Quay lại bản cũ
Đề tham khảo giữa học kì I - Đề số 10
Đọc văn bản sau:
THƯƠNG QUÁ RAU RĂM
Lược phần đầu: Ông Tư Mốt là trưởng ấp của một dải đất cù lao Mút Cà Tha gồm bốn mươi ba nóc nhà. Hôm nay ông đang chờ một bác sĩ trẻ từ thành phố về đây công tác. Bác sĩ thứ sáu về làm việc ở trạm xá cù lao. Năm người trước đã ra đi, đi vì không chịu nổi thiếu thốn.
Mút Cà Tha nằm hiu hắt, lâu lâu mới thấy bóng dáng một con tàu lớ ngớ chạy vào rồi lại tẽn tò quay ra vì lầm đường, vì không biết đằng sau cù lao, sông cụt. Ngó sông vắng vẻ quá trời buồn, nhìn cảnh cù lao còn buồn hơn [...]. Bên đường thấp thoáng nhiều nấm đất con con của những đứa trẻ kiệt sức vì bị đẹn mà chỉ được rơ miệng bằng cỏ mực, những đứa trẻ bệnh sốt xuất huyết chỉ chữa bằng cạo gió, uống nước mía lau, rễ tranh, những đứa trẻ mắc thương hàn bị thủng ruột vì tự do chạy ra vườn ăn ổi chua, ổi chát,... Những gò đất ấy đã cũ mèm rồi, bây giờ người cù lao hiểu biết nhiều, nhưng vẫn còn chuyện rủi may, còn người bị rắn độc cắn, chết trên đường ra bệnh viện huyện. Hôm ấy, trưởng ấp Tư Mốt tuyệt vọng nắm chặt hơi thở cuối của ông bạn láng giềng trong tay, tuyệt vọng thấy nó tan đi, ông về nhà viết lên tường trạm xá “Cương quyết chỉ chết vì già”.
Nhân viên y tế nào mới về ngó câu khẩu hiệu ấy cũng cười, cũng thương. Nhưng rồi nửa khuya ngồi ăn mì gói, nghe cú kêu lẫn tiếng radio khọt khẹt (để chút âm thanh cho đỡ quạnh), vạch đi vạch lại tờ báo cũ mèm, họ sực nhớ phải về quê lấy vợ lấy chồng, sực nhớ vợ mình mới sinh, sực nhớ tội nghiệp ba má đã già,... Và họ từ giã cù lao. Ông Tư Mốt ờ ờ ra chiều thông cảm, vẻ mặt cố tỏ ra không buồn nhưng hàm râu xuôi xị. Họ ngoắc đò đi rồi ông còn đứng mãi trên bến, nghĩ giận đám trẻ cù lao đã được học hành nhưng chẳng đứa nào chịu quay về.
Nên ông bảo với bốn mươi cái nóc gia sống trên Mút Cà Tha, “Bất cứ người xứ lạ nào đến làm việc ở đất cù lao đều quý, mình phải đối xử cho tử tế, thiệt tử tế.”. Gặp Văn lần đầu tiên, ông nghĩ ngay, phải giữ thằng nhỏ này ở lại cù lao, thấy cái mặt buồn buồn, ngó bộ đàng hoàng. Ông nghĩ là mình có cách, không có gì sâu nặng bằng tình cảm người với người. Thì ông đã rịt chân mấy cô giáo cho đám trẻ ở cù lao đấy thôi. Hôm Văn đến, bà con ôm lại cho một đống áo quần, góp gạo đổ vô thùng, câu cá đem rộng. Rồi mấy con cá ốm nhom, trắng dờ con mắt, lội vật vờ tới lui chờ hoá kiếp mà Văn vẫn còn ngợp trong mớ lời mời, hết nhà này đến nhà khác, bữa thì cháo vịt, cháo rắn, bữa khác tôm nướng, lươn um,...
[...]
