I. Đọc − tìm hiểu chung
1. Thể loại
2. Hoàn cảnh sáng tác
− Tương truyền, Tiểu Thanh (người tỉnh Giang Tô, Trung Quốc) là cô gái thông minh, có sắc đẹp, tài năng, thông hiểu nhiều môn nghệ thuật như thơ ca, âm nhạc. Năm 16 tuổi, cô làm vợ lẽ cho người đàn ông thuộc gia đình quyền quý. Vợ cả ghen, bắt cô ra ở riêng trên núi Cô Sơn, cạnh vườn hoa Tây Hồ (Hàng Châu, Trung Quốc). Vì đau buồn, cô lâm bệnh rồi chết khi mới 18 tuổi. Tiểu Thanh làm nhiều thơ, từ để gửi gắm nỗi đau khổ, uất ức của mình. Tập thơ, từ mà cô để lại bị người vợ cả đem đốt, một số bài may mắn còn sót lại. Người ta cho khắc in số bài còn lại đó, đặt tên là Phần dư (bị đốt còn sót lại).
− Độc Tiểu Thanh kí là một trong những bài thơ chữ Hán đặc sắc nhất của Nguyễn Du. Về thời điểm sáng tác bài thơ, hiện có nhiều ý kiến khác nhau. Quan điểm được đa số tán thành cho rằng bài thơ được làm khi tác giả ở trong nước và đọc được câu chuyện về Tiểu Thanh. Nếu đúng vậy thì đây là một bài thơ điếu đặc biệt − điếu từ xa.
3. Nhan đề
Độc Tiểu Thanh kí: đọc tập truyện viết về nàng Tiểu Thanh.
4. Bố cục
− Phần 1 (4 câu đầu): Cảm nghĩ về số phận của nàng Tiểu Thanh.
− Phần 2 (4 câu cuối): Cảm nghĩ về thân phận và đời thế.
5. Đề tài, chủ đề
− Đề tài: Viết về người phụ nữ trong xã hội phong kiến.
− Chủ đề: Thể hiện sự trân trọng cũng như nỗi đồng cảm, xót thương cho thân phận hồng nhan truân chuyên và cũng là cả những kiếp người tài hoa bạc mệnh.
II. Tìm hiểu chi tiết
1. Cảm nghĩ về số phận của nàng Tiểu Thanh
Tây Hồ hoa uyển tẫn thành khư,
Độc điếu song tiền nhất chỉ thư.
Dịch nghĩa
Cảnh đẹp Tây Hồ nay đã thành bãi hoang cả rồi,
Riêng ta viếng nàng qua một tờ giấy trước cửa sổ.
− Hoàn cảnh điếu viếng vô cùng đặc biệt: Viếng từ xa − thể hiện tiếng lòng đồng vọng của những số kiếp tài hoa, là cuộc gặp gỡ về tâm hồn giữa con người kim cổ.
− Những thay đổi của cảnh vật:
→ Thay đổi tận cùng, không còn chút dấu vết nào.
→ Sự thay đổi của cảnh cũng là sự biến thiên vô thường của cuộc đời.
− Những thay đổi của đời người:
+ Xưa: Nàng Tiểu Thanh nổi tiếng tài sắc.
+ Nay: Chỉ còn lại những phần di cảo dở dang, lưu truyền hậu thế qua những lời kể lại.
→ Tiếng thở dài tiếc nuối và xót xa.
Chi phấn hữu thần liên tử hậu,
Văn chương vô mệnh luỵ phần dư.
Dịch nghĩa
Son phấn vì có thần nên vẫn phải xót xa về những việc sau khi chết,
Văn chương không có số mệnh, phải chịu luỵ bị đốt dở.
− Bên cạnh đó tác giả khẳng định: "chôn vẫn hận", "đốt còn vương" – cái mất đi, cái bị chôn, bị đốt, tức là bị dập vùi chỉ là thể phách. Cái còn lại, cái bất tử là tinh anh (tinh tuý, giá trị nhất, là cái thần, cái hồn).
→ Nghệ thuật đối khẳng định mạnh mẽ: Có thể chôn huỷ thể xác của nàng nhưng tâm hồn, tài năng nàng vẫn còn sống mãi, vẫn sẽ bất tử.
