề của văn bản
* Thông điệp của văn bản
− Phê phán tư duy chinh phục thiên nhiên một cách tàn bạo và cực đoan.
− Lời nhắc nhở về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên:
+ Con người và tự nhiên có mối quan hệ cộng sinh, con người chỉ là một sinh vật nhỏ bé, không phải chúa tể của muôn loài.
+ Con người cần thay đổi từ trạng thái tàn bạo sang hoà hợp, trân trọng với thiên nhiên thì mới có thể đảm bảo sự phát triển bền vững.
III. TỔNG KẾT
1. Nội dung
Văn bản "Kiến và người" không chỉ là câu chuyện bi kịch của một gia đình gặp nạn mà còn là một lời nhắc nhở sâu sắc về thái độ, hành động phù hợp của con người trước thiên nhiên, vũ trụ. Văn bản nghiêm khắc cảnh báo về giới hạn của con người và sức mạnh bí ẩn, vô tận của thế giới tự nhiên.
2. Nghệ thuật
− Sử dụng chi tiết tưởng tượng, hư cấu, phóng đại mang tính biểu tượng.
− Sử dụng ngôi kể thứ nhất, điểm nhìn nhân vật "cháu" tạo cảm giác chân thực cho câu chuyện được kể.
− Xây dựng kết thúc bi kịch, không có lối thoát nhằm nhấn mạnh thông điệp của văn bản và gây dư âm, suy ngẫm lâu dài cho người đọc.