Và anh hiểu tại sao ông già ấy lại quan tâm tới mình. Chiều nào ông cũng lại chỗ Văn, rủ rỉ rù rì. Ông biết giờ đó, bà mụ Năm, nhân viên thứ hai của trạm xá đã về nhà, có thể Văn thấy cô đơn. Ông kêu đám thanh niên lại chỗ Văn đàn hát tẳng tằng tăng, dẫn Văn đi câu cá hay soi ếch trong “mà”. Văn tham gia nhiệt tình nhưng không tha thiết như người đi đường thấy vật lạ thì cầm lên, rồi lại bỏ xuống, đi tiếp. Có lần ông Tư hỏi nhà Văn ở khúc nào, Văn bảo ở chỗ ấy chỗ ấy mà trong bụng buồn cười, nghĩ nói cho có chứ chắc gì ông biết, nghe cái giọng như thể thành phố nhỏ bằng cù lao. Không ngờ ông biết thật, nói hồi giải phóng, trung đội ông đánh vô đường đó. Ban quân quản còn cấp cho ông căn nhà đằng trước có khoảng sân ngập tràn bông giấy rụng. Văn hỏi, rồi sao bác lại ra sống ở đây. Ông cười, vì cái đất này cần mình. Nói xong câu này, ông lén dò xét coi thằng nhỏ có bắt được cái ý nghĩa ngầm mà ông gửi gắm không, chỉ thấy Văn ngó lên trời, ngó xa xôi, hỏi nhìn gì, Văn ù ờ, bảo nhìn chim bay, không biết tụi nó bay tới đâu, về tận đâu. Trưởng ấp Tư Mốt thấy bất an, về nhà biểu con gái sớt nửa nồi bí hầm dừa bưng qua trạm xá. Con Nga dạ rồi tong tả đi.
Lược một đoạn: Qua những lần gặp gỡ, tình cảm của Nga dành cho Văn ngày càng sâu đậm, còn ông Tư cũng âm thầm vun vén cho hai người. Tuy nhiên, khi nhóm bạn từ thành phố đến thăm, những ký ức và mối quan hệ cũ khiến Văn dao động. Sau khi tiễn bạn về, Văn lặng lẽ rời khỏi cù lao mà không một lời từ biệt.
Trưởng ấp Tư Mốt đứng ở trạm xá, thấy sau trước trống không, trong lòng nghe đau tiếc như vừa thua một ván bài lớn. Văn không từ giã ông một lời, để nói cháu về vì má cháu đau, hoặc cháu ra ngoài trung tâm y tế huyện một tí rồi lên xe đi luôn cũng được, dù nhìn vào đôi mắt đang cụp xuống kia, biết người ta nói dối, dù trong tâm trí ông đã vẫy tay để chào xa mãi. [...]
Trong một thoáng, ông thấy mình chùng chình, vớ được khúc cây bình bát, ông chống vào đất. Bên ngoài cái đất Mút Cà Tha dường như đã có sự thay đổi lớn. Thí dụ như con cá, lá rau, hạt gạo mến thương của người cù lao không ràng buộc được một con người (như đã từng rịt chân ông lại), thì cái bóng nhỏ nhoi của đứa con gái đang tuyệt vọng đứng ngóng chờ dưới bến không có ý nghĩa gì sao? Tuyệt không đáng gì à?
(Nguyễn Ngọc Tư, Cánh đồng bất tận, NXB Trẻ, 2010, tr.18 – 26)
Thực hiện các yêu cầu từ câu 1 đến câu 5.
Câu 1 (0,5 điểm). Xác định không gian, thời gian trong văn bản trên.
Câu 2 (0,5 điểm). Tìm hai chi tiết cho thấy cuộc sống của người dân ở cù lao Mút Cà Tha còn nhiều thiếu thốn.
Câu 3 (1,0 điểm). Phân tích tác dụng của một từ ngữ địa phương được dùng trong văn bản.
Câu 4 (1,0 điểm). Phân tích tình huống Văn rời khỏi cù lao và cho biết tình huống ấy góp phần làm nổi bật đặc điểm nào của nhân vật ông Tư Mốt.
Câu 5 (1,0 điểm). Thông điệp sâu sắc nhất mà anh/ chị rút ra sau khi đọc văn bản là gì? Vì sao anh/ chị chọn thông điệp đó?
Hướng dẫn giải
Câu 1.
– Không gian: Chủ yếu diễn ra ở cù lao Mút Cà Tha, một vùng đất hẻo lánh, nghèo khó.
– Thời gian: Chủ yếu xoay quanh khoảng thời gian bác sĩ Văn về công tác tại trạm xá cù lao cho đến khi anh rời khỏi nơi đây.
Câu 2.
– Học sinh chỉ ra được hai chi tiết cho thấy cuộc sống của người dân ở cù lao Mút Cà Tha còn nhiều thiếu thốn.
– Những chi tiết cho thấy cuộc sống của người dân ở cù lao Mút Cà Tha còn nhiều thiếu thốn:
+ Cù lao “hiu hắt, lâu lâu mới thấy bóng dáng một con tàu”, giao thông đi lại khó khăn.
+ Người dân còn thiếu điều kiện chăm sóc y tế: Trẻ em bị bệnh chỉ được “rơ miệng bằng cỏ mực”, sốt xuất huyết thì “chữa bằng cạo gió, uống nước mía lau, rễ tranh”.
+ Có người bị rắn độc cắn, chết trên đường ra bệnh viện huyện.
+ Trạm xá nhiều lần có nhân viên y tế về rồi lại rời đi vì không chịu nổi thiếu thốn.
+ Không gian sống vắng vẻ, buồn bã, người dân phải đối mặt với nhiều khó khăn và thiếu thốn.
Câu 3.
– Từ địa phương được dùng trong văn bản: “thiệt” (từ toàn dân là “thật”) trong câu “Bất cứ người xứ lạ nào đến làm việc ở đất cù lao đều quý, mình phải đối xử cho tử tế, thiệt tử tế.” (Phương ngữ Nam Bộ).
– Tác dụng:
+ Giúp lời nói của ông Tư Mốt trở nên tự nhiên, gần gũi, chân chất, đúng với cách nói của người dân miền Tây Nam Bộ.
+ Góp phần khắc hoạ tính cách mộc mạc, chất phác, giàu tình cảm của ông Tư Mốt.
+ Tạo nên màu sắc địa phương đậm nét cho văn bản.
Câu 4.
– Tình huống: Sau một thời gian được người dân cù lao quan tâm, yêu thương, Văn vẫn quyết định lặng lẽ rời khỏi cù lao mà không một lời từ biệt. Sự ra đi ấy khiến ông Tư Mốt bất ngờ và đau đớn.
– Tình huống ấy tạo nên sự đối lập giữa tấm lòng chân thành của người dân cù lao và lựa chọn ra đi của Văn, từ đó làm câu chuyện trở nên xúc động.
– Qua tình huống này, nhân vật ông Tư Mốt hiện lên với những đặc điểm:
+ Giàu tình yêu thương, sống chân thành và nặng tình.
+ Có trách nhiệm với cộng đồng.
Câu 5.
– Học sinh nêu rõ thông điệp, ví dụ: Trong cuộc sống, tình yêu thương và sự sẻ chia giữa con người với con người có sức mạnh lớn lao, có thể giúp con người vượt qua những khó khăn và làm cho cuộc sống trở nên tốt đẹp hơn.
– Học sinh nêu được hai lí do cho sự lựa chọn của mình, ví dụ:
+ Thông điệp được thể hiện rõ ràng qua những chi tiết trong văn bản. Người dân cù lao Mút Cà Tha tuy nghèo khó nhưng luôn dành cho Văn sự quan tâm, yêu thương chân thành: Góp gạo, tặng quần áo, cho cá, mời anh ăn uống, tổ chức đàn hát, câu cá; ông Tư Mốt còn tìm mọi cách để Văn cảm thấy gắn bó với cù lao.
+ Thông điệp đó gợi cho cá nhân em một ý thức sống có trách nhiệm, biết yêu thương, san sẻ.
+ Thông điệp đó giúp cộng đồng xã hội văn minh, tiến bộ, phát triển.
+ …
Câu 1 (2,0 điểm).
Viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) phân tích đặc sắc nghệ thuật của văn bản "Thương quá rau răm" (Nguyễn Ngọc Tư).
Câu 2 (4,0 điểm).
Trong truyện ngắn "Thương quá rau răm", tác giả Nguyễn Ngọc Tư gợi ra những suy ngẫm về mối quan hệ giữa cá nhân với cộng đồng và ý nghĩa của sự cống hiến đối với cuộc sống chung. Mỗi người đều có quyền lựa chọn con đường riêng, nhưng cũng cần suy nghĩ về trách nhiệm của bản thân đối với những người xung quanh.
Từ gợi mở trên, anh/ chị hãy viết bài văn nghị luận (khoảng 600 chữ) về trách nhiệm của người trẻ đối với cộng đồng.
Hướng dẫn giải
Câu 1.
Đoạn văn đáp ứng được các yêu cầu sau:
a. Yêu cầu chung (0,5 điểm): Xác định đúng vấn đề nghị luận; bảo đảm yêu cầu về hình thức, nội dung, dung lượng và sử dụng bằng chứng.
− Xác định đúng vấn đề nghị luận: Đặc sắc nghệ thuật của văn bản “Thương quá rau răm” (Nguyễn Ngọc Tư).
− Có thể triển khai đoạn văn theo nhiều cách khác nhau nhưng cần làm rõ những nét đặc sắc trong nghệ thuật xây dựng tình huống, khắc hoạ nhân vật, lựa chọn chi tiết, sử dụng ngôn ngữ và giọng điệu kể chuyện.
− Dung lượng đoạn văn: Khoảng 200 chữ.
− Bằng chứng: Kết hợp lí lẽ với các chi tiết, hình ảnh, câu văn được trích từ văn bản.
b. Yêu cầu cụ thể (1,5 điểm): Triển khai đoạn văn theo trình tự hợp lí và sử dụng được lí lẽ, bằng chứng để làm rõ đặc sắc nghệ thuật của văn bản.
− Ý 1) Nghệ thuật xây dựng tình huống truyện và khắc hoạ nhân vật tự nhiên, tinh tế.
+ Tình huống Văn, một bác sĩ trẻ từ thành phố về cù lao Mút Cà Tha, được ông Tư Mốt và người dân hết lòng quan tâm, tìm cách giữ lại nhưng cuối cùng vẫn rời đi, tạo nên sự đối lập giữa tình cảm chân thành của cộng đồng và lựa chọn riêng của cá nhân.
+ Nhân vật được khắc hoạ qua hành động, lời nói và diễn biến tâm lí. Ông Tư Mốt hiện lên chân chất, giàu tình thương, trách nhiệm; Văn thể hiện sự chưa gắn bó với vùng đất và những người nơi đây.
− Ý 2) Nghệ thuật lựa chọn chi tiết đời thường nhưng giàu sức gợi.
+ Chi tiết khẩu hiệu “Cương quyết chỉ chết vì già” vừa có nét hóm hỉnh vừa thể hiện khát vọng sống của người dân cù lao, qua đó làm nổi bật trách nhiệm và nỗi trăn trở của ông Tư Mốt trước hoàn cảnh thiếu thốn của bà con.
+ Những chi tiết người dân góp gạo, cho cá, mời Văn các món ăn như “cháo vịt, cháo rắn”, “tôm nướng, lươn um” thể hiện sự chân thành, hiếu khách; hình ảnh ông Tư Mốt “đau tiếc như vừa thua một ván bài lớn” diễn tả sâu sắc nỗi hụt hẫng khi Văn rời đi.
− Ý 3) Ngôn ngữ mộc mạc, đậm sắc thái Nam Bộ và giọng điệu kể chuyện linh hoạt.
+ Những cách nói như “ngó”, “thiệt tử tế”, “tẽn tò”, “tong tả”, “ờ ờ” cùng lời thoại gần gũi với đời sống thường ngày tạo nên màu sắc địa phương, giúp con người và cuộc sống miền Tây hiện lên chân thực, sinh động.
+ Giọng kể khi hóm hỉnh, dí dỏm qua những chi tiết đời thường, khi xót xa, trầm lắng trước sự ra đi của Văn. Câu hỏi đầy day dứt của ông Tư Mốt về bóng dáng cô con gái đứng ngóng chờ dưới bến khiến câu chuyện khép lại mà vẫn gợi nhiều suy ngẫm về tình cảm con người.
➜ Với tình huống truyện giàu sức gợi, nghệ thuật khắc hoạ nhân vật tinh tế, những chi tiết đời thường đặc sắc cùng ngôn ngữ đậm màu sắc Nam Bộ và giọng kể giàu cảm xúc, Nguyễn Ngọc Tư đã tạo nên một câu chuyện mộc mạc mà lay động, gợi suy ngẫm về tình người, sự tử tế và trách nhiệm với cộng đồng.
Câu 2.
Bài văn đáp ứng được các yêu cầu sau:
a. Yêu cầu chung (0,5 điểm): Xác định đúng vấn đề nghị luận; bảo đảm yêu cầu về ngôn ngữ, đúng phương thức biểu đạt.
− Xác định đúng vấn đề nghị luận: Trách nhiệm của người trẻ đối với cộng đồng.
− Bảo đảm yêu cầu về dung lượng bài văn: Khoảng 600 chữ.
− Sử dụng lí lẽ, dẫn chứng phù hợp để làm rõ trách nhiệm của người trẻ đối với cộng đồng.
b. Yêu cầu cụ thể (3,5 điểm): Cần triển khai bài viết theo bố cục hợp lí và sử dụng đúng các kĩ năng nghị luận. Cần bảo đảm các yêu cầu sau:
b1. Viết được mở bài và kết bài cho bài văn nghị luận:
− Mở bài: Giới thiệu vấn đề nghị luận: Trách nhiệm của người trẻ đối với cộng đồng trong cuộc sống hiện nay.
− Kết bài: Khẳng định ý nghĩa của việc thực hiện trách nhiệm đối với cộng đồng; liên hệ, mở rộng vấn đề.
b2. Triển khai vấn đề nghị luận:
b2.1. Giải thích trách nhiệm của người trẻ đối với cộng đồng:
− Ý 1) Trách nhiệm là ý thức và hành động của mỗi người trong việc thực hiện bổn phận, góp phần giải quyết những công việc chung và mang lại lợi ích cho người khác.
− Ý 2) Cộng đồng là tập hợp những người có mối liên hệ với nhau trong đời sống, cùng chia sẻ không gian sống, lợi ích và những giá trị chung.
➜ Trách nhiệm của người trẻ đối với cộng đồng là sự tự giác quan tâm đến những người xung quanh, chủ động đóng góp sức lực, trí tuệ và khả năng của bản thân để xây dựng cộng đồng ngày càng tốt đẹp.
b2.2. Phân tích ý nghĩa và biểu hiện của trách nhiệm ở người trẻ đối với cộng đồng:
− Ý 1) Thể hiện tình yêu thương, sự sẻ chia và tinh thần gắn kết giữa con người với con người.
+ Mỗi cá nhân đều sống trong những mối quan hệ với gia đình và xã hội, vì vậy không thể chỉ quan tâm đến lợi ích riêng mà thờ ơ trước khó khăn của người khác.
+ Sự quan tâm, giúp đỡ đúng lúc có thể góp phần giải quyết những khó khăn trong cuộc sống, đem lại niềm tin và hi vọng cho những người đang cần được hỗ trợ. Từ đó, tình người được bồi đắp, các mối quan hệ trở nên bền chặt và cộng đồng thêm gắn bó.
− Ý 2) Góp phần giải quyết những vấn đề chung và thúc đẩy sự phát triển của cộng đồng.
+ Người trẻ có sức khoẻ, tri thức, khả năng sáng tạo và tinh thần năng động; nếu biết sử dụng những thế mạnh ấy để phục vụ cộng đồng, họ có thể tạo ra những đóng góp thiết thực cho xã hội.
+ Những hành động như tham gia hoạt động tình nguyện, hỗ trợ người có hoàn cảnh khó khăn, bảo vệ môi trường, chia sẻ kiến thức và thực hiện tốt các quy định chung đều góp phần xây dựng cuộc sống văn minh, tiến bộ. Những đóng góp dù nhỏ bé nhưng khi được nhiều người cùng thực hiện sẽ tạo nên sức mạnh lớn.
− Ý 3) Giúp người trẻ hoàn thiện bản thân và khẳng định giá trị của mình trong cuộc sống.
+ Khi sống có trách nhiệm với cộng đồng, người trẻ có cơ hội rèn luyện lòng nhân ái, tinh thần hợp tác, khả năng giải quyết vấn đề và ý thức vì lợi ích chung.
+ Việc cống hiến còn giúp mỗi người nhận ra rằng giá trị của bản thân không chỉ nằm ở thành công hay lợi ích cá nhân mà còn được thể hiện qua những điều tốt đẹp mình mang lại cho người khác. Qua đó, người trẻ sống có mục tiêu, có ý nghĩa và trưởng thành hơn trong nhận thức, hành động.
b3. Trao đổi, mở rộng:
− Phê phán lối sống ích kỉ, chỉ quan tâm đến lợi ích cá nhân, thờ ơ trước khó khăn của cộng đồng hoặc tham gia các hoạt động chung một cách hình thức, thiếu tinh thần trách nhiệm. Lối sống ấy không chỉ làm giảm sự gắn kết giữa con người mà còn cản trở sự phát triển chung.
− Trách nhiệm với cộng đồng không đồng nghĩa với việc hi sinh mọi nhu cầu, quyền lợi chính đáng của bản thân hay làm theo số đông một cách thiếu suy nghĩ. Mỗi người cần biết cân bằng giữa lợi ích cá nhân và lợi ích chung, lựa chọn cách đóng góp phù hợp với năng lực, điều kiện của mình; đồng thời tôn trọng sự khác biệt và quyền lựa chọn con đường riêng của người khác.
− Trách nhiệm của người trẻ cần được thể hiện bằng những hành động cụ thể, thiết thực và bền bỉ, không chỉ dừng lại ở lời nói hay cảm xúc nhất thời. Từ việc học tập nghiêm túc, sống trung thực, tuân thủ pháp luật đến việc sẵn sàng giúp đỡ người khác, mỗi hành động tích cực đều góp phần tạo nên một cộng đồng nhân ái, văn minh và phát triển bền vững.